TAMARA SEWERNIUK
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor SZYRYSZKIN, deputowany ludowy Ukrainy I–III kadencji, sędzia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w stanie spoczynku. W państwach, które określają się jako praworządne lub deklarują, że takimi są, lub dążą do tego, by stać się praworządnymi, w systemie ich władczego Olimpu musi istnieć instytucja do przeprowadzania oceny aktów najwyższych organów władzy państwowej pod kątem ich zgodności z przepisami konstytucji kraju, wypełniając w ten sposób zobowiązania gwaranta konstytucyjnego porządku. Prawnicy świata nazywają taką działalność funkcjonalną sądownictwem konstytucyjnym. Instytucje, które je sprawują, mogą mieć różne nazwy i niejednakowe uprawnienia, ale ich przynależność do sądownictwa konstytucyjnego określa się dwoma uniwersalnymi uprawnieniami – oceną aktów władzy pod kątem zgodności z konstytucją oraz interpretacją postanowień konstytucyjnych. W krajach prawa normatywnego (u nas – kontynentalnego europejskiego), czyli tam, gdzie normę prawa „rodzi” przedstawicielski organ władzy pochodzący od narodu (od suwerena), zwykły sąd (sądownictwo powszechne) jest jedynie tym organem, który stosuje normę prawa podczas rozstrzygania konfliktu co do istoty – jest on wykonawcą ustawy, dlatego nie może mieć uprawnień do jej oceny pod kątem zgodności z konstytucją. Właśnie dlatego w krajach z systemem prawa normatywnego na początku XX wieku narodziła się idea austriackiego prawnika Hansa Kelsena, by tworzyć specjalne odrębne instytucje, które stają się „sądami” nad ustawami. Taka doktryna stała się dominującą w Europie i obecnie – w znacznej części krajów świata. Przeważnie te instytucje w większości krajów, tak jak na Ukrainie, mają nazwy „sądy konstytucyjne”, chociaż istnieją też inne nazwy (Rada Konstytucyjna – we Francji i Kazachstanie; Trybunał Konstytucyjny – w Polsce; Rada Państwa – w Grecji). W krajach, gdzie normę prawa „rodzi” nie tylko organ przedstawicielski TEODOZJA ZARIWNA
Tłumaczenie maszynowe
Już ćwierć wieku niepodległe państwo ukraińskie posiada własny dokument, który normuje fundamentalne zasady ładu społecznego i ustroju państwowego narodu ukraińskiego – Konstytucję Ukrainy. Jednak znaczenie szeregu jej postanowień nie tylko nie jest uświadomione przez znaczną część społeczeństwa, ale stanowi wręcz niepoznany segment. Dotyczy to w szczególności sfery kontroli konstytucyjnej, której sprawowanie powierzono Sądowi Konstytucyjnemu Ukrainy. Właśnie dlatego niniejsze szkice poświęcono temu najważniejszemu kierunkowi działalności państwowotwórczej, jakim jest wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej. władzy, ale także sąd swoim orzeczeniem, pokonując lukę legislacyjną lub stosując nowację w rozwiązywaniu niestandardowych stosunków prawnych (prawo precedensu), sąd jest nie tylko organem ograniczającym się do stosowania normy prawnej, ale jednocześnie jej „ojcem”. Właśnie dlatego w takim systemie prawnym sąd może mieć uprawnienia do oceniania „podarowanej” przez ustawodawcę normy prawa pod kątem jej zgodności z konstytucją państwa oraz interpretowania przepisów konstytucyjnych. Zgodnie z taką koncepcją wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej, na przykład w USA, sprawuje Sąd Najwyższy, równolegle z pełnieniem funkcji przeglądu orzeczeń sądów powszechnych na podstawie apelacji. Jeszcze jeden moment, który dotyczy historii wymiaru sprawiedliwości konstytucyjnej. W naszym społeczeństwie przez długi czas panował pogląd (być może istnieje do dziś), że mechanicznie zapożyczyliśmy od Zachodu obcą nam praktykę, wprowadzając sądową kontrolę konstytucyjną. Rzeczywiście, w najnowszej historii naszego kraju wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej zaczęto wprowadzać pod koniec lat 80. XX wieku, w okresie zwanym „gorbaczowowską pierestrojką”, i wszystkie konserwatywnie nastawione siły w ówczesnej rządzącej partii komunistycznej przyjmowały tę nowację, podobnie jak samą pierestrojkę, z wielkim niezadowoleniem, postrzegając ją jako niedopuszczalne flirtowanie z „zachodnim światem”. Jednak tacy krytycy prawdopodobnie słabo uczyli się w swoich wyższych szkołach partyjnych, ponieważ w ten sposób ujawniali swoją niedouczoność w zakresie znajomości historii republik stworzonego przez nich samych ZSRR. Takie zjawisko jak wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej nie było dla nas zupełnie nieznane, miało ono miejsce w radzieckim systemie państwowym i prawnym, w ramach którego istniał również ukraiński system prawny. Tak, zgodnie z Konstytucją ZSRR z 1924 roku, Sąd Najwyższy ZSRR (rozdział 7) na zlecenie Związkowego Centralnego Komitetu Wykonawczego miał wydawać opinie dotyczące konstytucyjności aktów wyższych organów władzy republik związkowych. Uprawnienie to zostało zlikwidowane już przez „stalinowską” Konstytucję ZSRR z 1936 roku, czyli wraz z zakończeniem formowania faktycznie unitarnego ustroju państwowego ZSRR. Jednak wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej istniał całe 12 lat. Czyż można zatem twierdzić, że takie zjawisko prawne w ogóle nie istniało w naszej praktyce? Zakończenie na str. 2–3. SERHIJ PRYS UCHIN. WOŁODYMYR KOLIADA.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...zaświadczenie istnienia dla kraju warunków stanu wojennego. Wskazany obowiązek został bezpośrednio przypisany Trybunałowi Konstytucyjnemu Ukrainy artykułem 159 Konstytucji Ukrainy. Analogicznie dotyczy to także Rady Najwyższej Ukrainy, która, zgodnie z punktem 1 części pierwszej artykułu 85 Konstytucji Ukrainy, jest upoważniona do wprowadzania zmian do Konstytucji Ukrainy wyłącznie w granicach i trybie przewidzianym w rozdziale XIII tej Konstytucji, a taki tryb nakazuje uwzględniać zakazy zawarte w części drugiej artykułu 157 Konstytucji Ukrainy, która stanowi składnik wskazanego rozdziału. Prezydent Ukrainy, realizując swoje uprawnienia podmiotu inicjatywy ustawodawczej, jest zobowiązany, jako gwarant przestrzegania Konstytucji Ukrainy, uwzględniać same zakazujące przepisy Konstytucji dotyczące warunków wprowadzania do niej zmian. U
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Kontrola konstytucyjna nad Ustawą Zasadniczą. W 25. rocznicę Konstytucji Ukrainy», s. 1
Po 1936 roku o sądownictwie konstytucyjnym zapomniano na długie lata. W podręcznikach dla prawników nie było o nim mowy. W moich latach studenckich wykładowcy teorii prawa państwowego (wówczas prawo konstytucyjne jako dyscyplina akademicka nie istniało), jeśli nawet wspominali mimochodem o tym rodzaju jurysprudencji, to tylko w kontekście krytyki burżuazyjnych teorii prawa. Od momentu reanimacji w okresie „gorbaczowowskiej pieriestrojki” naukowego terminu „państwo prawa” zaczęto mówić jednocześnie także o sądownictwie konstytucyjnym. W 1988 roku zmianami w Konstytucji ZSRR (artykuł 125) ukonstytuowano taki organ sądownictwa konstytucyjnego, jak Komitet Nadzoru Konstytucyjnego ZSRR i został on utworzony w Moskwie. Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR (w tamtym okresie ze względu na swój skład czysto komunistyczna) z inercji, Ustawą z dnia 28 października 1989 roku ukonstytuowała Komitet Nadzoru Konstytucyjnego w republice (artykuł 112), jednak utworzyć takiego organu już nie zdążyła. Nowo wybrana w 1990 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR, z inicjatywy i na wniosek „Rady Narodowej” – pierwszej niekomunistycznej opozycji – koncepcyjnie nie przyjęła wersji Komitetu Nadzoru Konstytucyjnego wzoru sojuszniczego – ze względu na ograniczenie jego uprawnień. Na podstawie Ustawy z dnia 24 października 1990 roku do Konstytucji Ukraińskiej SRR wprowadzono rewolucyjne zmiany, wśród których wprowadzono nową redakcję artykułu 112, zgodnie z którą na Ukrainie tworzono właśnie Sąd Konstytucyjny. W wykonaniu tej normy w 1992 roku przyjęto pierwszą Ustawę Ukrainy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy”. Parlament, który zgodnie z tą ustawą formował cały skład tej instytucji, zdołał mianować jedynie prezesa sądu, sformować zaś Sądu nie udawało się z powodu intryg politycznych aż do 1996 roku. Po przyjęciu w 1996 roku Konstytucji Ukrainy i na jej podstawie, niemal od razu, nowej Ustawy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy”, sformowano zdolny do działania skład sędziów tej instytucji i zaczęła ona funkcjonować. Zważywszy na to, że niniejszy artykuł poświęcony jest 25. rocznicy przyjęcia Konstytucji Ukrainy, kwestia sądownictwa konstytucyjnego przedstawiana jest zgodnie z pierwotnymi normami Konstytucji Ukrainy i Ustawy Ukrainy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy” z dnia 16 października 1996 roku nr 422/96-VR (dalej – Ustawa o SKU). W Konstytucji Ukrainy organ założycielski ustalił wyczerpujący wykaz sześciu przedmiotowych uprawnień Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, które zawarto w punkcie 28 części pierwszej artykułu 85 oraz w artykułach 150, 151, 159, z których dominującymi były kwestie: 1) konstytucyjności – ustaw i innych aktów prawnych Rady Najwyższej Ukrainy, aktów Prezydenta Ukrainy i Gabinetu Ministrów Ukrainy (bez jakiejkolwiek gradacji, czyli wszystkich), aktów prawnych Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krymu; 2) udzielania oficjalnej wykładni (interpretacji, wyjaśnienia) postanowień Konstytucji i ustaw Ukrainy. Ponadto sąd ten jest upoważniony do wydawania opinii dotyczących przestrzegania konstytucyjnej procedury prowadzenia śledztwa i rozpatrywania sprawy o usunięcie Prezydenta Ukrainy ze stanowiska w trybie impeachmentu, a także dotyczących zgodności z Konstytucją naszego państwa obowiązujących umów międzynarodowych lub tych umów międzynarodowych, które są wnoszone do Rady Najwyższej Ukrainy w celu wyrażenia zgody na ich wiążący charakter (nie pamiętam, aby umowę z Moskowią o tymczasowym przebywaniu na Krymie ich Floty Czarnomorskiej na warunkach dzierżawy rozpatrywał wcześniej, przed ratyfikacją w Radzie Najwyższej, Sąd Konstytucyjny). Sąd Konstytucyjny Ukrainy ma wydawać opinię o naruszeniu Konstytucji Ukrainy czy ustaw Ukrainy przez Radę Najwyższą Autonomicznej Republiki Krymu, co ma poprzedzać rozpatrzenie w Radzie Najwyższej Ukrainy kwestii przedterminowego zakończenia uprawnień tego organu. Najważniejsza rola Sądu Konstytucyjnego Ukrainy przypada w procedurze wnoszenia zmian do Konstytucji Ukrainy, gdzie sprawuje on kontrolę konstytucyjną nie nad zakończonym aktem, a jeszcze wcześniej, nad projektem ustawy o wniesieniu zmian do Konstytucji Ukrainy i musi wydać opinię, która jest obowiązkowa do uwzględnienia przez Radę Najwyższą Ukrainy, dotyczącą zgodności projektu ustawy z wymogami artykułów 157 i 158 Konstytucji Ukrainy. Postanowienia artykułu 158 związane są z momentami proceduralnymi działalności Rady Najwyższej w zakresie wnoszenia zmian do Ustawy Zasadniczej Ukrainy, a artykuł 157 ma obciążenie treściowo-istotowe – Konstytucja Ukrainy nie może zostać zmieniona, jeśli zmiany przewidują: 1) zniesienie lub ograniczenie praw i wolności człowieka i obywatela (mogę dowieść, że zmianami do Konstytucji w 2016 roku prawa człowieka zostały ograniczone); 2) są skierowane na likwidację niepodległości lub na naruszenie integralności terytorialnej Ukrainy; 3) nie może być zmieniona w warunkach stanu wojennego lub stanu wyjątkowego (jest to szczególnie aktualne w obliczu agresji wojennej Moskowii przeciwko Ukrainie i okupacji jej wojskami Krymu oraz części obwodów donieckiego i ługańskiego). Biorąc pod uwagę wielokrotne inicjowanie przez Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę (w latach 2015–2018) i Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego (lata 2019–2020) projektów ustaw o wniesieniu zmian do Konstytucji Ukrainy właśnie w warunkach agresji wojennej Federacji Rosyjskiej, która trwa poprzez okupację części terytorium Ukrainy, prowadzenie działań wojennych przeciwko Siłom Zbrojnym Ukrainy, tworzenie i wspieranie ze strony kierownictwa państwa-agresora kolaboracyjnych tworów administracyjno-terytorialnych i ich uzbrojonych formacji, czyli dokonywanie działań skierowanych na naruszenie suwerenności państwowej i niszczenie integralności terytorialnej Ukrainy, a także zważywszy na niejednoznaczne oceny treści pewnych Opinii Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w odniesieniu do takich projektów ustaw dotyczących kwestii istnienia lub braku warunków stanu wojennego, które (oceny) zaznaczono w Zdaniach odrębnych sędziów Sądu Konstytucyjnego Ukrainy Melnyka M. I., Slidenki I. D., Szyszkina W. I., można stwierdzić, że problem interpretacji postanowienia konstytucyjnego „warunki stanu wojennego” jest niejednoznaczny i złożony. Niejednoznaczności interpretacyjnej dodają, niestety, powierzchowne twierdzenia niektórych polityków i obsługujących ich prawników – że warunki stanu wojennego mają miejsce dopiero po tym, gdy w państwie ogłoszono stan wojenny. Właśnie z takim podejściem kategorycznie nie można się zgodzić, nawet patrząc na łańcuch logiczny – co jest pierwotne, a co wtórne, co co poprzedza. Czyli, co powstaje najpierw – warunki, które są podstawą (przyczyną) wprowadzenia stanu wojennego, czy wprowadzenie stanu wojennego, a potem dopiero warunki dla jego wprowadzenia? Dla ludzi myślących logicznie, myślę, odpowiedź jest zrozumiała.
Do tego treść części drugiej artykułu 157 Konstytucji Ukrainy wskazuje nawet tekstowo nie na fakt ogłoszenia przez głowę państwa aktu o wprowadzeniu stanu wojennego, lecz na istnienie warunków występowania takiego stanu, czyli obiektywnego zjawiska, które nie zależy od woli czy opinii odpowiedniego kierownika w państwie, które stało się ofiarą agresji. Określenie istoty treści wskazanej normy Konstytucji Ukrainy wymaga ze strony Sądu Konstytucyjnego Ukrainy kompleksowej analizy sytuacji, która zaistniała na Ukrainie w związku z oficjalnym ogłoszeniem części jej terytorium przez najwyższe organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej już własnym terytorium (aneksja) oraz z bezpośrednią inwazją i okupacją przez rosyjskie wojska pewnego terytorium Ukrainy w obwodach donieckim i ługańskim. Taka analiza musi być przeprowadzona w powiązaniu z treścią aktów normatywno-prawnych organów władzy państwa ukraińskiego, którymi oceniane są wspomniane wydarzenia i określane są stosunki prawne oraz regulatory, które są uwarunkowane wskazanymi wydarzeniami. Warunki, które są podstawą do wprowadzenia stanu wojennego w kraju lub w jego poszczególnych częściach, zawarte są w postanowieniach artykułu 1 Ustawy Ukrainy „O reżimie prawnym stanu wojennego” z dnia 12 maja 2015 roku nr 389-VIII, a mianowicie: 1) istnienie zbrojnej agresji lub zagrożenia atakiem na państwo; 2) niebezpieczeństwo dla niezależności państwowej Ukrainy, jej integralności terytorialnej; 3) ograniczenie konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela oraz praw i prawnie uzasadnionych interesów osób prawnych, co jest uwarunkowane agresją przeciwko Ukrainie. Treść wskazanych norm wskazuje na początkowe istnienie negatywnych dla suwerenności państwowej Ukrainy warunków zewnętrznych, a wprowadzenie stanu wojennego lub ogłoszenie wojny powinno już być odpowiednią na nie reakcją upoważnionych nosicieli władzy państwowej. Te warunki istnieją obiektywnie i warunkują następne działania nosicieli władzy – wprowadzenie stanu wojennego, dlatego nie zależą od subiektywnej pozycji tego urzędnika, który zgodnie ze swoimi obowiązkami konstytucyjnymi ma na nie reagować wprowadzeniem stanu wojennego (punkt 20 części 1 artykułu 106 Konstytucji Ukrainy). Właśnie warunki stanu wojennego, które są określone aktami normatywno-prawnymi, są podstawami do jego oficjalnego ogłoszenia. Dla twierdzenia o istnieniu warunków stanu wojennego istnieją następujące podstawy: 1) w wyniku bezpośredniej inwazji wojsk Federacji Rosyjskiej w lutym 2014 roku doszło do okupacji części terytorium Ukrainy – Autonomicznej Republiki Krymu i miasta Sewastopol – z następującą po niej aneksją; 2) w ciągu lat 2014-2021 mają miejsce frontowe działania bojowe na terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego Ukrainy; 3) agresywne działania wojskowe przeciwko okrętom i statkom Ukrainy w basenach mórz Azowskiego i Czarnego; 4) w procedurze aneksji, poprzez przyjęcie odpowiednich aktów, wzięły udział najwyższe organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej – prezydent, parlament, Sąd Konstytucyjny, co potwierdza jej agresję państwową przeciwko suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy. W geście protestu przeciwko udziałowi Sądu Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej w procedurze aneksji wskazanych części terytorium Ukrainy, co jest niszczeniem światowego porządku prawnego, który organ kontroli konstytucyjnej, niezależnie od przynależności do państwa, ma chronić zgodnie ze swoim naturalnym obowiązkiem, Sąd Konstytucyjny Ukrainy swoim Orzeczeniem jeszcze z dnia 17 kwietnia 2014 roku nr 10-r/2014 zakończył działanie Memorandum o rozwoju współpracy między Sądem Konstytucyjnym Ukrainy a Sądem Konstytucyjnym Federacji Rosyjskiej z dnia 14 czerwca 2000 roku. Normy Konstytucji Ukrainy nie określają bezpośrednio instytucji władzy, na które nałożone jest oficjalne ogłoszenie istnienia warunków stanu wojennego. Jednakże właśnie normy Ustawy Zasadniczej Ukrainy, zgodnie z którymi na uczestników procedury konstytucyjnej rozpatrzenia projektu ustawy i przyjęcia ustawy o wprowadzeniu zmian do Konstytucji Ukrainy nałożone są zobowiązania nie wprowadzania takich zmian w warunkach stanu wojennego, już są podstawą do twierdzenia, że każdy z takich organów, analizując faktyczne okoliczności i wprowadzając odpowiednie dla nich regulatory normatywne stosunków prawnych, które powstały na podstawie takich okoliczności, może autonomicznie określić się co do konUkraińskim naukowcom należy poświęcić dodatkową uwagę instytucji ochrony Konstytucji Ukrainy w całości, a w konsekwencji także konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela. W tym kontekście warto przeanalizować relację zadań i uprawnień Prezydenta Ukrainy oraz Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, które w aspekcie porównawczym wymagają analizy koncepcyjnej, ponieważ mają miejsce różnice między statusem Prezydenta Ukrainy jako gwaranta jedynie przestrzegania Konstytucji Ukrainy, praw i wolności człowieka i obywatela (część druga artykułu 102 Konstytucji Ukrainy), a nie gwaranta Konstytucji, jak u nas nieudolnie propagują wszyscy, komu się chce, a statusem Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, który właśnie jest określonym gwarantem zwierzchnictwa Konstytucji Ukrainy (część druga artykułu 147 Konstytucji Ukrainy, artykuł 2 Ustawy o SK Ukrainy). Instytucja kontroli konstytucyjnej w polu prawnym naszego państwa wymaga w całości osobnej nowatorskiej analizy jako szczególna forma ochrony Konstytucji Ukrainy, a nie jako gałąź sądownictwa, co przeważnie jest odzwierciedlone w treści większości podręczników z prawa konstytucyjnego. Sąd Konstytucyjny Ukrainy może wykonywać swoje uprawnienia w sferze kompetencji przedmiotowej jedynie na podstawie wniosku odpowiedniego podmiotu. Ma miejsce konstrukcja takich stosunków publicznoprawnych, w której podmiotowi wnioskującemu przypada pozycja aktywna, a Sądowi Konstytucyjnemu Ukrainy jedynie – pasywna, czyli nie może on samodzielnie inicjować postępowania w problematycznych kwestiach. Konstytucja Ukrainy określiła podmioty wnioskujące: bezpośrednio w części pierwszej artykułu 150, w obu częściach artykułu 151 Konstytucji Ukrainy; pośrednio w punkcie 28 części pierwszej artykułu 85 i w artykule 159 Konstytucji Ukrainy. Pośredniość polega na tym, że postanowienia wskazanych norm konkretnie nie wskazują na podmiot wnioskujący, ale z ich kontekstu treściowego można wyciągnąć logiczny wniosek, że takim podmiotem może być jedynie Rada Najwyższa Ukrainy. Jednakże w odniesieniu do jednego z uprawnień Sądu Konstytucyjnego Ukrainy – oficjalna wykładnia Konstytucji Ukrainy i ustaw
Tłumaczenie maszynowe
Ukrainy (punkt 2 części pierwszej artykułu 150 Konstytucji Ukrainy) w tekście Ustawy Zasadniczej państwa nie było nawet zawoalowanego napomknienia o kręgu podmiotów zwracających się w tej kwestii. Taka sytuacja pozwoliła ustawodawcy wówczas maksymalnie demokratycznie, bez ograniczania potencjalnego prawa do dostępu do sądownictwa konstytucyjnego, uregulować tę kwestię w Ustawie o Trybunale Konstytucyjnym Ukrainy, dokonując statusowej dyferencjacji podmiotów wnioskujących z rozgraniczeniem rodzajów ich wniosków – według celowego ukierunkowania i nazwy aktu: wniosek konstytucyjny i odwołanie konstytucyjne. Prawo do złożenia odwołania konstytucyjnego do Trybunału Konstytucyjnego do 2016 roku przysługiwało nie tylko podmiotom władzy, ale także obywatelom i osobom prawnym w kwestiach wykładni Konstytucji i ustaw Ukrainy. Właśnie w ten sposób rozstrzygnięto niemało kwestii bezpośrednio w interesie obywateli i utworzonych przez nich osób prawnych, w tym uznanie za niekonstytucyjne pewnych norm różnych ustaw na podstawie przepisów artykułu 95 ówczesnej Ustawy o TKU. Jednak wraz z wprowadzeniem ograniczonej skargi konstytucyjnej w 2016 roku, takie prawo zostało odebrane obywatelom, czyli w aspekcie porównawczym w odniesieniu do ich możliwości ochrony swoich praw poprzez sprawiedliwość konstytucyjną, można powiedzieć, że zakres praw obywateli został zawężony. I na zakończenie. Czy możemy, obchodząc 25-lecie Konstytucji Ukrainy i analizując 25-letnią działalność Trybunału Konstytucyjnego Ukrainy, powiedzieć, że zrealizował się zamysł tych, którzy wprowadzali tę instytucję u zarania odrodzenia ukraińskiej państwowości? Tych, którzy mieli nadzieję, że taka instytucja odegra swoją państwowotwórczą rolę w nowym ukraińskim społeczeństwie i będzie cywilizacyjnym drogowskazem na drodze do utwierdzenia na Ukrainie rządów prawa? Jak nie przykro, ale zmuszony jestem stwierdzić, że moje nadzieje, które na początku lat 90. żywiły się pozytywnym doświadczeniem krajów europejskich, niestety do dziś nie znalazły odzwierciedlenia w działalności analogicznej ukraińskiej instytucji. Dlaczego? Muszę zaprzeczyć tym, którzy szukają odpowiedzi w płaszczyźnie organizacyjnej. Nie, przyczyna tkwi w ludziach – i w tych, którzy rzucili się zajmować stanowiska sędziów, słabo wyobrażając sobie, czego wymaga od nich taka posada, i w tych, którzy będąc nosicielami władzy politycznej (prezydenci, parlamentarzyści), przyzwyczaili się „wykręcać” ustawodawstwo pod siebie, nieodpowiedzialnie i nieuczciwie odnoszą się do swojego konstytucyjnego obowiązku w zakresie doboru i mianowania na stanowiska sędziów w tej instytucji, która powinna czuwać nad przestrzeganiem przez nosicieli władzy publicznej przepisów Ustawy Zasadniczej państwa i gwarantować właśnie prymat Konstytucji Ukrainy. Wiktor SZYYSZKIN ——————— 1. Widomosti Werchownoji Rady Ukrajiny. – 1996. – nr 49. – s. 272. 2. Wisnyk Konstytucijnoho Sudu Ukrajiny. – 2015. – nr 4. – s. 26-27, 70-73; 2015. – nr 5. – s. 34-35, 55-56; 2016. – nr 2-3. – s. 71, 132-135, 158, 183-186 itd. 3. Widomosti Werchownoji Rady Ukrajiny. – 2015. – nr 28. – s. 250. 4. Wisnyk Konstytucijnoho Sudu Ukrajiny. – 2014. – nr 3. – s. 13-14. Andrij BONDARCZUK, deputowany ludowy Ukrainy pierwszej kadencji na świecie jeden kraj, który do dziś nie ma swojej Konstytucji – Anglia. I od tego nie cierpi, bo tam szanują prawa starych czasów i nowe. Inne zaś państwa widzą drogę do porządku w kraju w istnieniu Ustawy Zasadniczej, która reguluje stosunki wszystkich gałęzi władzy, prawa, wolności i odpowiedzialność obywatela. Najwyraźniej jest to słuszne. Chociaż są i przypadki, kiedy Konstytucje przyjmowane są jako formalność, aby społeczność światowa nie oskarżała kraju o brak Ustawy Zasadniczej. Konstytucje mają reżimy monarchiczne, dyktatorskie. Jednak to nie oznacza, że tam przestrzega się demokratycznych praw i wolności swoich obywateli, jak to było z Konstytucjami ZSRR, USRR, innych „wolnych” republik. Ich samostanowienie było przewidziane jako prawo konstytucyjne. Ale spróbuj skorzystać z niego. Tylko za rozmowę o tym można było zapłacić mordowskimi obozami koncentracyjnymi albo i życiem. I to przy tym, że stalinowską Konstytucję propaganda bez ustanku nazywała „najdemokratyczniejszą” na świecie, inne – „burżuazyjnymi”. Zrozumiałe, idealnych Konstytucji, jak i ustaw, w przyrodzie nie istnieje. Ale wszyscy chcą nazwać swoją „demokratyczną”, wkładając w to pojęcie różną treść. Jedni rozumieją to jako nieograniczoną wolność jednostki (formę anarchii), inni – jako surowe przestrzeganie ustaw, równe dla wszystkich obywateli kraju. To ostatnie, moim zdaniem, jest najbardziej słuszne. Znany polityczny i społeczny działacz, premier Anglii Winston Churchill zauważył, że demokracja nie jest idealną formą rządów, jednak lepszej ludzkość nie wymyśliła. W Europie pierwszą działającą Konstytucją stała się francuska, przyjęta w 1791 roku. Jednak za najpierwszą uznaje się Konstytucję naszego Filipa Orlika. Na Ukrainie, jak zaznaczano, prawdziwy proces konstytucyjny rozpoczął się wraz z przyjęciem Deklaracji o państwowej suwerenności Ukrainy, napełnieniem jej treści nowymi ustawami, uchwałami, zmianami i poprawkami do obowiązującej Konstytucji USRR. Jednak to ustawodawcze „łatanie dziur” nie było wyjściem z sytuacji. Krajowi pilnie potrzebna była nowa Konstytucja. Zaznaczali to w swoich programach wyborczych wielu kandydatów, później – na pierwszych posiedzeniach plenarnych Rady Najwyższej. Mowa była o tym także w wystąpieniu pretendenta na Przewodniczącego Rady Najwyższej W. A. Iwaszki, później – w wystąpieniach innych kandydatów na stanowisko Przewodniczącego Rady Najwyższej, kiedy zrzekł się go Iwaszko. prenumeratorów, prośwician Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jeden z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swo- Pierwsza próba stworzenia Komisji Konstytucyjnej dla opracowania nowej Ustawy Zasadniczej z 50 osób była jeszcze 3 sierpnia 1990 roku. Ale skład komisji był na tyle partyjny, urzędniczy, że po burzliwej dyskusji, upartym niechęceniu większości opozycja zaczęła wycofywać kandydatury swoich przedstawicieli, wyjęła karty do głosowania. Głosowanie przy braku kworum nie odbyło się. Była jeszcze jedna próba, ale też nieudana. Dopiero 24 października 1990 roku, po zmianie podejścia do formowania Komisji, napiętych gorących debatach został sformowany nowy skład, do którego wszedłem i ja. Składała się ona głównie z deputowanych. Stale działała grupa robocza spośród naukowców. Szczerze mówiąc, niewielu z nas odczuwało zakres i złożoność tej odpowiedzialnej pracy. Tak, na opracowanie koncepcji Konstytucji wyznaczono zaledwie dwa miesiące, w grudniu miała ją już zatwierdzić Rada Najwyższa. Realnie na to poszło ponad pół roku. Ale zanim rozpatrzono ją w Radzie Najwyższej, w kwietniu 1991 roku Komisja Konstytucyjna przeprowadziła konferencję naukowo-praktyczną „Koncepcja i zasady nowej Konstytucji USRR”.
usuwano także postanowienia, które miały dla Ukrainy jako państwa znaczenie rozstrzygające. Smutek ogarnął duszę, gdy na jednym z posiedzeń Komisji, gdzie rozpatrywano ostatni wariant projektu, okazało się: zniknął artykuł o języku ukraińskim jako państwowym! Poddano sprawę pod głosowanie. Głosy rozłożyły się po równo. Jak już wspominano, usunięcia artykułu o językach dokonał, dla „spokoju w kraju”, współprzewodniczący Ł. M. Krawczuk. Wtedy artykuł udało się przywrócić. Ale budziło to niepewność co do zasad jednego z przywódców państwa, które może on zmieniać pod wpływem okoliczności. Mogą one być dla narodu decydujące. Po tym w Radzie Najwyższej podczas omawiania projektu wystąpiła rekordowa liczba deputowanych i naukowców – 64. Szpady skrzyżowały się wokół stosunku do władzy radzieckiej. Ł. M. Krawczuk wzywał do znalezienia wariantu połączenia organów władzy radzieckiej i Prezydenta. S. I. Hurenko, W. I. Żeliba, O. O. Moroz, W. I. Didyk i inni byli przeciwko władzy prezydenckiej, ona, powiadali, zagraża demokracji, likwiduje organy władzy radzieckiej. Rezonowała uwaga akademika I. R. Juchnowskiego: gdzie, powiadał, widzieliście władzę radziecką? Dawno zastąpił ją dyktat KPZR. Propozycji było wiele, w tym za ustrojem federalnym, dwuizbową Radą Najwyższą itp. Poparto nazwę „Konstytucja Ukrainy”, przeprowadzenie referendum w sprawie nowej Konstytucji. Ostrej dyskusji podczas omawiania nabrała kwestia dalszych losów Rady Najwyższej. Było to jedno z głównych żądań rewolucji studenckiej, ponieważ wtedy Rada okazała się niezdolna do rozwiązania historycznego zadania zdobycia Niepodległości. Teraz sytuacja drastycznie się zmieniła – Niepodległość zdobyto. Ale wraz z przyjęciem Konstytucji przedterminowe rozwiązanie Rady Najwyższej stawało się rzeczywistością. Zagrażało to wielu deputowanym z większości, którzy w związku z zakazem KPU przeszli na stałą pracę w Radzie Najwyższej, bo stracili swoje stanowiska i posady, co potwierdził także Krawczuk. Prorocze okazały się słowa Ł. H. Łukjanenki: „Myślę – powiedział – że w najbliższym czasie zakończymy proces wyjścia spod władzy Moskwy, przekształcimy się w samodzielne państwo ukraińskie”. Komisja Konstytucyjna zatwierdziła projekt i zaleciła poddanie go pod ogólnonarodową dyskusję. Trwała ona cztery miesiące. Około 190 tysięcy obywateli wzięło udział w dyskusji – prawie wszystkie rady obwodowe, rejonowe, wiele kolektywów pracowniczych, naukowych, edukacyjnych i innych itp. Komisji Konstytucyjnej przekazano 47 tysięcy uwag i propozycji. Zostały one opracowane, niektóre uwzględnione. Jednak w zasadzie projekt nie uległ znaczącym zmianom i do jego rozpatrzenia Komisja powróciła pod koniec września 1993 roku. Radykalne zmiany w projekcie zostały wprowadzone po przyjęciu Aktu o Niepodległości Ukrainy. Usunięto z niego wiele postanowień, które dotyczyły systemu politycznego itp. Znów zaproponowano warianty systemu jedno- i dwuizbowego, zniesiono stanowisko wiceprezydenta, prokuraturę zaliczono do systemu władzy sądowniczej, rady lokalne – do organów samorządu lokalnego i regionalnego. Jednak bywało, że praca nad nową Konstytucją odbywała się w skrajnie trudnych warunkach: strajki górnicze, wzrost inflacji, spadek poziomu socjalno-bytowego narodu, niezadowolenie z pracy Rady Najwyższej, rządu, Prezydenta. Prowadzono walkę podskórną między współprzewodniczącymi Komisji – Prezydentem i Przewodniczącym Rady Najwyższej, którzy nie mogli podzielić władzy, określić się na przyszłość. Ciążyła kwestia referendum w sprawie zaufania do Rady Najwyższej i Prezydenta. Większość parlamentarną w pełni zadowalała stara, nieco załatana Konstytucja. Demokraci też nie pałali chęcią zajmowania się tym. Widzieli siebie na barykadach walki o nowy parlament. I zamiast pracy nad Konstytucją, coraz częściej rozbrzmiewały wezwania o rozpatrzenie pilnych spraw, które wysuwała niezadowolona ludność, sezonowe kampanie rolnicze. Dlatego tak obojętny był raport I. S. Pluszcza 24 września 1993 roku dotyczący projektu Konstytucji. Na początku października jeszcze przez dwa dni parlamentarzyści ostro dyskutowali nad projektem Ustawy Zasadniczej i mechanizmem jej przyjęcia. 23 października w prasie został opublikowany ostatni dopracowany projekt Konstytucji. To była ostatnia kropka procesu konstytucyjnego parlamentu pierwszej kadencji. Kontynuowali go deputowani ludowi Rady Najwyższej drugiej kadencji. Było im łatwiej. Baza legislacyjna Ustawy Zasadniczej była gotowa, chociaż niektóre poprawki – na lepsze lub gorsze – zostały wprowadzone. I oto niezapomniana „Noc Konstytucyjna” 27–28 czerwca 1996 roku. Rano Ukraina dowiedziała się: ma nową Konstytucję! Rok po tej dacie ci, którzy wnieśli największy twórczy wkład w stworzenie Konstytucji (w tym autor tych słów), zostali uhonorowani odznaczeniami państwowymi. Minęło niewiele lat – i Konstytucja stała się kartą przetargową w konfrontacji sił politycznych, co wyszło na niekorzyść obecnego społeczeństwa. Istnienia. I tylko my sami – ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa – to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: SA „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby udzielić pełnej informacji o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Stasyk Julia Iwaniwna – 100 UAH. 2. Hrebelnyk N. – 500 UAH. Posiedzenie Komisji Konstytucyjnej, marzec 1993 r. Na pierwszym planie członkowie Komisji – W. Czornowił i A. Bondarczuk
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik. Przewracają się strony wydarzeń sprzed stu lat. Niewidzialne staje się widzialnym, przypominając, że „ten, kto myśli nie kategoriami narodowymi, a tylko polityczno-społecznymi, ten nie może zdobyć wolności dla swojego narodu”. Potwierdzeniem tego jest ideologia moskalofilstwa ukraińskich „przywódców”-socjalistów, która spowodowała sytuację, w której naród za ich ślepotę zapłacił krwią i zniewoleniem. Zrozumialsza staje się przyczyna nienawiści Wynnyczenki i socjalistów do Bołboczana, bo ten rozpędził w Charkowie „Ukraińską Radę Rewolucyjną”, zwołaną przez moskiewskich mienszewików, którzy należeli do „Russkogo sojuza”, a w Połtawie – zjazd „Związku Chłopskiego”, kierowanego przez lewych eserów. Z taką samą nietolerancją Wynnyczenko odnosił się też do Konowalca. Dlaczego? Bo oni walczyli o wolną Ukrainę, bronili niepodległościowej (nie autonomistycznej czy federalnej) linii budowy państwa narodowego, stając się niebezpiecznymi dla ugodowców. Zmieniały się czasy, pojawiały się nowe reżimy polityczne i obce państwowości. Ale gra w „sojusz” z moskwianami zawsze przynosiła Ukrainie tylko zło. Przykro, że kolaboracja, zdrada interesów narodowych, gorliwość przed Moskwą przejawiają się do dziś. Nie maskując się pod ideologię postyszewowskiej czy chruszczowowskiej „wyszywanki”, a otwarcie i agresywnie realizowane są antyukraińskie kampanie. Paradoksalnie dla Europy i zgubnie dla Ukrainy, że często takimi ignorantami Konstytucji są „narodowi” wybrańcy, wysocy dostojnicy państwowi. Obecnie po raz kolejny w Radzie Najwyższej Ukrainy rozpoczęto natarcie na język ukraiński w zbiorowym spisku ze wszystkimi tymi, którzy podgrywają próbom rosyjskiego rewanżu. Wszyscy oni są jednej maści: ci, którzy zrodzili i bronili złowrogiej „ustawy Ki-ka”; ci potomkowie profesorów-cenzorów w rodzaju nowickich-juzefowiczów, którzy byli „twórcami” ukrainobójczych ukazów wałujewsko-emskich; ci „nasi” oligarchowie, którzy nigdy nie wspierali języka ukraińskiego, kultury. Wręcz przeciwnie. Ci ostatni zawsze starali się gorliwie, w imię przekonań, wzmacniać wrogie antynarodowe narracje. Przypomnijmy chociażby o przekazaniu przez firmę „Tytanowe inwestycje” (ta struktura została zarejestrowana w Moskwie w 2014 roku, kiedy toczyły się najbardziej krwawe walki w Donbasie), kontrolowaną przez „ukraińsko-wiedeńskiego” oligarchę, 1,3 mln dolarów na przeprowadzenie w okupowanym Krymie ruskomirowskiego młodzieżowego „patriotycznego” wydarzenia „Tawrida”. Już wtedy ci ludzie powinni byli ponieść surową karę za popełnione zło, ale tak się nie stało... Pieniądze nie śmierdzą. Przecież kiedy państwo istnieje poza interesami narodowymi, to jego naród i nadal będzie postrzegany przez oligarchów tylko jako „humus” dla własnej korzyści. Dla takich „obywateli świata” wartości patriotyzmu mają inne wymiary. Dawno nadszedł czas nazywać prawdziwym Słowem Szewczenki („Brud Moskwy”) tych politykierów, urzędników, którzy występują przeciwko konstytucyjnemu statusowi języka państwowego. Antypaństwowcy, renegaci-janczarzy, sługusy-sprzedawczyki i ich potomkowie muszą wiedzieć, że zasługują na jedno – potępienie narodu. Bo napiętnowane hańbą będą „skorpiony na ukraińskie słowo”, które próbują niszczyć Język, Państwo, Ducha Narodu, który pragnie Wolności. Dlaczego tak częste są nawroty lingwocydowych przejawów dyskryminacji Ukraińców we własnym państwie? Oczywiście przyczyną jest „przyzwolenie” na dalsze panowanie na Ukrainie niedobitków „okupantów”: władców i polityków bez rodu i plemienia, oligarchów, obcych duchownych, którzy nigdy nie byli przychylni ukraińskim wartościom narodowym i państwowym. Swoimi działaniami zawsze potwierdzali wrogie nastawienie do jedności narodu ukraińskiego, jego tożsamości narodowej. Nawet w najbardziej sprzyjających okresach budowania państwa próbowali wypierać czynnik ukraiński we wszystkich segmentach życia. Ale największy rabunek narodowych zasobów duchowych i materialnych odbywał się, gdy na szczyty władzy wspinało się zbiorowisko lokajów-oportunistów, wiodąc kraj błędną drogą. Wszystko to przypomina tych socjalistów-polityków okresu zmagań narodowowyzwoleńczych 1917–1921 lat, zaznaczał w pracy „Historia narodu ukraińskiego” R. Młynowecki, że „przy każdej okazji śpiewali „Testament”, a potem... uchwalali uniwersały, w których zarzekali się „jedności z całą Rosją”, wmawiali, że trzeba odnosić się do sprawy narodowej w zależności od zaspokojenia interesów materialnych”. A dlatego i samą ideę narodową niepodległości Ukrainy uważali za tymczasową (zgodnie z „okolicznościami”). Wtedy, jak i teraz, zubożałemu proponowano „żołądkowość” zamiast wolności, świadomie zostawiali go bez chleba, ziemi, zasobów, woli, dobrego losu i, wreszcie, bez własnego państwa. Dlatego, kiedy dzisiaj w przestrzeni socjokulturowej wypłukiwane są język ukraiński, narodowe wartości humanistyczne, kultura narodowa, zmuszając Ukraińca do życia w okupowanym przez kolonistów środowisku informacyjnym i milczącego posługiwania się klonami: „jedinaja strana – jedyna kraina”; „kakaja raznica...”; „lisz by czełowiek choroszyj” oraz rozmytymi gastronomicznymi ideałami – wiedzmy, polityka wykorzenienia i denacjonalizacji ukraińskości trwa. Badania przeprowadzone przez „Przestrzeń wolności” pokazują niepocieszający obraz zmniejszenia realnego udziału języka ukraińskiego w wiodących kanałach telewizyjnych (41%), w 2018 roku – 64%. W 2020 roku udział języka rosyjskiego w prime-time wzrósł (46%), przeważając nad programami ukraińskojęzycznymi. Oligarchiczne kanały telewizyjne kontynuują narzucanie społeczeństwu rosyjskich narracji. Zakaz trzech kanałów telewizyjnych, które były otwartymi przewodnikami obcej ideologii, jest tylko nieznacznym krokiem na drodze deokupacji krajowego eteru.
„Proświta” oraz inne organizacje społeczne żądają od władz zaprzestania rusyfikacji przestrzeni telewizyjnej. Zmniejsza się nakład gazet ukraińskojęzycznych (37%). W porównaniu z 2019 rokiem nakład książek ukraińskojęzycznych w 2020 roku spadł o 70%. NASTĄPIŁ SPADEK Z 30 MLN EGZEMPLARZY DO 9 MLN, CO STANOWI MNIEJ NIŻ 0,25% KSIĄŻKI NA OSOBĘ! Jest to najniższy wskaźnik w całej historii Niepodległości. Nawet średni wskaźnik dla świata (4 mld egzemplarzy, co daje ponad 0,5 książki na jednego mieszkańca Ziemi) świadczy o znacznym zacofaniu Ukrainy. Amerykański specjalista ds. polityki językowej Kurt Woolhiser twierdzi, że w niektórych regionach Ukrainy ukraińska państwowa onomastyka (nauka o nazwach): J. Rudnycki. Ukraińskie nazewnictwo (onomastyka) [Encyklopedia ukrainoznawstwa. Część ogólna (EU-I). Monachium, Nowy Jork, 1949. T. 1], M. Semczyszyn: „Z badań nad ukraińskim nazewnictwem osobowym” („Ridna mowa” 1934), Prace nazewnicze. Pierwsze wydanie książkowe z okazji stulecia urodzin 1856–1956. Seria „Nazewnictwo” / Pod red. J. Rudnyckiego. Winnipeg, 1957, cz. 14 i in. faktycznie stała się językiem mniejszości etnicznej, o „zmniejszonej wartości kulturowej”, podkładając minę o opóźnionym zapłonie pod tożsamość państwową i narodową. Tragiczne wydarzenia na Krymie i w Donbasie są tego potwierdzeniem. Nie zapominajmy, że agresywna ofensywa na język ukraiński nigdy nie ustała. Kiedy dzięki antykonstytucyjnej „ustawie” (2012 r.) odbyła się parada językowego separatyzmu (11 rad obwodowych i 15 miejskich przyjęło bezprawne decyzje dotyczące statusu języka rosyjskiego), to odbijanie się czkawką „ruskomirowskiego” surogatu trwa do dziś, jeśli trzeźwo oceniać sytuację w Charkowie, Mikołajowie, Odessie i innych miastach. Dlatego ukraińskość musi Słowem i Czynem odpowiedzieć samym sobie: „Kim jesteśmy?.. Czyimi synami?”; czy jesteśmy obdarzeni własnym Prawem, Wiarą, Siłą, Tożsamością? Wtedy nie wyhodujemy na Ukrainie złośliwego modelu okupacji antyukraińskością narodowego państwowotwórstwa na podstawie fałszywych wartości humanistycznych. Bo „NIE JEST MI WSZYSTKO JEDNO”. Wartości stają się fundamentem bezpieczeństwa narodowego. Przecież lekcje historyczne przypominają nam o przyczynowości stanu zarówno wzniosłości, jak i rozkładu cnót społecznych. D. Doncow w pracy „Gdzie szukać naszych tradycji” pisał: „My wspominamy tradycje Piotra Doroszenki, Orlika, Bohuna. A są i tacy, którzy chcą odnowić tradycje Kysela. Jedni sławią tradycje Mazepy, drudzy Koczubeja…”. Warto wybierać wartości, od których zależy duchowe wyzwolenie, istnienie Narodu Ukraińskiego i jego Państwa. Takim wiecznym skarbem jest Język Ukraiński! Polityka „łagodnej” ukrainizacji będzie wzmacniać wpływ „ruskomirowców”. Tam, gdzie przestrzeń socjokulturowa nie jest ukrainizowana, jest rusyfikowana, niosąc nowe zagrożenia i wyzwania. Zmobilizujmy się przeciwko ideologii panrosyjskiej tożsamości na Ukrainie i nie pobłażajmy „pobłażliwym”. Słusznie w tej kwestii zauważa fizyk-naukowiec Roman Maciuk: „Zrozummy wreszcie: języki europejskie zaabsorbowały grekę i łacinę w takim stopniu, że słowa-terminy dla wszystkich nowych pojęć czerpią faktycznie SAME Z SIEBIE, chociaż dla nas brzmi to jak BARDZO naukowy termin. Im trudniej wymówić, tym bardziej „naukowy”. Im mniej zrozumiały, tym bardziej PAŃSKI. Skąd „pożyczają” nazwy dla swoich wynalazków Amerykanie? Zapewne z angielskiego. To dlaczego by język ukraiński nie miał skorzystać z własnych, nadzwyczaj bogatych środków sufiksalno-prefiksalnych (przyrostkowo-przedrostkowych)?” (Tamże). Myślę, że aby z tego skorzystać, trzeba nie tylko znać ukraiński, ale być wolnym od małorosyjskich kompleksów, według których wszystko, co obce, jest ważniejsze od własnego, a także, jak zaznacza wybitny fizyk świata Iwan Puluj, „trzeba tworzyć swój sposób wyrazu. Fotografując niemiecki lub jakikolwiek inny obcy wyraz, wyjdzie taka żargonowa mieszanina, z której słynie moskiewska literatura naukowa” (I. Farion. Portret językowy Iwana Puluja. Lwów, 2017, s. 88). Zatem wchodźmy w głębiny własnej podświadomości i świadomości, skąd nieuchronnie wyłonią się rodzime metafory i asocjacje, a także zrozumienie tego, co decydujące: „Agresywność języka w nazywaniu na swój sposób nowych (choćby nawet sprowadzonych z innych języków) pojęć – to krytyczny warunek jego żywotności. Jeśli nie ma agresywności własnego języka – zastępuje ją agresywność obcego” (Roman Maciuk. Tamże.).
Tłumaczenie maszynowe
Parafrazując fizyka W. Arnolda, zauważę, że słowo trójkąt jest bardziej zrozumiałe niż romb dla każdego, kto mówi po ukraińsku, tak jak skos zamiast diagonala, czy prostopad zamiast perpendykular, czy wzór zamiast formuła: „Zmuszając dzieci do męczenia się z obcojęzycznymi „plikami” czy „bajtami”, automatycznie tworzymy środowisko baksów i killerów, za czym idą nieuniknione przesłanki technologicznego zacofania” (Roman Maciuk. Nazewnictwo). Jednak najbardziej ten nagłówek „rozrywa” nowoanglicyzm naming. Zatem do źródeł! W słowniku angielsko-ukraińskim jest to słowo wieloznaczne: name [neɪm] v (past i p. p. named, pres. p. naming) 1. nazywać, nadawać imię; 2. wskazywać, wyznaczać; 3. wyliczać; 4. wspominać, wymieniać, podawać jako przykład (AUS, s. 920–921). Przytaczają tę angielską leksemę także słowniki terminologiczne, oczywiście z ukraińskimi odpowiednikami: naming = [‘neɪmɪŋ] nadawanie/przypisywanie imion (nazw) (Je. Mejnarowycz, M. Kratko. Słownik angielsko-ukraiński z matematyki i informatyki 2010); naming nazywanie // mianowanie, imiennictwo // nazywanie (O. Koczerha, Je. Mejnarowycz. Słownik angielsko-ukraińsko-angielski języka naukowego (fizyka i nauki pokrewne). Część I – angielsko-ukraińska, 2010); naming nazywanie obiektu; przypisywanie nazwy pliku file naming (Bohdan Rycar, Leonid Snicaruk, Roman Mysak. Słownik ukraińsko-angielski z radioelektroniki, 2015–2018). Natomiast w nauce filologicznej istnieje jeszcze jeden odpowiednik dla namingu – nazewnictwo lub nazwoznawstwo jako rodzimy odpowiednik terminu onomastyka (od gr. ònomastikē) „sztuka nadawania imion”, który aktywnie używano przynajmniej w pierwszej połowie XX wieku zarówno w zniewolonej Ukrainie, jak i w przeważnie anglojęzycznej diasporze. W szczególności świadczą o tym tytuły prac znanych ukraińskich badaczy. Zważywszy na obowiązujący 20-tomowy słownik wyjaśniający języka ukraińskiego – nazewnictwo ˂ nazywać, a, s. 1. To samo, co onomastyka. Rozpatrzono metody i technikę nazewnictwa w utworach Wasyla Stefanyka (z lit. nauk.); We lwowskiej toponimice pozostało niewiele śladów dawnego nazewnictwa (tylko ulica Kopernika nie zmieniała nazwy od 1871 roku) (z czasop.). 2. rzadko. To samo, co terminologia i nomenklatura 1. Próby podania prawdziwej informacji o rodzimym nazewnictwie naukowym i technicznym dość często napotykają opór nawet patriotycznie nastawionych uczonych (z lit. nauk.). Czy jest więc potrzeba, aby ukraińskie etymologicznie przejrzyste leksemy nazewnictwo, mianowanie, nazywanie zastępować nowoanglicyzmem naming jako dobór nazwy dla produktu czy marki? Co więcej: i nasze mianowanie, imię, i angielskie name jest powiązane z łacińskim nomine.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor JARUCZYK, kierownik katedry literatury ukraińskiej Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki. 150 lat minęło od narodzin wybitnej ukraińskiej pisarki Łesi Ukrainki (prawdziwe imię i nazwisko – Łarysa Kosacz). Wiele wydarzeń z okazji tego pamiętnego jubileuszu przeprowadzono na Wołyniu, gdzie minęły dziecięce i młodzieńcze lata przyszłej pisarki, a także gdzie znajduje się uczelnia wyższa nazwana jej imieniem – Wołyński Uniwersytet Narodowy. Początek roku zaznaczył się wydaniem pełnego akademickiego zbioru dzieł Łesi Ukrainki w 14 tomach. Po raz pierwszy w ciągu ostatnich 50 lat przeprowadzono poważną, gruntowną pracę, nad którą przez siedem miesięcy pracowało 28 najlepszych badaczy twórczości Łesi z Ukrainy. Są to pracownicy i absolwenci Uniwersytetu Wołyńskiego, przedstawiciele środowisk naukowych Kijowa, Lwowa, Ostroga, Równego. W krótkim czasie udało się dokonać niemal niemożliwego – opracować rękopisy, brudnopisy, wydania dzieł pisarki z czasów jej życia. Miło, że pomoc w dostępie do zbiorów Łesi Ukrainki szybko zapewnił Instytut Literatury im. Tarasa Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, księgozbiory, biblioteki, gdzie przechowywano jej unikatowe dzieła. Ogółem wydanie, choć liczy 14 tomów, pod względem liczby stron dwukrotnie przewyższa poprzednie, cenzurowane wydanie Łesi, przygotowane jeszcze przed 100. rocznicą urodzin genialnej dramaturżki, poetki, literaturoznawczyni, tłumaczki, zbieraczki folkloru. Po raz pierwszy do zbioru weszły wcześniej niepublikowane utwory, liczne przekłady, listy. Wcześniej nie włączano ich do zbioru dzieł pisarki z przyczyn politycznych i ideologicznych. Teraz czytelnicy po raz pierwszy będą mogli przeczytać Łesię w całości, przy czym w języku, w którym tworzyła swoje prace sama Łesia Ukrainka. Szczególną wartość mają przedmowy do tomów, przypisy, komentarze, ilustracje. Każdy chętny może nabyć papierowy zbiór dzieł lub bezpłatnie pobrać go ze strony „Ukraińskiego Instytutu Książki”. W ciągu ostatnich miesięcy wołyniacy zorganizowali serię prezentacji tego zbioru dzieł dla przedstawicieli różnych instytucji naukowych i edukacyjnych, szkół, bibliotek, muzeów. Wiosną, kiedy świat obchodził dzień narodzin Łarysy Kosacz, odbyła się ciekawa Międzynarodowa konferencja „Twórczość Łesi Ukrainki: kody narodowo-kulturowe i tradycja europejska”, zorganizowana przez katedrę literatury ukraińskiej Uniwersytetu Wołyńskiego oraz ukrainistów Uniwersytetu Warszawskiego. Wzięli w niej udział czołowi badacze życia i twórczości Łesi nie tylko z całej Ukrainy, ale także z Polski, Chorwacji, Białorusi. Forma online była związana z koniecznością przestrzegania obostrzeń kwarantannowych. Wraz z łagodzeniem kwarantanny wołyniacy postanowili przeprowadzić wielkie Międzynarodowe sympozjum naukowe „Łesia Ukrainka: osobowość, naród, świat”. W dniach 11–13 czerwca 2021 r. około 150 uczestników wzięło udział w tym wielkim wydarzeniu. Forum odbyło się na brzegu malowniczego jeziora Świteź, na bazie praktyk „Hart” Uniwersytetu Łesi. Większość uczestników mogła przyjechać na sympozjum osobiście. Miło, że byli to współorganizatorzy wydarzenia, w szczególności Instytut Naukowo-Badawczy Łesi Ukrainki (którego założycielami są Wołyński Uniwersytet Narodowy oraz Instytut Literatury NAN Ukrainy), Instytut Literatury im. Tarasa Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytut Iwana Franki NAN Ukrainy, Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka, a także goście z Kijowa, Równego, Lwowa, Ostroga, Iwano-Frankiwska, Tarnopola, Odessy, Berdiańska, Doniecka, Charkowa, Winnicy, Żytomierza, Zaporoża. Z dalekiego polskiego Poznania przyjechał pisarz, tłumacz i literaturoznawca Przemysław Lis-Markiewicz. Pozostali uczestnicy, głównie ci, którzy z różnych przyczyn nie mogli dołączyć osobiście, pracowali w trybie konferencji online. Również w tym trybie wygłosili swoje opracowania naukowcy z Polski, Białorusi i Gruzji. Poważne wydarzenie otworzyli pierwszy prorektor WNU im. Łesi Ukrainki profesor Jurij Hromyk oraz akademik NAN Ukrainy Mykoła Żułynski. W ramach sympozjum na Świteziu zorganizowano program kulturalny, żywe dyskusje, poranne kąpiele. Szczególnie interesujące okazało się spotkanie na platformie prezentacyjnej, gdzie każdy z uczestników mógł przedstawić obecnym nowe projekty wydawnicze. Dziesiątki najnowszych, najciekawszych książek zaprezentowali ich autorzy, wydawcy, czytelnicy. Rok Łesi Ukrainki trwa, więc różnorodne wydarzenia będą prowadzone nadal, demonstrując zainteresowanie życiem i twórczością sławnej poetki. Miło, że w ekranizacjach, prezentacjach, forach naukowych aktywny udział biorą młodsze pokolenia. Świadczy to o tym, że globalizacja, rozwój możliwości technicznych nie stają na przeszkodzie w odkrywaniu, czytaniu literatury klasycznej. Okazuje się, że twórczość Łarysy Kosacz nie traci obecnie na aktualności, a daje wiele dla zrozumienia procesów literackich, kulturowych, historycznych i politycznych. Adres: ul. Ławrska 10-12, 2. piętro, sala Sfera (bilet wstępu na festiwal można nabyć wyłącznie przez stronę Arsenału Książki). Moderator wydarzeń – Anton Drobowycz, przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, kandydat nauk filozoficznych. 17.45–18.15: sesja autografów Tetiany Tairowej-Jakowlewej (Arsenał Artystyczny, Lokalizacja 4, 2. piętro). Również serdecznie zapraszamy do odwiedzenia stoiska wydawnictwa „Klio” na Arsenale Książki — nr B 3.29 w sekcji Non-fiction. Inf. własna.
Tłumaczenie maszynowe
Od 23 do 27 czerwca w Kijowie odbywa się X Międzynarodowy Festiwal „Książkowy Arsenał”. W trakcie targów książki ma się odbyć 261 wydarzeń. Pierwszego dnia Książkowego Arsenału odbyła się rozmowa o literaturze weteranów z panią minister ds. weteranów, generał major SBU Julią Laputiną, a także ceremonia otwarcia oraz ogłoszenie zwycięzców konkursu „Najlepszy design książki”. Festiwal transmitował te wydarzenia na żywo i wszyscy chętni, nawet ci, którzy tego dnia nie zdołali przyjść na otwarcie, dowiedzieli się o najpiękniejszej książce, która będzie reprezentować Ukrainę na światowym konkursie. Tego dnia zaprezentowano książkę „Wielka prezydentka małego kraju” z udziałem autorki Dajvy Ulbinaitė, a także samej bohaterki – prezydent Litwy (2009–2019) Dalii Grybauskaitė – oraz ministra spraw zagranicznych Ukrainy Dmytra Kuleby. Z kolei wydarzeniem programu pisarskiego Serhija Żadana był koncert ukraińsko-niemieckiej przyjaźni „Śpiewające nietoperze” z udziałem kuratora programu i jego niemieckich przyjaciół Władimira Kaminera i Jurija Hurży. W kolejnych dniach pracy Książkowego Arsenału zaplanowano następujące wydarzenia: mistyczna gra-wędrówka po książce Tetiany Striżewskiej „Dziwaczny Kijów”; dyskusja „Inkluzja wśród nas”; prezentacja książki dla dzieci w młodszym wieku szkolnym „Wszystkie psy z kosmosu”; rozmowa w oparciu o książkę Mykoły Riabczuka „Leksykon nacjonalisty i inne eseje”; czytania dla dzieci z Iren Rozdobudko „Strasznie zabawnie”; czytania poetyckie „Jakiej jeszcze odpowiedzi nie było”; dyskusja wokół powieści Romana Józefa Szweda „Romcio”; prezentacja projektu „Jak nie oszaleć od rodzicielstwa i czy w tym pomogą książki”; pokaz i dyskusja po filmie „Ulianenko. Bez cenzury”, dyskusja „Przejść przez Majdan: trwa namysł”; prezentacja programu „Ranking 100 najlepszych filmów w historii Ukrainy” i inne. Na sesji autografów zapraszają pisarze Iwan Malkowycz, Maria Matiosz, Irena Karpa, Zirka Menzatiuk, Mykoła Riabczuk, Halyna Malyk, Saszko Dermański, Dmytro Korczynski, Iwan Andrusiak, Anna Bahriana oraz wielu innych twórców. Ze względu na ograniczenia kwarantanny X Książkowy Arsenał odbywa się w formacie hybrydowym – większość wydarzeń festiwalu jest transmitowana na żywo na partnerskiej platformie online. Bilety można kupić wyłącznie online i tylko na określone sloty – przedziały czasowe, w których odwiedzający mogą wejść na festiwal. Strefa dziecięca festiwalu, ze względów bezpieczeństwa odwiedzających, została zorganizowana na świeżym powietrzu – na dziedzińcu Arsenału. Ciąg dalszy relacji o jubileuszowym Książkowym Arsenale czytajcie w następnym numerze „SP”. Inf. własna.
Tłumaczenie maszynowe
Kijowskie wydawnictwo „Klio” i znaną badaczkę historii Ukrainy Tatianę Tairową-Jakowlewą łączy prawie dziesięć lat owocnej współpracy i efektywnej pracy. Tatiana Giennadijewna prowadzi gruntowne badania, zwracając Ukraińcom historię, rozwiewając mity i rzucając światło na „białe plamy” naszej przeszłości. A zespół wydawnictwa ze swojej strony dokłada wszelkich starań, aby zapoznać ukraińskich czytelników z naukowym dorobkiem badaczki. W tym roku mamy jeszcze jeden bezcenny dar (jednocześnie aż trzy tomy!) od Tatiany Tairowej-Jakowlewej dla Ukrainy, ukraińskich badaczy i wszystkich zainteresowanych. Są to opisy Funduszy nr 124 i nr 229 Rosyjskiego Państwowego Archiwum Akt Dawnych. Kompleksy dokumentów Małorosyjskiego Prikazu oraz Kancelarii Poselskiej, Kolegium Spraw Zagranicznych, których opisy zebrano w I i II tomie serii „Źródła”, są unikalnym materiałem z historii Ukrainy XVII–XVIII w. A do trzeciego tomu weszły dokumenty dotyczące historii ukraińskiego hetmanatu z lat 1690–1709, Dyrektorka wydawnictwa „Klio” Wira Sołowjowa oraz przewodniczący UINP Anton Drobowycz, w szczególności korpus tak zwanego Archiwum Baturyńskiego. Mamy wraz z naszym zespołem pewność, że swoim projektem wydawniczym torujemy szerokie pole dla nowych badań i odkryć. I wszyscy razem wyrażamy szczerą wdzięczność Tatianie Tairowej-Jakowlewej za jej pełną poświęcenia pracę na rzecz ukraińskiej historii. Tatiana Tairowa-Jakowlewa przyjęła nasze zaproszenie, by zostać gościem Książkowego Arsenału i 27 czerwca 2021 r. sama zaprezentuje opracowane przez siebie wydania: 13.00, Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy – prezentacja pierwszych 3 tomów serii „Źródła”. Adres: ul. Ławrska 9, budynek 9-10. Wstęp wolny. 16.30–17.15, NKMMK „Mysteckyj Arsenał” – okrągły stół „Kronika” Samijła Wełyczki: zagadki, odkrycia, poszukiwania, wielkość”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przestrzeni informacyjnej, pogłębienia pamięci historycznej, co wymaga zburzenia imperialnych mitów historycznych oraz rusyfikatorskich koncepcji. Wniosek czwarty. Nawet na chwilę nie można nie dostrzegać wojny, którą rozpętała i prowadzi Rosja przeciwko Ukrainie. Właśnie na tym kierunku istnieje największe niebezpieczeństwo utraty państwa. Wojna – to zawsze wielkie wieloimienne zło i wielka wieloimienna bieda. Już ósmy rok trwa ta wojna. Wojna już odebrała życie prawie 15 tysiącom najlepszych synów i córek Ukrainy oraz okaleczyła dziesiątki tysięcy Ukraińców. Rosyjski agresor okupował część naszego terytorium (Krym, poszczególne rejony Doniecczyzny i Ługańszczyzny), zmusił miliony obywateli do opuszczenia domów i rodzinnych stron oraz szukania ratunku na innych terytoriach Ukrainy lub za granicą. Rosyjski okupant zniszczył znaczną część naszej gospodarki i wyczerpuje nasze zasoby naturalne. Na okupowanych przez Rosję terytoriach dokonuje się przyspieszona denacjonalizacja Ukraińców, ograniczane są ich prawa i wolności. Wojna wykrwawia całą Ukrainę. Wszakże wśród pospólstwa i władzy jest niemała część tych, którzy nie chcą uznawać tego okrutnego faktu i wolą nie dostrzegać strasznego niebezpieczeństwa wojny. Władza nieraz działa tak, jakby to nie była wieloletnia wojna, a jakieś tymczasowe nieporozumienie z sąsiadem. Niektórzy politycy i przeciętni obywatele wciąż jeszcze patrzą na Rosję jak na przyjazne państwo, które trochę zbałamucił Putin. Precz z iluzjami! Wojny z Rosją zawsze mają charakter egzystencjalny, co jest uwarunkowane ordyńsko-imperialną naturą rosyjskiego państwa. Bez Ukrainy nowe rosyjskie imperium jest niemożliwe. Moskwie nie jest potrzebna część terytorium Ukrainy, jej potrzebna jest cała Ukraina. Rosja rozpętała wojnę przeciwko Ukrainie po to, aby zniszczyć państwo ukraińskie jako geopolityczną rzeczywistość i wykrwawić ukraiński naród jako podmiot ludzkiej cywilizacji. Tylko osiągnąwszy takie cele odrodzi się jako imperium i nabierze siły do realizacji polityki globalnego rewanżyzmu, która jest skierowana na przerysowanie obecnego światowego porządku według barbarzyńskich rosyjskich szablonów. Egzystencjalność obecnej wojny zakłada wielkie problemy w relacjach z Rosją także na przyszłość, co już dziś należy brać pod uwagę. Obecna wojna rosyjsko-ukraińska jest wieloimienna. Rosja prowadzi wojnę z Ukrainą jednocześnie na wielu teatrach i w wielu formach. Z jakiegoś powodu przyjęło się uważać, że wojna z Rosją trwa tylko na południowym wschodzie Ukrainy. I jeśli tam przestanie się strzelać, to wojna się skończy. To błędna i niebezpieczna logika. Okupacja Krymu – to także wojna Rosji przeciwko Ukrainie, tak jak i rosyjska agresja humanitarna przeciwko Ukrainie. Teatrem tej wojny jest całe terytorium Ukrainy, a nawet więcej. Nie można sprowadzać wojny rosyjsko-ukraińskiej tylko do wydarzeń na Doniecczyźnie i Ługańszczyźnie, a właśnie takie rozumienie wojny jest narzucane przez agresora, aby uśpić naszą czujność na innych jej kierunkach. Umownie można wyróżnić trzy główne fronty (kierunki, teatry), na których jednocześnie toczy się ta wojna. Na południowym wschodzie Rosja prowadzi działania bojowe z wykorzystaniem dużej liczby regularnych i nieregularnych formacji wojskowych oraz prawie całego arse-
Tłumaczenie maszynowe
Iwan ZAJEC polityk, działacz społeczny
Bo gdzie nie ma świętej woli,
Nie będzie tam dobra nigdy.
T. Szewczenko
Stworzenie własnego państwa jest zawsze szczytowym historycznym zwycięstwem każdego etnosu. Szczęśliwe są te pokolenia, które stały się twórcami państwa swojego narodu.
24 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa XII (I) kadencji uchwaliła Akt proklamowania niepodległości Ukrainy i ogłosiła powstanie państwa ukraińskiego. 1 grudnia tego samego roku Akt ten poparło w ogólnoukraińskim referendum ponad 90 procent jego uczestników. Tak dwadzieścia pięć lat temu została przywrócona państwowa niepodległość Ukrainy. Stało się to w momencie, gdy wydawało się, że naród ukraiński jest zniszczony i nie ma żadnych szans na własne państwo.
Dla ludzi nieobeznanych z historią walki Ukraińców o niepodległość Ojczyzny, powstanie najnowszego państwa ukraińskiego wydaje się darem losu. Niektórzy uważają państwo ukraińskie za „historyczny przypadek” i tłumaczą jego pojawienie się przyczynami sytuacyjnymi, a nie realnymi procesami ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego trwającego co najmniej wiek. Nasza państwowość nie spadła nam z nieba jak manna z nieba, lecz powstała z odwiecznych narodowowyzwoleńczych zmagań wielu pokoleń Ukraińców. Ukraińska droga do niepodległości była długa i skomplikowana. Jest ona obficie skropiona krwią milionów ukraińskich patriotów, którzy przez wieki, często z bronią w ręku, wywalczali Ukrainie świętą wolę. Chociaż współczesne państwo ukraińskie tworzyło się w sposób pokojowy, jego powstanie i tak wymagało pełnej mobilizacji wszystkich sił narodu, kolosalnej pracy twórczej oraz twardości ducha jego najlepszych przedstawicieli. Współczesne państwo ukraińskie to zjawisko geopolityczne spoza granic możliwości. A jednocześnie proklamowanie niepodległości Ukrainy jest prawidłowością historyczną.
Sławny okres historii Ukrainy nie powinien zamienić się w jeszcze jedną białą plamę. Zresztą i obecnie naród ukraiński przeżywa najbardziej tragiczne strony swojej najnowszej historii, związane z kolejną wieloletnią wojną Rosji przeciwko Ukrainie. Moskwa pragnie zniszczyć ukraińską państwowość jako rzeczywistość geopolityczną i wykrwawić naród ukraiński jako jednego z podmiotów ludzkiej cywilizacji. Mam nadzieję, że lekcje narodowowyzwoleńczych zmagań, kiedy wywalczano państwową niepodległość Ukrainy, przydadzą się w czasie, gdy trzeba obronić państwową niepodległość Ukrainy i zagwarantować przyszłość narodowi ukraińskiemu.
Analiza wydarzeń, które doprowadziły na początku lat 90. ubiegłego wieku do przywrócenia ukraińskiej państwowości, pozwala wyciągnąć kilka wniosków.
Wniosek pierwszy. Państwo – podstawowa wartość dla narodu. Ukraińcy zapłacili wysoką cenę, aby mieć własne państwo. Pokoleniami Ukraińcy kładli swoje głowy na polu walki za wolność Ukrainy. I pod koniec XX wieku potrzebna była pełna mobilizacja sił narodu, aby ta walka uwieńczona została sukcesem.
Nikt i nigdy nam nie pomagał zdobywać państwa. Ono nie jest nam przez nikogo darowane. Państwo ukraińskie zostało wywalczone przez samych Ukraińców. Dlatego oświadczenia obecnych polityków, nawet kierowników państwa, w rodzaju „niepodległość spadła nam z nieba…”, nie odpowiadają rzeczywistości i w istocie podważają samą ideę ukraińskiej państwowości. Kultywowanie takich myśli stale cofa naród na zerowy poziom w rozwoju państwowotwórczym. Jest to oznaka niedojrzałości obecnego establishmentu politycznego.
Ofiarnej walce Ukraińców o własną państwowość zawsze była właściwa ciągłość pokoleń. Na podstawie ciągłości powinna odbywać się także obrona Ojczyzny, dalsza rozbudowa i modernizacja Ukrainy.
Aby zagwarantować przyszłość narodu, trzeba strzec swojego państwa jak źrenicy oka. Nie ma innego terytorium, które Ukraińcy mogliby nazwać swoją ziemią. „Nie ma drugiego Dniepru” (T. Szewczenko). Każde pokolenie ma obowiązek bronić i rozbudowywać własne państwo. Obywatele powinni znać historię swojego narodu i szanować swoich bohaterów. Władza jest zobowiązana dbać o to, aby historia Ukrainy była prawdziwa, aby w pamięci narodowej Ukraińców szczytowe historyczne zwycięstwo – stworzenie własnego państwa – nie było naznaczone jeszcze jedną białą plamą.
Ważnym krokiem w zapobieżeniu temu zagrożeniu powinna być realizacja na szczeblu państwowym programu „Przeczytajmy znowu tę sławę”. Taki program powinien być skierowany na stworzenie Biblioteki Niepodległości, gdzie będą przechowywane wolne dla dostępu obywateli różnorodne świadectwa o walce o państwo ukraińskie, przede wszystkim o wydarzeniach finałowego etapu narodowowyzwoleńczych zmagań Ukraińców. Baza źródłowa o wydarzeniach przełomu lat 80. i 90. XX wieku szybko jest tracona, ponieważ jest rozproszona między wieloma miejscami przechowywania i nie jest należycie wspierana ani opracowywana. Do głównego zasobu informacji obywatele nie mają dostępu i nawet nie wiedzą o jego istnieniu. Nawet zapis telewizyjnej transmisji posiedzenia Rady Najwyższej 24 sierpnia 1991 roku nie został wprowadzony w ukraińskie pole informacyjne. A o pracy w tamtym dniu operatorów z UkrKinoChroniki nie ma co mówić. Wiele nośników informacji wyczerpało lub wyczerpuje swój zasób, ale systemowej pracy nad ich digitalizacją nie ma. Przy prywatyzacji wielu struktur nie doszło do należytej archiwizacji ich wcześniejszej produkcji. Znaczna część informacji przechowywana jest w nieokreślonym pod względem własności statusie. Dlatego istnieje pilna potrzeba inwentaryzacji i zachowania bazy źródłowej o walce Ukraińców o przywrócenie państwowości.
Jeszcze jednym środkiem zabezpieczenia przed narodowym niepamiętaniem powinno stać się bezwarunkowe wykonywanie przez władzę ustawy „O statusie prawnym i uhonorowaniu bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku”, w szczególności w części dotyczącej bojowników o niepodległość Ukrainy, którzy tworzyli państwo pod koniec ubiegłego wieku. Pełnowartościowa realizacja tej ustawy znacząco zaludni historię najnowszych procesów państwowotwórczych i będzie sprzyjać utwierdzeniu w społeczeństwie prawdy i sprawiedliwości. W ostatnim czasie obserwuje się tendencję do podważania roli Ludowego Ruchu jako siły napędowej w walce o niepodległość Ukrainy. Zamiast tego na wszelkie sposoby wywyższa się rolę komunistów w przywróceniu ukraińskiej państwowości. Przy czym twórcami tej tendencji są przeważnie przedstawiciele sił demokratycznych. Sami komuniści nie śpieszą się przypisywać sobie takich osiągnięć. Taka pozycja demokratów nie pracuje na prawdę i jedność społeczeństwa ukraińskiego, na co zapewne liczą, a jest elementem o charakterze rewizjonistycznym, co obiektywnie leje wodę na młyn rewizjonistycznych sił antyukraińskich.
Wniosek drugi. Jeszcze i teraz można usłyszeć, że bojownicy o wolność Ukrainy byli romantykami. Jeszcze i teraz można usłyszeć pod ich adresem: nie tak umierali, nie tak walczyli, nie tak budowali. Ale na gołej kalkulacji wielkiej sprawy się nie zrobi. Potrzebna jest wielka idea. I wiara w tę ideę. W wielkich sprawach największym pragmatykiem jest romantyk. Gdyby bojownicy o wolność Ukrainy nie wierzyli w sukces swojej walki, gdyby nie dbali przede wszystkim o wspólne dobro narodu, a kierowali się tylko osobistymi merkantylnymi interesami, to do dzisiaj nie byłoby państwa ukraińskiego.
Właśnie brak oddania sprawie ukraińskiej u wielu przedstawicieli nowej warstwy rządzącej jest przyczyną większości nieszczęść naszego narodu i poważnym wyzwaniem dla samego istnienia ukraińskiej państwowości. Jakość obecnej elity politycznej nie odpowiada współczesnym interesom narodowym i potrzebom społecznym. Większość ukraińskich polityków dba nie o dobro ogółu społeczeństwa, a głównie o swoje wzbogacenie się. Zazwyczaj za skutecznego polityka uznaje się tego, kto zdołał dorobić się wielkich pieniędzy. Działalność władz przesiąknięta jest masową korupcją i łapówkarstwem, co niszczy jakikolwiek efekt rządów państwowych. Ukraińska polityka w znacznej mierze zbudowana jest na populizmie, a nie na profesjonalizmie i odpowiedzialności. I rzecz nie tylko w zasadach funkcjonowania władzy, a w niskich przymiotach moralnych polityków, dla których prawda i sprawiedliwość są rudymentarnymi właściwościami. Problem jakości władzy zaostrzył się w obecnym czasie do ostatecznych granic. Problem ten codziennie pogłębia się poprzez nieustanne instytucjonalne rozchwianie państwa przez permanentne procesy likwidacji i odtwarzania ministerstw oraz innych organów władzy państwowej, kadrową karuzelę w systemie służby cywilnej, mianowanie na stanowiska kierownicze ludzi o niskich kwalifikacjach zawodowych i moralnych, a nawet zupełnie nieprzygotowanych do takiej działalności. Na wyzwanie związane z niską jakością władzy trzeba jak najszybciej znaleźć najskuteczniejszą odpowiedź. Odpowiedź ta znajduje się nie tylko w zmianie organizacji władzy, w szczególności w zmianie zasad jej formowania (system wyborczy, oddzielenie biznesu od władzy itp.), ale także w płaszczyźnie istotnego podniesienia wymagań społecznych wobec moralności polityków. Trzeba stworzyć takie zasady działalności politycznej, które zapewniałyby formowanie władzy na zasadach patriotyzmu, profesjonalizmu, przyzwoitości. Wniosek trzeci. Współczesne państwo ukraińskie tworzyło się w nurcie tradycji europejskiej jako państwo typu narodowego. Najważniejszym wyzwaniem dla ukraińskiej państwowości jest ignorowanie przez władzę tego niezaprzeczalnego faktu. Polityka władzy ignoruje ukraiński interes narodowy. Pod pretekstem ochrony praw mniejszości narodowych w istocie realizowana jest polityka nowej rusyfikacji Ukrainy. Przede wszystkim językowej. To dzieli ukraińskie społeczeństwo i niszczy jego jedność, czyni kraj podatnym na wpływy zewnętrzne. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie najpełniej ujawniła to niebezpieczeństwo. Rosja rozpoczęła swoją zbrojną agresję przeciwko Ukrainie właśnie w regionach, gdzie najbardziej rozkręcone były procesy rusyfikacyjne – na Krymie, w Donbasie i na Ługańszczyźnie. Ukraińska władza powinna prowadzić politykę ukrainocentryczną, w szczególności ukrainocentryczną politykę humanistyczną, i prowadzić ją w ramach ideologii dekolonizacji i dekomunizacji Ukrainy oraz z uwzględnieniem jej nadzwyczajnej ważności w podnoszeniu potencjału bezpieczeństwa i obronnego państwa. W ramach tej polityki trzeba jak najszybciej zatrzymać proces językowej rusyfikacji Ukrainy, który stymulowany jest nie na poziomie społecznym, co wyraźnie potwierdziło faktycznie bezproblemowe wprowadzenie w życie normy ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” dotyczącej używania języka ukraińskiego w sferze obsługi, a na poziomie władzy, kiedy ministrowie i deputowani ludowi nie uważają za stosowne znać i używać języka państwowego, kiedy lekceważą ten wymóg podczas wydarzeń publicznych. Właśnie deputowani ludowi z sił prorosyjskich, a nierzadko i przedstawiciele proprezydenckiej frakcji „Sługa Narodu” już od dwóch lat prowadzą zmasowany atak na ustawę językową. Jedni z nich dążą do zaskarżenia w całości działania ustawy w Sądzie Konstytucyjnym, a inni próbują poprzez zmiany do tej ustawy nie tylko zatrzymać rozszerzanie sfery funkcjonowania języka państwowego, ale nawet zwęzić już istniejącą przestrzeń jego używania. Takiej działalności nie można rozpatrywać inaczej, jak skierowanej na podważenie ładu konstytucyjnego, w szczególności jako lekceważenie wymogów norm artykułu 10 Konstytucji. Obecna władza powinna podjąć środki w celu ostatecznego utwierdzenia języka ukraińskiego jako pełnowartościowego języka państwowego, w szczególności poprzez wcielenie w życie wszystkich norm ustawy „O funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego”. Trzeba wprowadzić skuteczne programy państwowe wspierania języka ukraińskiego, w szczególności programy jego nauki. Ukrainocentryczna polityka humanistyczna zakłada także aktywne wspieranie przez władzę budowy jednolitej Ukraińskiej autokefalicznej cerkwi prawosławnej, własnego in-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nowoczesnej broni. Kreml przekształcił okupowane rejony obwodów donieckiego i ługańskiego w przyczółek, z którego planuje rozszerzyć działania wojenne przeciwko Ukrainie. Tegoroczna wiosenna koncentracja rosyjskich wojsk przy wschodniej granicy Ukrainy oraz na Krymie pokazała, że Rosja przygotowywała się do błyskawicznego zajęcia jeśli nie całego terytorium Ukrainy, to znacznej jego części, do przeprowadzenia swoistego blitzkriegu. Projekt „Noworosja” nigdzie nie zniknął i czeka na swoją realizację. Tym razem Rosja ustąpiła, ale Kreml nie zrezygnował z zamiaru przeprowadzenia blitzkriegu. Kreml po prostu odroczył realizację tego diabelskiego planu, licząc na bardziej sprzyjającą sytuację w przyszłości. Należy oczekiwać, że Kreml przyspieszy integrację tych okupowanych ukraińskich terytoriów z Rosją, aby zwiększyć ich moc jako przyczółka dalszej agresji. Klika Putina już uświadomiła sobie, że nie uda jej się narzucić Ukrainie okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim ze statusem, który naruszałby unitarność Ukrainy, istotnie ograniczałby jej suwerenność, w szczególności w organizacji ustroju wewnętrznego oraz realizacji kursu na integrację euroatlantycką. W dalszej perspektywie Moskwa będzie pracować na tych terytoriach w dwóch kierunkach – będzie wzmacniać je jako przyczółek do rozszerzenia teatru działań wojennych przeciwko Ukrainie i jednocześnie przygotowywać te terytoria do aneksji. Gorąca faza zbrojnej agresji Rosji na południowym wschodzie Ukrainy utrzymuje ukraińskie społeczeństwo w nadzwyczajnym napięciu i istotnie zmniejsza jego możliwości modernizacyjne. Podczas działań wojennych nieustannie giną ludzie, w ich ogniu spalają się ogromne zasoby finansowe i materialne, wyczerpują się zasoby przyrody. W ostatnim czasie sytuacja obronna i bezpieczeństwa Ukrainy skomplikowała się w związku z wydarzeniami na Białorusi, kiedy Putinowi udało się bardzo ściśle przywiązać kierownictwo tego państwa do rosyjskiego neoimperialnego rydwanu. W takich warunkach istnieje potencjalne zagrożenie wrogiego okrążenia Ukrainy z trzech stron – z północy, wschodu i południa. Moskwa w istocie zablokowała dla Ukrainy Morze Azowskie. Teraz stara się maksymalnie ograniczyć możliwości Ukrainy jako państwa morskiego na Morzu Czarnym i uczynić niebezpiecznym kierunek białoruski. Drugi front wojny Rosji przeciwko Ukrainie znajduje się wewnątrz całej Ukrainy. Tutaj Rosja dąży do podważenia duchowych fundamentów ukraińskiego narodu, zdeformowania instytucji państwowych i rozchwiania sytuacji wewnętrznej w kraju. W tym celu rosyjskie władze szeroko wykorzystują agenturę swoich służb specjalnych oraz piątą kolumnę – prorosyjskie siły na Ukrainie. Jako główny środek osłabienia Ukrainy od wewnątrz Rosja wybrała agresję humanitarną, skierowaną na zniszczenie ukraińskiej tożsamości narodowej i przekształcenie Ukrainy w część „rosyjskiego świata”. W tym celu Rosja prowadzi z Ukrainą wojny historiozoficzną, językowo-kulturową, konfesyjną oraz informacyjno-propagandową. Trzeci front walki z rosyjskim agresorem znajduje się na Zachodzie. Tam Moskwa stara się oderwać od Ukrainy jej partnerów i sojuszników, izolować Ukrainę od demokratycznego świata, oszukać i uśpić polityków zachodnich demokracji, aby uniemożliwić na poziomie międzynarodowym skuteczne przeciwdziałanie rosyjskiej ekspansji i rewizjonizmowi, a także nie dopuścić do stworzenia proukraińskiej koalicji państw. Moskwa stara się jeśli nie zablokować, to zminimalizować pomoc dla Ukrainy ze strony społeczności międzynarodowej, przede wszystkim w dziedzinie dostaw broni. Szczególne wysiłki rosyjskie władze podejmują w celu uniemożliwienia członkostwa Ukrainy w NATO i UE. Moskwa uporczywie domaga się złagodzenia sankcji wobec Rosji ze strony USA, Wielkiej Brytanii i UE. Na to wszystko Kreml wydaje kolosalne zasoby. Stawki Rosji i Ukrainy w wojnie są nadzwyczaj wysokie, a pragnienia przeciwstawne: my chcemy być, a wróg chce nas zniszczyć. Dlatego nie uda się porozumieć z rosyjskimi władzami w sprawie zwrotu Ukrainie okupowanych terytoriów i zakończenia wojny. I nie uda się również przeczekać wojny. Naród musi nauczyć się bronić siebie oraz zabezpieczać swoją teraźniejszość i przyszłość nawet w wojnie z silniejszym wrogiem. Przywódcy naszego państwa, politycy i obywatele muszą prowadzić tę wojnę ze świadomością właśnie jej egzystencjalnego charakteru. Aby zwyciężyć rosyjskiego wroga, trzeba mieć przede wszystkim właściwą wizję wojny. Obowiązujące ustawodawstwo daje już dość obszerny obraz obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej i dość głęboko odkrywa jej genezę. Ważnymi dokumentami państwa w tym planie są ustawa „O szczególnych cechach polityki państwowej w zakresie zapewnienia suwerenności państwowej Ukrainy na tymczasowo okupowanych terytoriach w obwodach donieckim i ługańskim” oraz szereg uchwał Rady Najwyższej dotyczących agresji Rosji przeciwko Ukrainie, w szczególności przyjętych w 2015, 2017, 2018 i 2021 roku. Obowiązujące ustawodawstwo uznaje Rosję za państwo-agresora, ustala początek wojny (20 lutego 2014 roku), odkrywa egzystencjalny charakter wojny, kwalifikuje rosyjską zbrojną agresję jako ciężką zbrodnię międzynarodową, potwierdza prawo Ukrainy do obrony i określa kompleks środków przeciwdziałania wrogowi, odkrywa mechanizmy i środki okupacji terytoriów Ukrainy, które wykorzystywały i wykorzystują rosyjskie władze itd. Trzeba znać to ustawodawstwo i działać zgodnie z jego przepisami. Do organizacji skutecznej obrony stworzono już masę krytyczną niezbędnego ustawodawstwa. I nie ma problemu z jego ulepszeniem, na przykład poprzez przyjęcie ustawy o obronie terytorialnej Ukrainy czy innych ustaw. Główny problem w organizacji skutecznego odpierania agresora nie leży w niedoskonałości ustawodawstwa, a w braku woli politycznej, by je wykonywać i podejmować ważne decyzje. Niezbędne jest istotne przyspieszenie tempa wzmacniania zdolności obronnych i bezpieczeństwa państwa, w szczególności poprzez znaczne przyspieszenie procesów zbrojenia Armii w najnowsze rodzaje broni, zdolnej pełnić rolę skutecznego czynnika odstraszania wroga. Istnieje pilna potrzeba produkcji broni na bazie technologii rakietowych i informacyjnych, zdolnej do wykorzystania na terytorium agresora. Krytycznie ważnymi środkami zabezpieczenia kraju przed wrogimi zakusami jest jak najszybsze stworzenie systemu obrony terytorialnej oraz realizacja ukrainocentrycznej polityki humanitarnej, skierowanej na wzmocnienie ukraińskiej tożsamości narodowej i ograniczenie rosyjskiej agresji w sferze humanitarnej. Biorąc pod uwagę ukraińskie doświadczenia historyczne, obrona terytorialna najlepiej zabezpieczy kraj przede wszystkim od strony północnej. Rozwój sfery humanitarnej na zasadach ukrainocentryczności powinien stać się jednym ze strategicznych priorytetów rozwoju Ukrainy. Znacznie szybciej trzeba rozwijać Siły Morskie, aby nie pozwolić Moskwie ograniczyć możliwości obronnych Ukrainy od południa oraz możliwości Ukrainy jako państwa morskiego. Władza i społeczeństwo muszą bardziej zdecydowanie działać na rzecz minimalizacji władczych, finansowych, informacyjnych i innych możliwości 5. kolumny, prorosyjskich sił, po stronie których zawsze gra ukraiński oligarchat, w rozchwianiu Ukrainy od wewnątrz. Musi wreszcie zakończyć się praktyka osłabiania państwa na poziomie instytucjonalnym.
Istnieją wielkie możliwości wzmocnienia pozycji Ukrainy w demokratycznym świecie. Na poziomie międzynarodowym Rosja nie tylko walczy o osłabienie Ukrainy, ale także prowadzi wojnę przeciwko europejskiej cywilizacji. Moskwa próbuje rozbić euroatlantycką solidarność, zdestabilizować sytuację w krajach demokracji, przedstawić europejską cywilizację jako taką, która umiera. Władza i społeczeństwo obywatelskie muszą bardziej natarczywie pukać do drzwi UE i NATO, zwłaszcza do drzwi Sojuszu, przyspieszając własne reformy. Kto puka, temu otwierają. Ponad tym wszystkim musi być polityka pielęgnowania tak ważnej postaci społecznej jak Wojownik, którego potrzebuje każde społeczeństwo, aby zabezpieczyć własny rozwój. Wniosek piąty. Ważne jest zapewnienie istnienia Narodu Ukraińskiego zarówno jako wspólnoty narodowej, jak i społecznej oraz biologicznej. Problemy istnieją na wszystkich tych poziomach. Jednak najmniej uwagi ze strony władzy i społeczeństwa poświęca się istnieniu narodu jako wspólnoty biologicznej, która jest wyjściowym ogniwem w narodowym bycie. Historia ludzkości zna nie jeden przykład, kiedy nie tylko małe narody znikały przez wyniszczenie czy rozpuszczenie w innych wspólnotach. Trzeba powiedzieć wprost, że problem przetrwania Ukraińców jako wspólnoty biologicznej już przejawia się dość wyraźnie. W czasie pojawienia się jednego nowego pokolenia liczebność ludności Ukrainy skurczyła się jeśli nie o dwa dziesiątki, to nie mniej niż o półtora dziesiątka milionów ludzi. Miliony Ukraińców, zazwyczaj w młodym wieku, wyjechały za granicę. Ludność wiejska się zestarzała i jej liczebność istotnie się zmniejszyła. A wieś zawsze słynęła z dużej dzietności. To przerażające liczby. Dla rozwiązania tego problemu konieczne jest szybkie podniesienie poziomu życia Ukraińców do europejskich standardów. Doświadczenie Japonii, Korei Południowej i innych państw pokazuje, że w ciągu jednego pokolenia można dokonać wielkiego skoku w rozwoju narodu. Istotnie poprawić obecną sytuację demograficzną można poprzez zaprzestanie sztucznej degradacji wiejskiego stylu życia, której zamachowe koło zostało rozkręcone przez niechęć wszystkich władz do utrwalania w sektorze rolnym ustroju farmerskiego. Wieloletni kurs polityczny na latyfundia w rolnictwie doprowadził do wywłaszczenia z ziemi oraz do wyludnienia wsi i wielkich terytoriów państwa. Ratunek dla wsi tkwi w kultywowaniu rodzinnych gospodarstw farmerskich. I z tej możliwości jeszcze można skorzystać. Wniosek szósty. Wiejski styl życia zawsze odgrywał nadzwyczajną rolę w rozwoju narodu ukraińskiego. Właśnie on przez długą drogę historyczną był i pozostaje ważnym źródłem produkowania narodowego zwyczaju i tradycji, kulturowej matrycy narodu, tożsamości narodowej. Ukraińska tradycja historyczna oraz orientacja na europejskie praktyki w sektorze rolnym wymagają głębokiego reformowania rolnictwa na zasadach utrwalenia ustroju farmerskiego. Ustrój farmerski powinien bazować na nowoczesnych rodzinnych gospodarstwach farmerskich. Na dzień dzisiejszy w rolnictwie ukształtowała się absolutnie dzika struktura organizacyjna produkcji oraz niecywilizowane stosunki społeczne. W sektorze rolnym zapanował niecharakterystyczny dla niego monopolizm. Znacznie większy, niż to było w tak zwanym okresie radzieckim. Głównymi graczami w sektorze rolnym obecnie są agroholdingi – nie do pomyślenia dla Europy pod względem koncentracji zasobów ziemskich przedsiębiorstwa, stworzone, z reguły, przez kapitał miejski. W rezultacie rolnictwo straciło naturalną pełnostrukturalność i integralność. Hodowla zwierząt jest zaniedbana, a uprawa roli sprowadziła się do uprawy produkcji kilku kultur. Wieś przykryła wielka fala masowego bezrobocia. Ogromne terytoria kraju szybko się wyludniają. Przekształcenie wiejskich sieci osadniczych w bezludne terytorium niszczy to, na czym wiekami trzymał się naród ukraiński. Kontrola nad ziemią i znacznym terytorium państwa istotnie się obniżyła (przecież użytki rolne zajmują niemal cztery piąte terytorium kraju). Wzrosła erozja i spadła żyzność gleb, co podważa bazę zasobową narodu. Przy opracowywaniu polityki rolnej trzeba wychodzić z założenia, że rolnictwo dla narodu jest czymś więcej niż tylko branżą działalności biznesowej. Obecnie sytuacja jeszcze bardziej się pogorszy w związku z wprowadzeniem takiego modelu rynku ziemi, który wyniszczy ostatnie gospodarstwa farmerskie i wyrwie z rąk ukraińskiego rolnika resztki ziemi na korzyść lokalnych latyfundystów i kapitału zagranicznego. Na Ukrainie musi zostać zrealizowany cywilizowany europejski model rynku ziemi o przeznaczeniu rolniczym, gdzie ich nabywcami powinna być tylko osoba fizyczna – obywatel Ukrainy, w której własności nie powinno być więcej niż 100 hektarów ziemi. Takie normy w obowiązującym ustawodawstwie są przewidziane, ale te ograniczenia będą działać tylko dwa lata, po czym nabywcami ziemi na własność będą także osoby prawne, a poziom koncentracji ziemi we własności w jednych rękach (w rękach osoby fizycznej lub prawnej) wzrośnie do 10 tysięcy hektarów. Zaproponowany przez „zieloną” władzę model rynku nie ma nic wspólnego z europejską praktyką i jest oszukańczy w stosunku do swoich obywateli. Trzeba robić wszystko, aby normy o osobie prawnej jako nabywcy prawa własności do ziemi oraz normy o możliwości koncentracji ziemi we własności w jednych rękach powyżej 100 hektarów zniknęły na wieki wieków z obowiązującego ukraińskiego ustawodawstwa. Potrzebna jest nowa polityka rolna, która doprowadziłaby do utrwalenia w sektorze rolnym ustroju farmerskiego. W tym celu trzeba stworzyć odpowiednie ustawodawstwo i realizować na poziomie państwa odpowiednie programy, które przewidywałyby transformację obecnego rolnictwa w nowoczesny system rolniczy typu europejskiego. Wniosek siódmy. Ważnym wyzwaniem dla ukraińskiej państwowości jest tradycyjna niespójność ukraińskiej władzy w kształtowaniu i realizacji polityki europejskiego wyboru. Przede wszystkim w realizacji integracji euroatlantyckiej. Tradycyjnie ignoruje się to, że ważnym czynnikiem przy tworzeniu Państwa Ukraińskiego było dążenie Ukraińców do powrotu do domu – do Europy. Polityka europejskiego wyboru przewiduje jednoczesną realizację dwóch procesów – modernizację Ukrainy na zasadach europejskich wartości poprzez budowę ukraińskiej Ukrainy oraz zapewnienie członkostwa Ukrainy w ogólnoeuropejskich i euroatlantyckich strukturach, w szczególności bezpieczeństwa. Niespójność polityki ukraińskiej władzy w realizacji tego kursu w warunkach zagrożenia bezpieczeństwa Ukrainy ze strony Rosji wyraźnie daje się zauważyć w relacjach z NATO.
Władze ukraińskie kilkakrotnie radykalnie zmieniały politykę w relacjach z NATO. Były czasy, kiedy realizowano politykę integracji euroatlantyckiej, która zakładała członkostwo Ukrainy w NATO. Ale były też czasy, kiedy władze ukraińskie wprowadzały politykę tak zwanego nieblokowości, co w istocie odwracało Ukrainę od Europy w stronę Rosji. Poprzednia władza przez dość długi czas realizowała politykę „ukrytej integracji” z NATO. Dopiero z czasem przywróciła na poziomie ustawodawczym politykę integracji euroatlantyckiej z utrwaleniem celu – członkostwa w Sojuszu. Odpowiedni zapis został wprowadzony do Konstytucji Ukrainy. Wiele czasu na tym kierunku straciła obecna władza, choć miała całkiem dobre pozycje startowe. Faktycznie relacje Ukrainy z NATO nadal budowane są na ideologii współpracy, a nie integracji. Taki stan relacji między Ukrainą a NATO nie odpowiada ani interesom Ukrainy, ani interesom państw członkowskich Sojuszu. Dlatego wymaga natychmiastowej korekty i zmian z obu stron. Władze ukraińskie powinny bardziej natarczywie domagać się od Sojuszu przyznania MAP i konsekwentniej realizować politykę głębokich reform, zwłaszcza w sektorze bezpieczeństwa. Trzeba być realistami – wymagać niemożliwego. I te starania zostaną dość szybko wynagrodzone. Nie ma nic wiecznego na tym świecie. Świat zmienia się dość szybko. To, co dzisiaj wygląda jak bezpodstawna nadzieja, już jutro może stać się rzeczywistością. Doświadczenie tworzenia państwa ukraińskiego jest tego potwierdzeniem. Sława Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ta książka to wspólny projekt „Zapomnieniu niepodległe” znanej poetki Tamary Sewerniuk oraz Biblioteki Miejskiej im. A. Dobrianskiego, poświęcony 80. jubileuszowi urodzin autorki. Pomysł projektu zrodził się dawno i początkowo był znacznie skromniejszy: dyrektorka naszej biblioteki Lesia Szczerbaniuk zaproponowała wydanie broszury wierszy z rozszyfrowaniem dedykacji, napisanych przez lata i dziesięciolecia twórczości literackiej Tamary Artemiwny. W tym czasie przemyślane zostały bardzo niełatwe karty naszej historii, swoje miejsce i przeznaczenie w tym niedoskonałym, ale mimo wszystko pięknym świecie. Oczywiście, w tym okresie poetka napisała nowe wiersze, dlatego wydanie wyszło dość poważne. A ponadto Tamara Artemiwna postanowiła napisać biografie ludzi, którym poświęciła swoje poezje. Ale nie całkiem encyklopedyczne, a przez pryzmat swojego postrzegania tych osób w jej życiu, w jej kształtowaniu się jako poetki, jako osobowości. Książka została złożona w ubiegłym roku i właśnie tym wydaniem Tamara Artemiwna chciała pokłonić się wszystkim najdroższym w jej życiu ludziom w dniu swoich 80. urodzin. Jednak z powodu epidemii koronawirusa i ograniczeń kwarantannowych wydanie książki oraz jej prezentacja odbyły się prawie rok później... Zaznaczmy, że to pierwsze spotkanie w naszej bibliotece, przede wszystkim dla prawdziwej, żywej komunikacji. I szczerze cieszymy się, że powodem stała się bardzo znacząca dla nas książka „Desperackie życie. O drogich i najdroższym” Tamary Artemiwny Sewerniuk – autorki projektów „O, czymże jest poezja ziemi?” oraz „Wieczorne spotkania w Miejskiej”. Książka i jej autorka zgromadziły w murach biblioteki najbliższych, najdroższych i najcenniejszych dla niej ludzi. Wydarzenie było atmosferyczno-kameralne, warto nazwać je nie po prostu poetyckim, a poetycko-muzycznym, wszak miłość Tamary Artemiwny do muzyki znana jest wszystkim jej znajomym i nieznajomym… Bez przesady można powiedzieć, że głównymi bohaterami spotkania były Książka, Słowo, Poetka… i Gitara. Tamara SEWERNIUK *** Myślami pole zaoruję, Skłonię czoło w bezmowny step, Gdzie, oprócz echa żalu, Już nic nie rośnie. Tylko wieje pustka… wyje wiatr, I brzęczy żelazny zmierzch, W suchym, porąbanym powietrzu Błąka się widmami śmierć. Do nich nie ma nikomu sprawy, Nikt nie zna w sobie winy, Na stokach pustki oszalałe Gorzknieją pośmiertne piołuny. Gorzknieją, niby palone opony, W oczach ciemnieje dymny zwój, A w gardzieli ciemności – koniczyna… I koń rży na dziwny kwiat. Przejście Wszyscy mówią, mówią bez ustanku, Kostnieje słowo od mąk. Ukraino moja, Ukraino, W czyjeś ty trafiła ręce? Kto jest kto – już darmo rozpoznać… Ten ma swastykę, ten – gwiazdy, Maskujące pstre chałaty I wieńce… i wieńce… i wieńce… I dziecięce zagubione oczy, Flagi i chorągwie w dół, I przeszyte modlitwami noce: Ukraino, gdzie twoja moc? Gdzie wysoka i dumna postawa? Zbita droga w przejściu zawisła… Antonina TARASOWA, dziennikarka, tłumaczka, pisarka Trzymając w rękach nową książkę Tamary Sewerniuk „Desperackie życie”, przypomniałam sobie Gregora von Rezzoriego, który w „Historiach magribińskich” pisał, że „na całym terytorium Magribinii (tak Rezzori „zakodował” Bukowinę – Aut.) magribińscy opowiadacze opowiadają swoje historie dla mądrego pouczenia tych, którzy mają uszy, aby słuchać…” Tak i Tamara Artemiwna, magribińska, wybaczcie, bukowińska pisarka (choć rodem z Chmielnicczyzny), prawie we wszystkich swoich książkach nienachalnie opowiada nam – tym, którzy umieją czytać – „o drogich i najdroższym”. I rzeczywiście, ta już 33. (!) książka poetki poświęcona jest jej drogim ludziom – bliskim, przyjaciołom, kolegom, autorytetom poetyckim i moralnym, mentorom w literaturze i w życiu, ludziom o podobnych poglądach… Powiedzieć, że to książka dedykacji, – to nic nie powiedzieć. Ta książka to próba wypowiedzenia swojego życia przez pryzmat wielkiej miłości i szczerej przychylności, głębokich uczuć i niezmiennych przekonań, osobistego postrzegania współczesności i nostalgiczno-emocjonalnej duszy w naszym niespokojnym tu i teraz. Lata lecą… Tego lotu nie zatrzymać. // I co im sława, stypa, czy śpiew? // One lecą. Przeżyto – przetrwano. // I tego nie zdołał… nie zdążył… I tamtego nie zdążył (Z dedykacji dla przyjaciółki Walerii R.). I Tamara Artemiwna, jak nikt, czuję Złocista moja, złocista, Zdejmij ten krzyż, Co przyćmił ci wyż… Liny Kostenko Najdzie zmęczenie od ludzi, Od rozmów pustych, próżnych, Od przypadkowych podróżnych, Dokądkolwiek byś uciekł, a ktoś znajdzie. Nie ma światów. Jest świat – jeden, Jedyna kryjówka człowieka: Jej duszy strome głębiny – Życia nurtującego nurt. Tam idzie przemyślenie lat, Natura radośnie wróży, Tam dojrzewa babka Na czasu wrzody ciężkie. Wołodymyrowi Hoculence Na każde słowo są swoje zawady, I na zawady jest swój dynamit. Na wszystko stare szykują się nowości, A on, jak był, tak i stoi ten świat. Niewzruszony – to czernieje, to bieleje I mieni się – to w wodach, to w ogniu, Zrywa się… Szarpie się… Niemieje… A ten, co w wyżynach, liczy jego dni… Rosa Switłanie Antonyłyn Spadła wieczorna rosa – Łaska dla tych, co chorzy. Nieuchronna piękność Wyszła na połów dusz. czy ten nieustanny lot, stara się zdążyć powiedzieć swoje Słowo najdroższym ludziom. A ich u niej oj jak wielu! I niemało z tego, co weszło do książki, już drukowało się w poprzednich zbiorach czy wydawnictwach drukowanych, z okazji pewnych jubileuszowych i smutnych dat, ale pozostaje aktualne dzisiaj i będzie interesujące jutro „dla tych, którzy umieją czytać”… Daniną studenckim latom na Czerniowieckim Uniwersytecie Państwowym i późniejszym prawie rodzinnym stosunkom poświęcone są wersy dedykacji Zynowii Florianownie Peniuk i Olenie Wołodymyriwnie Płauszewskiej. Gatunek poetyckiej dedykacji u poetki Sewerniuk jest szczególny, ma nie tylko osobisty, ale i filozoficzny podtekst, jak choćby: Leży na zgliszczach historia – // Smutne potwierdzenie proroctw: // Sic transit Gloria, sic transit Gloria… // Jakich jeszcze ci dowodów? (z dedykacji dla Z. F. Peniuk), albo Ja po ziemi, jak po linie, // Całe swoje życie chodzę, // I tylko tym w nim bogata, // Czym najboleśniej drożę… (z dedykacji dla S. Melnyczuka). Całkiem zrozumiałe, że rosyjska filolożka z zawodu, ukraińska i rosyjskojęzyczna poetka z powołania nie mogła nie wyrazić swojej wdzięczności i miłości do takich światłych umysłów poezji, jak Taras Szewczenko i Aleksander Puszkin, Iwan Franko i Łesia Ukrainka, Olha Kobylańska i Jurij Fedkowycz, Wasyl Stus i Mychajło Tkacz, Iryna Wilde i Hnat Chotkewycz, Anna Achmatowa i Marina Cwietajewa. Zmierzch czas na dworze, Wije się ogień w kominku. Boże psalmy i tropari Słychać w porze takiej. Cichną starcze żale, W rosach kąpie się bez, Idzie odświeżenie ziemi I rozrastanie niebios. „Za płotem… Kijów...” Tani d, Awinion Mówił Brockhaus: – Miododajna rzecz, Ten słonecznik… On zna mowę nieba. Kiedy cię znienacka uderzy noc, On zapłonie, on rzuci się naprzeciw, I obejmie, i przytuli się do ciebie. I miód jego nasyconych świtów Przeleje w żar twój jasną chłodę… Mówił Brockhaus… Co z jego mów? Co mogą wiedzieć stosy jego wiedzy O słoneczniku z naszego ogrodu? Jedyna noc. Wiatry. Południowy zachód, północny zachód… Miazmatami nie gardło przecięte – Cała ziemia przepasana na krzyż. I słonecznik stoi sam, jak palec – Jemu już nie ma kogo objąć… *** Jak dobrze wrócić Po długiej rozłące do domu, Tam, dokąd pamięć Ściele światłem ścieżki, Tam, gdzie nie ma Przesławnych „gomor i sodomy”,
Twórcze ścieżki autorki, oczywiście, przeplatały się ze szlakami w literaturze poetów-współczesnych, i stąd – dedykacje dla Liny Kostenko, Natalii Kaszczuk, Leonida Tałałaja, Switłany Jowenko, Wołodymyra Kaczkanu oraz wielu innych. Miłość do Bukowiny Tamara Sewerniuk zawdzięcza także twórczości Mihaia Eminescu, Paula Celana, Rosy Ausländer, Josefa Schmidta. Pozostawili swój ślad w losie autorki znani czerniowieccy poeci Mykoła Pałahuta, Mykoła Buczko, Mircza Lutyk, Witalij Kołodij. Na każdą ciemność – znajdzie się promyk, // Na żałobną wieczność – uśmiech chwili (z dedykacji dla O. Płauszewskiej). Lecz nie wszystkie dedykacje mają odlegle-filozoficzny ładunek, są też takie rozpoznawalne i pełne bólu wersy, jak na przykład dla Anatolija Dobrianskiego: Z rozpaczy w zachwyt – przez bezsilność… albo dla dyrektorki biblioteki jego imienia pani Łesi Szczerbaniuk: Otworzyć książkę i zapomnieć wszystko… Szeroko znana na niwie dziennikarskiej, Tamara Artemiwna nie raz występowała w radiu i telewizji. Jej przyjacielskie stosunki z radiowcami i telewizyjnikami wylały się w pełne wdzięczności wersy dla Lubomyry Paraniuk, Neonili Myłaszenko, Dragosza Budżaka, Mykoły Smolińskiego, Arkadija Kazimirskiego. A oto słowa Urwie się nić złota // “Dzień dobry” nie ma komu powiedzieć… – z po- Gdzie łagodnie kroki Całują rdest i łopian. Gdzie słowo – bez złości, A mowa – jednak barwinkowa, I ludzie, jak ludzie, I w rzece – przeczysta woda, I lubo na sercu, I świeci się pokój podkowa, I nawet się nie śni, nie marzy Ciemna bieda. Życie rozpaczliwe Wilgotno wdziera się w upał, Uskrzydla ścieżki Niekradzionym żalem śladów – Bliskich i nieznanych, I już nie tutejszych, dalekich… Wokół płotu, Gdzie anioł smutku siedział… Mamie Zakwitła kalina białym-białym kwiatem, Zacięło serce – jak daleko ty… Mijają wiosny i lata, i lato, Tylko żal ten umie rodzinne chronić. Trzepoczą na wietrze młode listeczki, Zagląda w duszę rosista trawa. Biały kwiat kaliny – z białej koszuli, Którą nosiła mama, jak była – żywa… *** Bratu Borysowi My przez rzekę szli z tobą, Płytką – w gładkich kamieniach. Płynęły powoli za wodą Cienkie i długie nasze cienie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…słowa Hryhorija Lwowycza Szabaszkewycza – stały się już skrzydlate, przynajmniej w naszym dziennikarskim środowisku. Wieloletni zastępca redaktora naczelnego gazety „Radziecka Bukowina”, a potem „Bukowiny”, każdą odprawę redakcyjną zaczynał od słów: „Co nowego damy do gazety?” I oto, przeglądając książki Tamary w mojej domowej bibliotece, przypomniałam sobie jeszcze jeden fragment: I naprawdę – co na świecie nowego? // Wszystko wraca na swoje koleiny, // Ale każda ścieżka i każda droga // Zaczyna się od własnego „Ja”…// Każdy dąży, by do niego dotrzeć, // I na nic, że od wieków… na nic… // I naprawdę nie ma nic nowego, // Jest droga… Podobieństwa brak. Sądzę, że w wielu prywatnych bibliotekach kraju znajdzie się jeszcze niejedna dedykacja – szczere, wzniosłe Słowo Tamary Artemiwny o tym, co w życiu najważniejsze: Pamięć i Miłość, bo ona potrafi nie zapominać o Dobru i zawsze pamięta o tym „ożywczym trunku”, który nazywa: „delikatna panienka – Miłość…” Koleżanka Tamary Sewerniuk z roku studiów – Stella Krywoszapowa, kandydatka nauk filologicznych, docent, mieszkająca obecnie w Kijowie – w posłowiu do książki napisała: „Człowiekowi właściwe jest pragnienie pozostawienia światu dobrego imienia, a poecie – tym bardziej… Wydaje mi się, że twórczość Tamary Sewerniuk można określić jako poświęcenie życia życiu”. Zapewne pani Stella miała na myśli i przeformułowała wiersz poetki: Nie groszem, lecz życiem życie opłacone…
W ruchliwym blasku odbić
Czarownie, zgubnie i niezwykle
To się pojawiały, to znikały
Dwa słońca – nasze dwie twarze.
Zuchwale młodzi, aż przezroczyści,
Jakby wycięci z nieba,
Szliśmy po falach, jak po gwiazdach,
Z pierwotnych ziemskich początków – ku sobie.
*** Głos wieszczej liry –
Sprzeciw wobec piekła nieszczęść.
Nawet kropla wiary
Nie odda ducha przepaści.
*** Za dary przyszłości
Opłacono myto.
Wszystko, co przeżyliśmy,
Jest tylko prologiem
Do życia…
*** Niepokoją noc mistyczne szmery,
A miasto śpi… I wszechświat śpi.
Komu moje błogie myśli?
Kto je przyjmie i da schronienie?
Gdzieś przy sercu – strzelanina,
Jakaś niesłyszalna, a – pali…
To ty, nieśpiąca Ukrainо
Wsparłaś się o moje ramię…
Usta w pancerzu bezbronności
Poruszyły się, milczące…
O czym, o czym twoja bezsenność
Chciała mi powiedzieć?..
Z książki „Desperackie życie”
Tłumaczenie maszynowe
Maryna SUSZKO
Teodozija Zariwna – poetka, żywym instrumentem której jest język. Poezja Teodozji Zariwnej to sposób rozmowy ze światem w tonacji la-minor, z osobliwym rytmicznym rysunkiem i najszerszą gamą świata obrazów. Nowy tomik wierszy „Ziemia siedmiu wiatrów”, który ukazał się drukiem w grudniu 2020 roku i stał się wydawnictwem rzadkim i nieuchwytnym, – to oślepiająca muzyka, rozpoczynająca się od skrzypiec, nostalgiczny ból, wchodzący z wysokiego dźwięku, to melodia niewypowiedzianego, pieśń podświadomości, tęsknota za dalekimi wyspami duszy, pragnienie pojęcia wszystkiego. Namacując ruchliwą ognistą nić melodii, rwie się gdzieś na oślep, prawie konając, płonie. I przebija się muzyka, jak rym czy rytm wśród wysypisk słów słodkowodnych, zupełnie codziennego użytku.
„Ziemia siedmiu wiatrów. Mapa pamięci” – tak właśnie napisano na okładce cienkiej książki, która rzeczywiście przypomina kartę pamięci, kompaktowy nośnik informacji, gigabajt reminiscencji, albo partyturę orkiestry symfonicznej, gdzie każda część tomiku („Ptak nad drogą do domu”, „Zapomniane światy”, „Jesienny bunt Penelopy”, „Echo głosu Marii Callas”, „Chata poezja”) odpowiada zapisowi określonej partii muzycznej, a zatem ma szczególne brzmienie. „Ptak nad drogą do domu” – część, która otwiera tomik i nadaje intonację. Poetka przenosi się wspomnieniami i myślami w dawno minione czasy, jakby chciała odnaleźć melodię, od której wszystko się zaczęło, i tam, z wysokości ptasiego lotu, odsłaniają się jej akry lepkiego nieba, i podwórka, i „królestwo dalii i aksamitek – herbów drogiego domu”, i duch benzyny i ścierniska, i dźwięki akordeonu, … i przeszłość, która nie odstępuje. „Zapomniane światy” – tęskny śpiew skrzypiec w orkiestrze ukraińskiej historii, która między prochem a popiołem dat wciąż pamięta i jęki obozów koncentracyjnych, i ryk stadionów, deportacje i czystki etniczne, i przeklęty zapach prochu. Ale proch pachnie i pachnie. To nasz tlen i wodór. Nasz ozon po „Gradach”. Nasz duch zimnych piwnic. Nasz zapach strachu niesprawiedliwej śmierci. To otwarta rana naszej rzeczywistości, emocjonalne crescendo, gdzie stopniowo, zwiększając siłę „dźwięku”, autorka mówi o wojnie: wojnie-posłowiu, wojnie-postskriptum, wojnie-konsekwencji, tak, jakby odsunęła firankę, za którą chowamy się przed rzeczywistością, i z milczącym gestem, z zatajonym bólem mówi: patrz! Bez wyrzutu, ale ze sercem ściśniętym w pięść. Ślepy pocisk pocałował czyjeś podwórko, to słońce drzewom łzy wymacza. Migotliwe tremolo skrzypiec stale wzmacnia się wątkami, od których jak struny zaczynają drgać żyły: … Lalka z oderwaną ręką, coś się zacięło w mechanizmie, i ona mruga, mruga, mruga, zawieszona na kikucie gałęzi…, osiągając swoje emocjonalne napięcie, autorka ślizgającym się ruchem niespodziewanie uderza w miedziane kotły (talerze), przenikając czytelnika na wylot prądem gorzkich olśnień: Cena życia zabitego żołnierza równa się trzem. W sumie wchodzi jego własne plus życie jego matki, plus życie jego ojca, którzy czerwoną nicią ciągną się za nim na cmentarz… I po niepokojącej „orkiestrze” „Gradów”, zostawiając czarne dziury w demografii, świat staje się niemy, zapomniany: Kto zapomniał nas w mroku historii? Kto zapomniał nas nie od dziś? Tylko nie Bóg, tylko nie Bóg, tylko nie Bóg… Iwan Switłyczny pisał: „Poeci strzelają rymami…/ W serce strzelają. Serce – tarcza dla kul i dla rymów”. Snajperska precyzja Teodozji Zariwnej, jej ognista mowa, przebija grubą skórę obojętności i trafia ważne cele za pierwszym strzałem, z pierwszej strofy, ale: … że poezja obok pragnienia zobaczenia mamy i taty czy dziewczynki z kokardą, która nie wymawia „l” ani „r”, przeprosin żony i naprawienia wszystkich błędów przeszłości.
A żeby to osiągnąć, trzeba wrócić. Wrócić, wrócić, wrócić. Niech będzie niecałkowity i uszkodzony, ale żywy i ciepły, i koniecznie wiśnie, jeszcze kwaśne i po deszczu. Zrywać i strzelać jedynie pestkami. Absolutny słuch Teodozji Zariwnej, jak radar, wyłapuje fale akustyczne ludzkiej duszy, odbijając w słowie najmniejsze jej drgania. „Echo głosu Marii Callas”, najwybitniejszej śpiewaczki operowej XX wieku, zaczyna się od „Opery o miłości”, której ostatni akt rozegrał się nie na scenie, a w życiu. Opera to los, i dla Marii było to aksjomatem, a jej los w dziwny sposób zbiegł się z dramatem miłosnym. Z listu, napisanego przez Marię Callas do jej ukochanego Arystotelesa Onassisa po tym, jak złamał jej serce i ożenił się z wdową po amerykańskim prezydencie Johnie Kennedym: „Nie wierzyłeś, że mogę umrzeć z miłości. Wiedz więc: umarłam. Świat ogłuchł. Nie mogę już śpiewać. Nie, będziesz to czytać. Zmuszę cię do tego. Wszędzie będziesz słyszeć mój zaginiony głos – będzie cię prześladował nawet we śnie, otoczy cię, pozbawi rozumu, i poddasz się, bo on potrafi zdobywać każdą twierdzę. Dosięgnie cię z różowych objęć lalki Jacqueline. On się za mnie zemści...” (Z książki „50 słynnych kochanek”). Życie jest okrutne, Ari. Wszystkie moje łzy zawiesił Bóg na nitce twojego sumienia. Po co ci taki wielki naszyjnik?
Różowe lalki, jak sztuczne perły, wypadają z twoich objęć i pachną rybą oraz perfumami, rozsypując tusz z rzęs. Opowiadając tę dramatyczną historię miłości, nadając jej poetyckie brzmienie, odsłaniając siłę wewnętrznego głosu Callas, Teodozja Zariwna dotyka górnych rejestrów duszy, przelewając bolesne melodie kobiecych losów w słowo, „gdzie wśród okrutnych konstrukcji, które nie sprzyjają mowie, jest jeszcze trochę powietrza, to znaczy, miłości”. Aluzje, które zręcznie wplata autorka w tekst, wymagają od czytelnika znajomości i rozszyfrowania, co jest równie konieczne, jak znajomość nut dla muzyka. „Jesienny bunt Penelopy” – protest kobiety przeciwko „wiecznemu” czekaniu, odmowa grania partii drugich skrzypiec w orkiestrze życia, spokojny triumf wolności. Pójdę błądząc, już sama sobie Ariadną… To jej własna odyseja, osobista oda do wędrówek, prywatna oda do świata, który „leży naprzeciw, lekki, jak wdech i wydech”, gdzie „pociąg jedzie powoli przez przestrzeń z prędkością czasu”, to oda do miast i małych dworców w grudniu, zaśnieżonej Polski, świeckiej lwicy Nicei, Wersalu i Paryża, Wenecji i Sztokholmu, morza i Alp, Amsterdamu i Bałtyku, ogrodów i winnic nad morzem. Tylko gdzie szukać złotego runa? Jest w winnicy, w wodzie ze studni, w kawałku żytniego chleba, w uśmiechu mężczyzny, w lekkiej dłoni położnej, a także w biletach na pociąg, w słowach, które porzucają notesy dla schronienia w „Wordzie” w pierwszej nagrodzie, w kuli, która omija… Tak wielowarstwowe jest to runo, bezcenne dla śmiertelnych. „Drapieżna poezja” – finalny akord zbioru. Gdzie autorka skromnie zauważa, że poezja nie ratuje. Nie działa jak kamizelka kuloodporna ani jak antydepresanty, czy nawet jak waleriana. Poezja żywi się krwią, konkurując z drapieżnikami, wprowadza w gąszcze ciemnego lasu mowy i porzuca na pastwę losu, więc: Czy warto było cedzić atrament z chorej żyły, skoro i one (słowa) są bezsilne wobec świata, który pędzi jak dzikie konie, aż wszystkie pozostałe rozbiegają się w różne strony. We własnej poezji Teodozja konsekwentnie uosabia własne postrzeganie świata, w którym wszystko jest ze sobą powiązane i ma swój wymiar muzyczny. Poezja Zariwnej urzeka – to rapsodia w stylu bluesa, to melancholia, to śpiewne deklamowanie przy akompaniamencie siedmiostrunnej liry, to odbicie wielogłosu, który porusza duszę, i harmonii, które unikają szkodliwego nadmiaru. „Poezja to nie »najlepsze słowa w najlepszym porządku«, to – wyższa forma istnienia języka” (Josef Brodski). A jeśli ten świat na czymś jeszcze się trzyma, to na takich kompozytorach słowa poetyckiego o duszy najwyższej rangi, jak Teodozja Zariwna, która tworzy symfonię z 33 liter alfabetu, darując światu nieśmiertelność języka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nigdy nie patrzyli w celownik, nie doganiały ich odłamki min, nie marzli w okopach i nigdy nie śnili o poległych towarzyszach broni. Ukraina musi znać moich bohaterów. Ich czyny staną się dla obecnego i przyszłych pokoleń przykładem wychowania patriotycznego, kształtowania wartości i nieco innego stosunku do tych, którzy wrócili z wojny z okaleczoną duszą, a często także ciałem. Jestem przekonana, że temat heroizmu naszych żołnierzy należy rozwijać także po zakończeniu wojny. – Opowieści pani bohaterów o realiach tej wojny nie pozostawiają nikogo obojętnym. Kto z opowiadających najbardziej zapadł pani w duszę swoją historią? – Moim wielkim pragnieniem było otworzyć oczy tym „ślepcem”, którzy nie chcą widzieć i słyszeć o rosyjskiej nawałnicy. Przykro to mówić, ale takich osób w Ukrainie jest niemało. W książkach utrwalono świadectwa bojowników z pierwszych dni wojny, kiedy rosyjskie wojska wtargnęły na naszą ziemię, zabijając synów i córki Ukrainy. Starałam się pokazać siłę woli i pragnienie życia wielu moich bohaterów książki, którzy doznali wielkiej traumy psychicznej, niektórzy odnieśli ciężkie rany – stracili nogi, ręce, przeszli przez ciężkie próby losu, szpitale, kliniki, a mimo to nikt nie poddał się wyrokowi losu! Oni śmiało przyjmują ciosy losu i mówią: „Życie się nie kończy, a staje się nieco innym!” Ihor Łuhyna Wszyscy bohaterowie książki, a jest ich 56, stali się mi bliscy, ponieważ każdą przejmującą opowieść przepuszczałam przez serce. Najmłodszy rozmówca – Ihor Łuhyna z Sum, o którym lekarze mówili, że po kuli snajperskiej cudem pozostał przy życiu. A zapamiętałam go dzięki jego historii, która porusza do głębi duszy. Jako ochotnik poszedł na wojnę, a obecnie porusza się na wózku. Niejednokrotnie patrzył śmierci w oczy, bez wahania szedł pod kule, aby ratować towarzyszy broni. Młodziutki, niewielkiego wzrostu, a silny du-
Tłumaczenie maszynowe
Wiosną 2020 roku Departament Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej ogłosił listę laureatów Nagrody Artystycznej „Kijów” za 2020 rok, która jest corocznie wręczana w dziewięciu kategoriach i została ustanowiona jeszcze w 2001 roku w celu wyróżnienia oraz popularyzacji najlepszych osiągnięć artystów przez Kijowską Miejską Administrację Państwową wspólnie z Radą Koordynacyjną narodowych związków twórczych Ukrainy. Postanowiliśmy zapoznać czytelników naszego tygodnika z niezwykłą kobietą, w przeszłości nauczycielką geografii wyższej kategorii, która została laureatką tej prestiżowej nagrody w dziedzinie literatury, pisarką Valentyną Rozumenko, która zdobyła Nagrodę Artystyczną „Kijów” im. Jewhena Płużnyka za książkę „Nieskorzeni” (2019 rok). Autorka z bohaterami książki. Nazar ZDOROWYŁO. Nasza rozmówczyni jest autorką czterech książek: „Nepal, albo podróż w Himalaje” (2003 r.), „Majdan… Kto, jeśli nie ja?!” (2014 r. – 60 wywiadów z uczestnikami Rewolucji Godności), pierwsza część „Nieskorzeni” (2016 r.), druga część „Nieskorzeni” (2019 rok). Uczestniczka ukraińsko-alpinistycznej ekspedycji „Ama Dablam – 99” w Himalaje, w ramach programu „Flaga Ukrainy na szczytach świata” (1999 rok). Członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy oraz Narodowego Związku Pisarzy. Publikowała w różnych mediach drukowanych – w dorobku ma ponad 200 wywiadów. Odznaczona Honorową Odznaką Kijowskiego Związku Dziennikarzy „Za szczególne zasługi”, podziękowaniami KMAP oraz KMU. W książce „Nieskorzeni” (2019 roku) na 648 stronach w 30 opowieściach odtworzyła realne fakty i wydarzenia wojny rosyjsko-ukraińskiej na wschodzie Ukrainy oczami uczestników działań bojowych i naocznych świadków – właśnie tych ludzi, którzy stali się przykładem do naśladowania, wzorami męstwa, wytrwałości, siły ducha, poświęcenia i heroizmu – to wydanie pomoże zachować to, co wszyscy musimy wiedzieć i nigdy nie zapominać. Dziś Valentyna Rozumenko jest gościem „SP”. – Wojna to ból. Pani Valentyno, dlaczego zaczęła Pani pisać książki o wojnie rosyjsko-ukraińskiej? – Tę straszną, krwawą, bolesną wojnę „widzę” oczami swoich Bohaterów, którzy wrócili – ranni, ciężko ranni – i każdego dnia cierpią straszny ból w ciele, duszy, ale jestem pewna – pozostają nieskorzeni. Ukraina musi znać swoich Bohaterów. I obecnie ważne jest, aby tragiczne i wielkie wyczyny zaciętej walki wiernych oraz oddanych synów i córek Ukrainy, którzy bronią swojej wolności i niepodległości przed rosyjskimi okupantami, nie popadły w zapomnienie i nie zostały starte przez czas... Uważałam za swój obowiązek utrwalić na papierze ich losy, wypalone wojną, która stała się kolejną tragiczną stroną w historii mojego narodu. Wdarła się w nasze życie niczym tsunami, trzęsienie ziemi i przeredagowała losy ludzi, więzi rodzinne i przyjacielskie, spokój oraz pewność jutra… Opowieści bohaterów moich dwóch książek to wiarygodne, realne i szczere historie z bohaterami-współczesnymi, którzy przeszli przez piekło Stepaniwki, Debalcewego, Iłowajśka, Donieckiego lotniska, Switłodarśkiej duki i innych „gorących” punktów, historie mężnych wojowników, które przejmująco odzywają się w duszy bólem i jednocześnie napełniają dumą z naszych prostych Ukraińców, którzy, być może niespodziewanie dla samych siebie, stali się wojownikami światła, obrońcami Ukrainy, niezawodną podporą dla ludzi, na których […], Ihor pod wrogim ogniem wyniósł z pola walki niejednego krzepkiego bojownika. Teraz jest na wózku inwalidzkim. …Trudno było z nim rozmawiać, ponieważ Ihor niechętnie wspomina o wojnie, która połamała wiele ludzkich losów. Niestety, o wielu przyjaciołach musi mówić w czasie przeszłym. W wieku 18 lat nie mógł nie pójść na front, bo uważał za swój obowiązek stanąć w obronie kraju. Po spokojnym życiu trafił do piekła, pod potężne ostrzały „Gradów” i wrogiej techniki – na pierwszą linię… Ihor opowiadał: „Rosja wystąpiła przeciwko naszej niepodległości, naszemu wyborowi. Przez trzy lata wojny przekonałem się, że Rosjanie są tam wszędzie, nawet swoją flagę podnoszą z tamtej strony barykad. Szczególnie przykro mi, że wielu z nich przyjechało walczyć dla pieniędzy. Nadchodzi rozkaz i zaczynają strzelać, żeby odrobić swoją pensję. A tutaj giną prawdziwi patrioci, którzy przyszli bronić swojej ziemi i bliskich. Im tego nigdy nie zrozumieć. Bo oni sami się sprzedają i sprzedają swoje dusze. I jeszcze doszedłem do wniosku, że Rosjanie na Donbasie zrobili dla siebie wielki poligon z żywymi celami. To znaczy – mają tam jeszcze szkolenia ze strzelania. A celami są ukraińscy żołnierze, którzy w najlepszym przypadku mogą wrócić z wojny żywi, ale z okaleczonymi ciałami i duszami…” Książka przygotowywała się do druku, kiedy Ihor został uczestnikiem półmaratonu i na wózku pokonał 66 kilometrów. Jest jedynym uczestnikiem na wózku inwalidzkim, który pokonał taki dystans, aby zwrócić uwagę na ludzi z ograniczeniami możliwości. Cieszy, że Ihor ożenił się podczas wojny i obecnie w rodzinie rośnie synek. Znajdując się na wózku, Ihor nie upadł na duchu, nie opuścił rąk, postanowił opanować nowe rzemiosło – wyszywanie koralikami (swoje obrazy sprzedaje przez Facebooka). Okazało się, że to nie tylko pociecha, która odciąga od ciężkich myśli, ale i szansa na zarobienie środków na leczenie. Za osobiste męstwo i oddane działania, wykazane w obronie suwerenności państwowej i integralności terytorialnej naszego państwa, dekretem prezydenta Ukrainy nr 601/2020 z 29 grudnia 2020 roku młodszy sierżant w stanie spoczynku Ihor Łuhyna został odznaczony orderem „Za męstwo” III stopnia. Uśmiechniętego na zdjęciu Romana Maksymcia na nartach w Karpatach zobaczyłam na Facebooku i telefonicznie skontaktowałam się z nim. Ten odważny, pełen woli 30-letni bojownik z trzema amputacjami, urodzony we wsi Dawydiw w rejonie pustomyckim, na Lwowszczyźnie, optymistycznie powiedział: „Swoim przykładem chcę udowodnić, że człowiek Roman Maksymiec jest zdolny pokonać najcięższe próby w życiu. A wszystkim rodakom chcę podkreślić, że odpowiedzialność za nasz kraj leży na każdym z nas. Wszyscy muszą wreszcie stać się prawdziwymi Ukraińcami nie tylko z paszportu, ale i z powołania serca. Trzeba wierzyć w siebie, swój kraj, siłę i niezwyciężoność narodu. W imię sprawiedliwości podkreślę, że postawili mnie na nogi właśnie w naszym kraju, w Irpieniu, a nie za granicą!” W jednostce wojskowej nikt nie wierzył, że przeżyje… Roman przeszedł liczne operacje, jednak pragnienie życia, praca nad sobą i optymizm zrobiły swoje. Musi stać się wzorem dla tych, którzy zwątpili w życie. Do bólu przejmująca jest historia Ołeksandra Charina (pseudonim „Dżon”), ochotnika OUN, który służył w Pisky. Urodził się w Rosji, przeżył 20 lat na Krymie. Poszedł jako ochotnik. Na posterunku bojowym kula wrogiego snajpera trafiła prosto w gardło i – paraliż na siedem długich miesięcy. Jest „szyjnym”. I obecnie bez czułej, troskliwej żony Iryny czy też
Ołeksandr Charin wraz z żoną Iryną, czy zdołałby nasz bohater wydostać się z tej krytycznej przepaści, przygotowanej przez wojnę?! Są stale razem – przez całą dobę, już sześć napiętych lat po szpitalach. Sasza mówi o żonie: „…moja opiekunka. Nie wyobrażam sobie obecnego swojego życia bez niej. Przecież jestem jak małe dziecko, które jeszcze nie potrafi ani zjeść, ani wypić, ani zrobić czegoś samodzielnie”. Podczas rozmowy powstrzymywałam się, żeby nie zapłakać, a jednocześnie cieszyłam się tym, że mamy takie matki i żony, które z ofiarnym oddaniem, bezgraniczną cierpliwością i miłością odnoszą się do swoich ciężko rannych mężów. Ołeksandr Osipow Ołeksandr, niczym bezradne dziecko, siedział na łóżku… w poduszkach i kocach, bo inaczej na razie się nie udaje. I za każdym razem zwracał się do Iryny o pomoc: „Posadź mnie”, „Upadam, podtrzymaj…”, „Daj, proszę, napić się…”. A ona na każde zawołanie odpowiadała… Boli wspominać wypowiedź Ołeksandra: „Jesteśmy cudzymi synami swojego narodu. Poszedłem na wojnę jako patriota. Chcę żyć w kraju, gdzie prawa przestrzegają wszyscy – od szeregowego do generała, od dozorcy do Prezydenta – jednakowo. I odpowiedzialność jest jednakowa!”. Przyznaję, że kilka razy siadałam, by pisać o „wózkowiczu” Ołeksandrze Osipowie, bo nie mogłam powstrzymać łez. Jego słowa
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pozostały głęboko w duszy. Przystojny 30-letni bohater, inwalida I grupy, pochodzący ze Znamianki w obwodzie kirowohradzkim, wyznał: „Będę szczery. Gdyby można było cofnąć czas do 2014 roku, zrobiłbym to samo. Poszedłbym na wojnę. Przecież wiedziałem, dokąd idę i czym to mogło się skończyć. Składałem przysięgę narodowi Ukrainy, więc jestem zobowiązany ją wypełniać. To nie ja poszedłem do nich z bronią… Oni – Rosjanie, przyszli na moją ziemię z bronią. Zabijają. Niszczą. Burzą… Nigdy nie mogłem nawet przypuścić, że sąsiedzi-„bracia” napadną na naszą ziemię. …Po powrocie z wojny zrozumiałem, że samemu zbyt ciężko jest przeżyć, a czasami nachodzi taka fala, że aż nie do zniesienia. Dlatego chcę zwrócić się do wszystkich: pomagajcie moralnie takim jak ja… Nie zapominajcie o nas. Odwiedzajcie. Szanujcie. Pamiętajcie, że oni nie żałowali ani zdrowia, ani życia dla was… Dla pokoju na naszej ziemi… Dla przyszłości Ukrainy… Przeszedłem wiele operacji. Jedyne, co wiadomo i co sam wiem, to to, że moich środków na całe leczenie nie wystarczy. Życzliwi wolontariusze już ogłosili zbiórkę na mój powrót do zdrowia…”. Wszyscy bohaterowie moich książek jednym głosem deklarują: „My nie przyszliśmy na czyjeś terytorium. My bronimy swojej ziemi, na której się urodziliśmy i wychowaliśmy!”. Anatolij Skryhoniuk Bojownicy poświęcają swoje życie, zdrowie, komfort dla nas z Państwem… Do głębi duszy poruszyło mnie stwierdzenie 30-letniego bohatera książki z obwodu rówieńskiego Ołeksija Trubiłka (pseudonim „Teo”): „Nigdy nie zapomnę, jak na szkoleniu w 169. centrum szkoleniowym „Desna” powiedziano nam, że 70% z nas nie wróci z wojny – „Pomyślcie!”. Myślicie, że ktoś się przestraszył i wrócił? Nikt! I te 70% było gotowych zostać na polu bitwy, byle tylko zatrzymać rosyjską agresję. Nikt się nie przestraszył. To coś mitycznego…”. Kiedy ktoś uważa, że bronić swojej ziemi idą dla pewnych ulg i jeszcze jakichś przywilejów, to mój bohater „Teo” wrócił z wojny w stanie przedzawałowym (wysłano go na leczenie) i odmówił wszystkich ulg, które państwo zapewnia bojownikom ATO. Jest szczery i uczciwy, sprawiedliwy i bezinteresowny – poszedł jako ochotnik, zostawiając żonę z dwiema małymi córeczkami. Ołeksij powiedział: „Dla Rosjan i ich najemników zagadką jest, dlaczego naszych bojowników niczym nie da się zastraszyć. Nie mieści im się w głowie, że ich najęto na tę niewypowiedzianą wojnę za pieniądze, a my walczyliśmy za swoją ziemię… I jeśli będzie trzeba – znów pójdę bronić swojej ziemi. Mój kamizelka kuloodporna czeka. Dlaczego to nie wychodzi mi z głowy? Bo moja rodzina mieszka 40 kilometrów od Białorusi, gdzie stacjonują rosyjscy wojskowi”. A jak nie wspomnieć Dmytra Kotowa, który odsłużył w latach 2015–2016 i został zdemobilizowany, a po pół roku na własne życzenie podpisał kontrakt z Siłami Zbrojnymi Ukrainy i wrócił do piekła wojny, gdzie doznał ciężkiego zranienia (stracił obie nogi), ponieważ martwił się nie o siebie, a o towarzyszy broni, którzy mieli iść za nim, gdyż był saperem… Dzisiaj jest z nim żona Tetiana, jego niezawodne oparcie. A 14 czerwca 2018 roku Dmytro samodzielnie wszedł na najwyższy szczyt Ukrainy Howerlę (2061 m n.p.m.). Najcięższa droga przypadła na kilometr przed szczytem, gdzie nawet na dwóch nogach iść jest ciężko. Lecz przyjaciele – to najpewniejsze wsparcie. Więc 12 godzin nadludzkiego wysiłku – i marzenie spełnione. A na szczycie Dmytrowi wręczono dyplom „Księgi rekordów Ukrainy jako osobie z niepełnosprawnością, która sama zdobyła Howerlę”. Dmytro zainspirował wszystkich bojowników, którzy poddali się depresji lub stracili nadzieję: „Chcę pokazać ludziom, że nie warto tracić wiary, wszystko jest możliwe! Najważniejsze, zrobić pierwszy krok!” – podzielił się emocjami nasz rozmówca. Nasi bohaterowie są naprawdę niepokonani. Chcę wyznać, że kiedy słuchałam opowieści naszych bojowników o koszmarze na łuku switłodarskim, bardzo martwiłam się o kuzyna Anatolija Skryhoniuka (pseudonim „Komandor”), który wtedy przebywał właśnie tam. Był na wojnie dwukrotnie. Pierwszy raz zmobilizowano go w marcu 2015 roku i do kwietnia 2016 roku służył w 93. brygadzie na stanowisku zastępcy dowódcy plutonu. Drugi raz poszedł na kontrakt, od listopada 2017 do listopada 2018 roku walczył w składzie 12. batalionu obrony terytorialnej „Kijów”, 72. brygada. Anatolij pochodzi ze wsi Kniaża Krynycia w obwodzie czerkaskim. Obaj jego dziadkowie (Semen od strony ojca i Kyryło od strony matki) walczyli na frontach II wojny światowej. Podczas naszej rozmowy brat zauważył: „Lubiłem słuchać opowieści dziadka o wojnie, ale nie mogłem nawet pomyśleć, że przyjdzie mi samemu walczyć na swojej ziemi!”. „Ogółem odsłużyłem 24 miesiące – opowiada Anatolij. – Czym zapamiętała się pierwsza kadencja? Przede wszystkim wspominam zdesperowanych i zmotywowanych bojowników. Wtedy, jakby samo powietrze było nasycone duchem patriotyzmu, który czynił naszych obrońców nieustraszonymi. Nie chowaliśmy się za czyimiś plecami i gdybyśmy otrzymali rozkaz iść naprzód, to poszlibyśmy nawet pod czołgi. Wojna zmienia światopogląd i zbliża ludzi, których los zetknął na linii frontu. Na froncie spotkałem wielu towarzyszy broni, którzy stali się bliscy. W 2016 roku, kiedy służyłem w 93. brygadzie, przeszedłem Pisky, Hnutowe, Hranitne, Wodiane, Tonenke, Opytne, Żabine, Szyrokine, Ma-
Dmytro Kotow z żoną Tetianą Mariupol Sartanę, Manhusz. Nasi dowódcy stale byli obok i spali razem z nami w namiotach. Z czasem wszystko się zmieniło. Nocowaliśmy w ziemiankach, niemal pod nosem wroga, a oficerowie – w wiejskich ciepłych chatach kilka kilometrów od nas… Takie zmiany zobaczyłem, gdy po raz drugi poszedłem służyć na rocznym kontrakcie od 17 listopada 2017 roku. Przykro było widzieć, że wielu mężczyzn przyszło do Sił Zbrojnych Ukrainy po prostu jako pracownicy najemni”. – Ma Pani opowieści o kobietach. Czym wojskowe kobiece towarzystwo różni się od męskiego? – Kobiety są nieustraszone. Powiem słowami odważnej, samowystarczalnej w swoich działaniach i życiowych przekonaniach dziewczyny-strzelca Niny Prokopjewej: “Kobieta – to nie słaba płeć. Prawdopodobnie tak nas wychowują od dzieciństwa, mówiąc: jesteś dziewczynką, masz być słaba. Ale my, kobiety, jesteśmy o wiele silniejsze duchem jako wojskowe i jako bojownicy, jesteśmy bardziej zmotywowane, bo ratujemy swoje dzieci przed wrogami. Kobieta broni swojej rodziny, swojego domu i jednocześnie wszystkich ludzi dobrej woli. Na wojnie uczucie ratowniczki zaostrza się do granic możliwości. Nie ma zasadniczej różnicy w uświadomieniu sobie tej misji przez mężczyznę czy kobietę! Jeśli zdecydowałaś się coś zrobić, to musisz doprowadzić sprawę do końca. Powiedzieć: “Opadłam z sił, zostawię posterunek, odpocznę i wrócę!” – nie przystoi kobiecie-żołnierzowi...” Nasza bohaterka też szła na wojnę ze zrozumieniem, że może nie wrócić… Zamiast tego odsłużyła dwa lata i podpisała kontrakt na kolejne trzy lata. Oksana Jakubowa (pseudonim “Kapkan”) służyła jako zastępczyni dowódcy batalionu ds. pracy z personelem i zdemobilizowała się jako major. Na kobiece barki Oksany spadły nielekkie próby wojny, która pochłaniała jej podwładnych, pozostawiając ból duszy, który mimowolnie się gromadził. “Najbardziej dręczy duszę myśl, że to właśnie ty czegoś nie uwzględniłaś i przez ciebie ucierpieli lub, co najgorsze, zginęli ludzie! Każdy normalny oficer tę winę trzyma w sobie i stale z nią żyje… My przecież odpowiadamy za każdego swojego bojownika. …Bardzo strasznie było namawiać chłopaków do zajęcia pozycji, kiedy dotarcie tam jest faktycznie niemożliwe – z gulą w gardle opowiadała major. – I ostro uświadamiasz sobie, że ci ludzie mogą umrzeć. Masa kontuzjowanych, masa rannych – tych, którzy byli przed nimi, i oni to wszystko widzą... Na moich oczach zginęła sanitariuszka – rozerwała ją mina... Najstraszniej jest, gdy przywożą rzeczy poległego i nagle zaczynają do niego dzwonić bliscy. Nigdy nie odbierałam słuchawki...” – I mimo wszystko, co zapadło w pamięć najbardziej? – To zdumiewająca i dramatyczna historia o jednym z “cyborgów”, jak nazywają dzielnych obrońców donieckiego lotniska. Chodzi o Fedora Mysjurę z dziewiątej roty trzeciego batalionu 80. brygady desantowo-szturmowej, który na początku 2015 roku dobrowolnie poszedł w epicentrum wojny – terminal lotniska w Doniecku. Oksana Jakubowa Ich zapytano: “Może ktoś zmienił zdanie? Wtedy możecie wystąpić z szeregu, zastępstwo znajdziemy!”. “Nikt nie wystąpił – konstatuje Fedir Mysjura. – Nie znalazł się nikt, kto skorzystałby z takiej możliwości”. W noc 14 stycznia bojownicy weszli do terminalu. Już 15 stycznia nasz bohater otrzymał ciężkie rany, które przez medyków uważane są za niekompatybilne z życiem. Pożegnał się z przyjaciółmi. Lecz wprawny, utalentowany lekarz Ihor Zinicz o pseudonimie “Psych”, zabrał się do ratowania go w trudnych warunkach przy akompaniamencie wrogich ostrzałów i zrobił wszystko, co możliwe i niemożliwe, aby “ciężki” wytrzymał do wysłania do szpitala w Dnieprze. Według ocen medyków szans na przeżycie prawie nie miał. Jednak chirurdzy podjęli się operacji, podczas której u Mysjury na 8 minut zatrzymało się serce. Poprzez rozcięcie klatki piersiowej wykonano mu masaż bezpośredni serca i przywrócono krążenie. Przeżył! O takich mówią: ocalił go Bóg! Skąd taka nieodparta żądza życia? Wyjaśniając to, sam bohater naszej opowieści wspomina swojego anioła stróża – córeczkę Sofijkę. Wziął ze sobą jej koszulkę, która na wojnie stała się dla niego swoistym amuletem…” Uważam, że najlepszymi słowami o krwawej rosyjskiej nawałnicy na Wschodzie Ukrainy będą fragmenty opowieści mojego bohatera – poety, pisarza Borysa Humeniuka: “Kiedy w moim kraju w 2014 roku zaczęła się wojna, nagle zrozumiałem, że podświadomie przygotowywałem się do niej dawno. Prawdopodobnie Ukraińcy gdzieś na poziomie genetycznym wiedzieli, że prędzej czy później to rosyjskie bydlę napadnie na nasze ziemie. Jeśli nie pokonamy go teraz, pozwolimy zająć nasze terytoria, to za dziesięć lat walczyć będą nasze dzieci, a za kolejne 30 lat — nasze wnuki. Chcemy i musimy raz na zawsze rozwiązać ten wiekowy problem. To stuletnia wojna do całkowitej likwidacji tego, co dziś nazywa się Federacją Rosyjską. Nie mamy innego wyboru, bo jest naszym sąsiadem, a swojego miejsca położenia Ukraina nie jest w stanie zmienić. Prawdopodobnie jesteśmy współwinni tego, że ten potwór w ogóle się pojawił. Nasi książęci i my szliśmy i budowaliśmy to imperium pod nazwą Rosja. Widocznie rozum im zaćmiło, bo chcieli prawosławnego carstwa, dlatego stworzyli takiego potwora. Dziś Ukraińcy muszą działać zgodnie z powiedzeniem Tarasa Bulby: “Ja cię zrodziłem, ja cię i zabiję” z powieści o tym samym tytule autorstwa Mikołaja Gogola, bo nie mamy innego wyjścia. Zapewniam, że nasi ochotnicy nigdy nie zgodzą się na to, by oddać część Ukrainy najeźdźczej Rosji. Krym, obwody doniecki i ługański — to ukraińskie ziemie. I zawsze będą ukraińskimi! O swoją ziemię będziemy bić się do końca, nawet jeśli będzie rozkaz jej opuszczenia. Bo obudziliśmy w sobie ukryte i półsenne energie ukraińskiego rycerstwa i wojska. W mężczyznach, którzy często wyglądali na niezdary, rolników i pastuchów świń, nagle obudził się duch rycerstwa, wzięli broń i stanęli w obronie swojego kraju”. – Pani Valentino, czuję, że zżyła się Pani ze swoimi bohaterami... – Tak, zbratała nas wojna: wszystkich, którzy walczą, czekają, nie tracą nadziei, licząc na cud, którzy wspierają, pomagają, opowiadają, piszą... Staliśmy się jednością. I kiedy pytają, czy mam prawo pisać o tej piekielnej wojnie, to przyznaję, że widzę jej “wnętrze” oczami swoich bohaterów, przeżywam razem z nimi, w niepokoju i trosce o każdego rannego, w żalu i smutku za każdym poległym bojownikiem. Czuję każdą rozdartą, zbolałą duszę, podzielam ich oburzenie niegodziwościami w życiu cywilnym, za każdym razem idąc ulicą, jadąc metrem, wszędzie obserwując – tutaj jest naprawdę inny świat, w którym, zdaje się, o wojnie nawet nie słyszano. Boli! Niepowetowany smutek pogrążonych w żałobie rodziców, których synowie wzbili się żurawim kluczem w daleki wyraj, skąd nie ma powrotu. Za każdą historią – cierpiący ludzki los. Powstrzymywać emocje staje się coraz trudniej, niezagojony ból narasta, potęguje się już siedem lat z rzędu, za każdą historią – setki, tysiące podobnych. Jestem wdzięczna wszystkim moim rozmówcom za szczere spowiedzi-wspomnienia i o żywych, i, zwłaszcza, o poległych synach. Niski pokłon wszystkim matkom! Pamiętajmy o poległych. Szanujmy żywych.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej „Ukraińska filozofia, której istnienie liczy ponad tysiąc lat, dopiero w naszych dniach zyskała status filozofii narodowej. Przecież przez stulecia ukraińska kultura duchowa i jej osiągnięcia były przywłaszczane przez inne narody, kiedy ich historia okazywała się znacznie krótsza… Te przywłaszczone bogactwa znów powracają do skarbca narodu ukraińskiego” I. Byczko, A. Byczko1 Kardynalnie nowy etap w postępie kultury duchowej Ukrainy rozpoczął się pod wpływem zachodnioeuropejskiej Reformacji (XIV–XVI w.) i został naznaczony utwierdzeniem wcześniej nieznanych, właściwych jej wartości renesansowego humanizmu, które stworzyły oryginalne formy i treść ówczesnej ukraińskiej myśli filozoficznej. Z jednej strony rozwijały się renesansowe wartości duchowe, co było związane z reformowaniem katolicyzmu, a z drugiej zaostrzyło się przeciwstawienie ortodoksyjnej cerkwi prawosławnej wszelkim obcym kulturowo wpływom, które nadchodziły z zewnątrz i mogły zaszkodzić jej integracyjnej jedności oraz efektywności funkcjonowania. Pogłębiało to od dawna istniejący konflikt etnokonfesyjny (a odpowiednio i etnokulturowy) między katolicyzmem a prawosławiem. Strach przed polską ekspansją katolicką prowadził do nieuzasadnionej samoizolacji ukraińskiej kultury duchowej. Niezależnie od wszystkich prób uniknięcia zjawisk kryzysowych w życiu 1620/30 r.), który większą część swojego życia spędził w klasztorach Atosu (Grecja). Iwan Wyszeński urodził się w Zachodniej Ukrainie (Galicji) w miasteczku Sądowa Wisznia na Lwowszczyźnie, gdzie zdobył wykształcenie podstawowe. Mieszkał w Łucku, Ostrogu. W latach 1570–1580 przeniósł się na Atos (Grecja), „Porada”, „Pisanie do wszystkich ogólnie, w Ladskiej ziemi żyjących”, „Pisanie do uciekłych od prawosławnej wiary biskupów”, „Zawiadomienie krótkie o łacińskich pokusach…”, „O heretykach”, „Zagadka filozofom łacińskim”, „Ślad ku pojmowaniu i studiowaniu kunsztu”. Po 1600 r. Iwan Wyszeński napisał jeszcze kilka utworów: „Krótkosłowna odpowiedź Teodula Piotrowi Skardze”, „Posłanie do Dominiki”, „Zaczepka mądrego łacinnika z głupim Rusinem”, „Posłanie do lwowskiego bractwa”, „Posłanie do Hioba Kiahnyckiego”, „Widowisko myślane” i in. W związku z tym, że swoje rękopiśmienne utwory Wyszeński pisał poza granicami Ukrainy, zazwyczaj miały one formę posłań (pism), adresowanych do narodu ukraińskiego lub konkretnych osób. W swoich posłaniach Iwan Wyszeński wielokrotnie zwracał się do rodaków z prośbą, aby jego posłania czytać wspólnotowo, przepisywać, a oryginały zwracać poszukiwania istoty człowieka i jego miejsca w świecie. Jego zdaniem istotę człowieka stanowi umowna jedność antagonistycznie przeciwstawnych materialnego ciała i duszy. Miejsce człowieka w życiu zależy od tego, jak korzysta on z własnego wyrażania woli, co ostatecznie daje mu możliwość dokonania wyboru między cielesną czy duchową formą istnienia. Nieprawidłowy wybór (zaspokojenie tylko potrzeb cielesnych) nieuchronnie prowadzi do śmierci ciała i duszy, i odwrotnie, prawidłowy – gwarantuje nieśmiertelność duszy i wieczne błogosławieństwo. Duchowy wybór człowieka to przede wszystkim studiowanie Pisma Świętego, utworów wschodniej patrystyki, a także samopoznanie i zagłębianie się w swoją wewnętrzną naturę. Jedność tych dwóch procesów prowadzi do mistycznego oświecenia duchowego rozumu Bożą prawdą. I. Wyszeński uważał, że Bóg daruje człowiekowi wolność, aby samodzielnie określił się, z kim chce być – z Bogiem (duchem, dobrem) czy diabłem (ucieleśnieniem
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
cerkwi, prawosławie na Ukrainie było zmuszone adaptować się do nowych społeczno-historycznych warunków i realiów. Kryzys cerkwi prawosławnej na terenach Ukrainy nie był tak wielkoskalowy, jak kryzys katolicyzmu w Europie Zachodniej, oto dlaczego wyjście z niego upatrywano nie w jej wewnętrznym reformowaniu, a w połączeniu interesów cerkwi z narodowowyzwoleńczą walką narodu ukraińskiego i głoszeniem idei jednoczenia cerkwi z narodem dla ochrony wiary jako gwaranta życia wszystkich Ukraińców. Prawosławie stanęło w awangardzie walki przeciwko polonizacji narodu ukraińskiego i dążyło do stania się jedynym gwarantem zwycięstwa w walce o niepodległość narodową i zachowanie autentycznej kultury. “Konfliktowy dialog” z nosicielami europejskiej kultury renesansowej rozwijali teolodzy cerkwi prawosławnej, przede wszystkim przedstawiciele Akademii Ostrogskiej (Ostrogskiego centrum kulturalno-oświatowego), do szeregu których bezsprzecznie należeli teolodzy prawosławni, a także działacze ukraińskiej literatury polemicznej, w tym również mnich Iwan Wyszeński (ok. 1538/50–), który już w tamtym czasie zyskał status najbardziej autorytatywnego centrum kultury prawosławnej. Początkowo I. Wyszeński był posłusznikiem, potem został mnichem, a pod koniec życia – uznanym teologiem prawosławnym, znanym ascetą-pustelnikiem. Ogółem Wyszeński przeżył na Atosie około 40 lat, prawie do ostatnich dni swojego życia. W latach 1604–1606 Wyszeński odwiedził Galicję, był gościem Bractwa Lwowskiego (przyjeżdżał na zaproszenie swojego przyjaciela Hioba Kiahnyckiego). Głównymi pracami, które prezentują jego poglądy religijno-filozoficzne, stało się 16 rękopisów. Jeszcze w latach 1599–1600 Iwan Wyszeński przepisał część z nich do specjalnej “Książki”, którą planował wydrukować w drukarni ostrogskiej. “Książka” składała się z przedmowy i dziesięciu posłań – oddzielnych “rozdziałów”, które, zdaniem wielu historyków filozofii ukraińskiej, są odrębnymi utworami: “Spis treści pisanych w książce”, “O porządku czytania tego pisania”, “Do czytelnika w samotności tego pisania”, “Obliczenie diabła-świata-dzierżcy”, “Posłanie do księcia Wasyla Ostrogskiego”,
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
przypisać autorowi z powrotem. Za życia poszczególne rękopiśmienne utwory Wyszeńskiego zostały opublikowane anonimowo w 1598 r. w ostrogskiej „Księdze” (wariant „Pisma do biskupów, którzy odeszli od wiary prawosławnej”). Następnie imię mnicha-mistyka Iwana Wyszeńskiego zostało zapomniane przez niemal 250 lat i dopiero w 1865 r., dzięki Mykole Kostomarowowi, zostało przywrócone. Później badaniem filozoficzno-teologicznych dociekań Wyszeńskiego zajmował się także Iwan Franko (który opisał ostatnie dni życia mistyka w poemacie „Iwan Wyszeński”, 1900 r.).
Ogólnie w swoich rękopiśmiennych utworach I. Wyszeński bronił stanowiska, zgodnie z którym podstawą materialnego i duchowego bytu człowieka jest niezrównana mądrość Boża – Sofia, która znajduje swój wyraz w wartościach kultowych i obrzędowych kultury prawosławnej (w tym w jej świątyniach, ikonach itp.). Jako chrześcijanin o ortodoksyjnym nastawieniu ostro przeciwstawiał świat idealnego Boga i świat materialny, podkreślał, że Bóg jest siłą nadprzyrodzoną, istniejącą sama w sobie odwiecznie, że jest twórcą świata widzialnego i niewidzialnego oraz człowieka w nim, a Bóg jest w swej istocie niepoznawalny. Bóg jest ideałem chrześcijańskich cnót: sprawiedliwości, mądrości, uczciwości. Przeciwstawia mu się niedoskonały świat materialny, w którym panuje zło (lukawy, diabeł), grzeszność, przemijalność, śmierć.
Wśród głównych religijno-filozoficznych problemów, którymi interesował się Iwan Wyszeński, były po-zła). Najkrótszą drogą do Boga jest właściwy wybór, który zaczyna się od przyjęcia wartości ascetycznych. Przykładem może być życie pustelników-ascetów w górach, jaskiniach, ich wyczyny związane z modlitwą i postami. Uważano, że „stary” człowiek zostaje zmieniony w „nowego” przez praktykę ascezy poprzez wcielenie w niego boskiego ducha, który leczy jego cielesne namiętności, powodujące grzeszność i cierpienie człowieka.
Filozoficzno-religijna refleksja Wyszeńskiego wykazuje wpływ na nią idei hezychastycznych i wczesnochrześcijańskich dotyczących możliwości mistycznego połączenia ziemskiego człowieka z nadprzyrodzonym Bogiem. Hezychazm, jako od dawna znane i sprawdzone etyczno-mistyczne nauczanie chrześcijaństwa wschodniego, proponował konkretne drogi i praktyki duchowe jednoczenia człowieka z Bogiem poprzez oczyszczenie serca łzami oraz skupienie świadomości na samej sobie. Ćwiczenia psychofizjologiczne, a także odpowiedni styl życia (post, milczenie, niezmienność myśli, kontrola oddechu itp.) miały na celu uzyskanie prawd objawionych przez Boga.
Askeza, mnisi stan, odłączenie od świata, hezychazm – to nie ucieczka od sprzeczności materialnego świata, lecz przeciwnie, to niezwykle ciężka praca nad własnym ciałem i duszą w celu oczyszczenia ich z grzeszności, osiągnięcia eschatologicznego oświecenia jako najwyższego dobra. Iwan Wyszeński nie absolutyzował samotniczego życia, w klasztorze zaś aktywnie cікавив
„Cóż za pożytek z daru, skoro sam tego zapragnąłem i otrzymałem od ciebie, diable, a nie Bóg niebieski powołał mnie i wybrał na tę godność?”. „Narodzić się na życie – to znaczy, gdy wyszedłszy z łona w ten świat i dochodząc do dojrzałego wieku, myśl ma już moc odróżnić zło od dobra”. „Nasze ciało – z ziemi ziemia – ku ziemskiemu ciężarowi i karmie dąży. Duch zaś szuka, jak by się wznieść z tego mięsa w górę, lecz tamten gnój i cielesne łakomstwa go związały i nie puszczają”. „Wolno człowiekowi i ma on samowładztwo, zapragnąć zbawienia lub zguby, umrzeć albo żyć, stać się synem Bożym czy synem diabelskim”. „Nie może komediant wyciągnąć myślnego oka ku rozumowi Chrystusowemu, dopóki nie uwolni się od swego maskaradowego rozumu”. „Nie trzeba ci samemu szukać władzy i zwierzchnictwa, aby ludzie cię szanowali i ci się korzyli, lecz trzeba jedynie rozjaśnić swe duchowe światło życia dobroczynnego”. „Jak chcesz innym otworzyć bramy królestwa niebieskiego, skoro dla ciebie są zamknięte?” „Minie jak sen to krótkie życie, wkrótce przeminie! Zatem bądźmy gotowi na chwalebne zmartwychwstanie dobrym i oczyszczonym życiem, aby dostać się na prawą stronę”. „Jeśli zachowają cnotę i czystość cielesną, ale nie oczyszczą się z okrucieństwa serca i złośliwości i nie okażą miłosierdzia bliźniemu, to swoje lampy pogaszą bez oliwy miłosierdzia”. „Diabeł sprzyja ciału i walczy przeciw duszy”. „Zbawiajcie się wiarą, zbawiajcie się przykazaniami ewangelicznymi, zbawiajcie się prawem ojcowskim, zbawiajcie się czystym i nienagannym życiem!” Z dzieła „Książka” (1599–1600)3:
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
się życiem świeckim, krytykował ustrój społeczny, w którym panowały wartości życia cielesnego i diabelskie pokusy. Zasługuje na uwagę obrona przez religijnego filozofa wartości języka ojczystego jako odpowiedź na jego poniżanie ze strony łacinników. Jak i inni polemiści, uważał on, że staroukraiński język ma cudotwórczą moc, dzięki której można poznać boską prawdę. Czytanie Pisma Świętego i innych tekstów teologicznych, które odzwierciedlają boską mądrość, w języku ojczystym – to najkrótsza droga oczyszczenia duszy z grzeszności, droga samodoskonalenia i otrzymania Bożych prawd. Studiując w języku ojczystym Pismo Święte, człowiek może rozwinąć pełnowartościową wiarę w Boga, a zatem otrzymać wewnętrzną wolność, obronić własną wiarę i narodowy kościół przed zewnętrznymi zakusami. Ogólnie twórczość Iwana Wyszeńskiego, jak i działalność Ostrogskiego centrum kulturalno-oświatowego, wniosła znaczący wkład w rozwój literatury, myśli religijnej i filozoficznej na Ukrainie. W jego interpretacji filozofia była postrzegana jako konkretna mądrość, która dawała możliwość pojęcia boskich prawd dzięki mistycznemu zjednoczeniu z nadprzyrodzonością (Bogiem). Religijno-filozoficzne poglądy XIV–XVI w. były nieodłączne od stanowiska obrony i rozwoju ukraińskiej duchowości, staroukraińskiego języka, wartości wiary prawosławnej. Oprócz tego, w tym okresie w ukraińskiej kulturze duchowej nie bezpośrednio, a pośrednio jednak znalazły swoje miejsce obiektywne wartości ideologii reformacyjnej i renesansowego humanizmu. ———————— 1. Byczko I. W., Byczko A. K. Historia filozofii ukraińskiej // Historia filozofii: Podręcznik / Jaroszoweć W. I., Byczko I. W., Buhrow W. A. i in.; Pod red. W. I. Jaroszowcia. – K.: Wyd. PARAPAN, 2002. – S. 744. 2. Ciekawie wiedzieć, że Akademia Ostrogska została założona jeszcze w 1576 r. przez ukraińskiego magnata Konstantego Ostrogskiego w mieście Ostróg. Oprócz nauk teologicznych w akademii wykładano siedem “wolnych” nauk (gramatykę, retorykę, dialektykę, arytmetykę, geometrię, fizykę i astronomię). Oprócz tego, znaczną uwagę poświęcano nauce języków obcych – greckiego, łacińskiego, starosłowiańskiego. Ale najważniejsze – w tej placówce oświatowej wykładała cała elita intelektualna ówczesnej Ukrainy. Większość wykładowców miała europejski poziom wykształcenia, była zaznajomiona z historią filozofii światowej i mogła wykorzystywać nabyte świeckie wiadomości do filozoficznych uogólnień podczas wykładania “wolnych” nauk. Na bazie akademii została stworzona znana drukarnia Iwana Fedorowa (1525–1583), który otrzymał tutaj schronienie przed prześladowaniami ze strony rosyjskiego kościoła. W 1581 r. w drukarni Akademii Ostrogskiej została przygotowana i wydana pierwsza pełna Biblia w języku cerkiewnosłowiańskim. Jednocześnie ukazywały się drukiem dzieła polemiczne rodzimych pisarzy-polemistów. W Ostrogu pracowali znani literaci, polemiści H. Smotrycki, Suraski, Naływajko, Ostrogski Kleryk i inni. W 1636 r. Akademia Ostrogska jako centrum kulturalno-oświatowe zakończyła swoje istnienie. 3. Aforyzmy I. Wyszeńskiego cytowane za: Mądrość przedwieczna. Aforyzmy dawnych ukraińskich myślicieli XI – pocz. XIX w. / Opracował Wałerij Szewczuk. Wyd. 2. – K.: Sp. z o.o. “Wydawnictwo “Klio””, 2019. – S. 133–140. si Nyzowej w sprawie popularyzacji twórczości ojca: “Takie bogate, tak utalentowane dziedzictwo twórcze Iwana Nyzowego przez dziesięciolecia pozostawało poza naukowym polem widzenia i, niestety, nie zyskało szerokiego rozgłosu wśród ukraińskich czytelników. I dopiero po śmierci artysty w ciągu ostatnich trzech lat dzięki niestrudzonej pracy córki poety Łesi Nyzowej, która nie tylko zachowała twórczy skarb swojego ojca, cudem wywożąc go z okupowanego Ługańska, ale i na wszelkie sposoby popularyzuje jego twórczość w wirtualnej rzeczywistości (sieci Internet) i rzeczywistości ogółem (przyczyniła się do założenia ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia Iwana Nyzowego, organizacji licznych wydarzeń literackich, poświęconych uczczeniu pamięci poety, badaniu jego życiowej i twórczej drogi, wydaniu pierwszego pośmiertnego zbioru wybranych utworów ojca “Nikt nade mną nie pan”, ogłoszonego w 2017 roku Rokiem Iwana Nyzowego na Lwowszczyźnie) twórczość Iwana Nyzowego znalazła oddźwięk w sercach wielu czytelników z różnych zakątków naszego kraju. Miło odnotować, że tak głęboka, aktualna, godna ogólnoukraińskiego uznania poezja zyskała aktywny rezonans w kręgach czytelniczych dosłownie na całej Ukrainie, a Iwan Nyzowy, chociaż pośmiertnie, zdołał zrzucić z siebie odzież regionalnego artysty i wreszcie zgodnie z prawem przebrać się w szaty wybitnego ukraińskiego poety”. W 1995 roku Iwan Nyzowy rozmyślał i wzywał: nauczyliśmy się mówić językiem matczynym językiem naszych lasów zniszczonych rzek ogołoconych gór zgwałconych zwyczajów sponiewieranej wiary zdeptanej ale zapomnieliśmy język strzał trafiających kul nieomijających szabel nieostrzonych zapomnieliśmy rozkuty język Chmielnickiego i Wyhowskiego – prawdziwy język pradawnej Ukrainy nam jeszcze długo się uczyć żeby swobodnie rozmawiać ze światem ojczystym – ukraińskim – językiem! Doktor nauk geograficznych Jurij Kisełow podkreśla aktualność dorobku twórczego Iwana Nyzowego: “Dzisiaj, kiedy Ukraina znów przeżywa ciężkie próby, a jej najlepsi synowie i córki giną w tak zwanej ATO, a w rzeczywistości – na wojnie z okrutnym północnym sąsiadem, koniecznie trzeba czytać Iwana Nyzowego, szukać w jego wierszach drogowskazu w przyszłość. Żeby naród nasz jednak rzeczywiście zwyciężył. Bo prawa na kolejną porażkę już nie mamy…”
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij ZBOROWSKI W Kijowie ukazały się drukiem cztery tomy pięciotomowego zbioru wybranych utworów Iwana Nyzowego „Być – narodem!”. Celem wydania jest popularyzacja spuścizny literackiej wybitnego ukraińskiego pisarza, dziennikarza, działacza Proświty, społecznika i patrioty Iwana Danyłowycza Nyzowego oraz wspieranie twórczego wykorzystania jego najcenniejszych osiągnięć. Do pięciotomnika włączono wybrane z niemal siedmiu tysięcy utwory z lat 1958–2011, które zostały opublikowane w ponad 100 zbiorach autora. Literaturoznawczyni Alona Mańko w przedmowie do drugiego tomu pisze: „I. Nyzowy jest w istocie ogniwem łączącym Zachodnią i Wschodnią Ukrainę. Pisarz, urodziwszy się na Sumszczyźnie, gdzie minęło jego sieroce dzieciństwo, w młodych latach żył i uczył się na Lwowszczyźnie, (...) a od 1966 roku przenosi się na Ługańszczyznę, gdzie mieszka przez ostatnie czterdzieści pięć lat swojego życia”. Utwory poetyckie I. Nyzowego mienią się tematyczną różnorodnością, jednakowo mistrzowsko wywiedzioną ruchami autorskiego pióra. Delikatnie przytuli zakochanego czytelnika liryka intymna poety; zachwyci naturalistów, przybyszów czy po prostu miłośników wiejskich okolic jego liryka pejzażowa; nie wypuszczą człowieka o filozoficznym usposobieniu, człowieka myślącego i skłonnego do autorefleksji oraz kosmicznego lotu myśli wiersze filozoficzne artysty; nie pozostawi obojętnym żadnego świadomego obywatela swojej Ojczyzny jego liryka obywatelska: liryka patriotyczna i antyliryka (stworzony właściwie przez Iwana Nyzowego nowy gatunek liryki obywatelskiej, gdzie boleśnie prawdziwie odtworzono koszmary współczesnego autorowi życia społecznego); artystycznym przyrodoznawstwem posłuży dla maluchów liryka dziecięca pisarza; użytecznym biograficznym uzupełnieniem dla dociekliwych czytelników i przyszłych badaczy stanie się jego liryka autobiograficzna; skarbem dla estetów, miłośników literatury zagranicznej staną się przekłady Iwana Nyzowego… Idea soborowości i niepodległości Ukrainy czerwoną nicią przechodzi przez całą twórczość artysty. Artykuł Nyzowego „Być – narodem”, opublikowany w ługańskiej gazecie obwodowej „Mołodohwardijec” w 1988 roku, stał się prawdziwym wydarzeniem w życiu społeczno-kulturalnym Ługańszczyzny. Iwan Danyłowycz jako pierwszy głośno zadeklarował narodowe ciemiężenie Ukraińców na Wschodzie i południu USRR, ucisk języka ukraińskiego. Iwan Nyzowy brał aktywny udział w działalności „Proświty” i Ruchu. Występował w periodykach i ostrzegał: Taką propozycję wnieśli działacz społeczny Ołeksij Pirohow, starosta wsi i dyrektor szkoły, biorąc pod uwagę opinię publiczną mieszkańców Marianówki. Inicjatywę marianowian poparła Szpolańska rada miejska i ogłosiła konsultacje społeczne w sprawie nadania nowej nazwy szkole i przemianowania wiejskiej ulicy. – Mychajło Słaboszpycki – nasz ziomek, z którego dumna jest cała Ukraina. Jego twórczość – to suwerenne terytorium ukraińskiego dziedzictwa językowego. Szczycimy się imieniem M. Słaboszpyckiego, wszak pisarz znany jest całemu światu! Wkrótce jego sławne imię zakorzeni się w rodzinnej wsi nazwą ulicy, gdzie się urodził, oraz placówki oświatowej, od której zaczynał swoją drogę do nauki i literatury – zauważył mer Serhij Krawczenko. na wielotysięcznych wiecach. Natchnione słowo poety znajdowało oddźwięk w sercach i duszach ługańczyków, co ostatecznie odegrało swoją rolę w poparciu przez nich Niepodległości w brzemiennym w skutki referendum 1 grudnia 1991 roku. W maju 1992 roku Iwan Nyzowy został wybrany przewodniczącym Ługańskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Córka Iwana Danyłowycza, Łesia Nyzowa, wspomina: „Stając na czele obwodowej komórki związkowej, z oddaniem wykonywał nadzwyczaj trudne zadania: w warunkach całkowitego braku pieniędzy wspierał wydawanie książek, zwłaszcza młodych literatów; organizował przyjmowanie do Związku najbardziej zdolnych z nich; aktywnie kontynuował i utrwalił tradycję spotkań twórczych autorów z kolektywami pracowniczymi, studenckimi i uczniowskimi. Dążąc do dekomunizacji obwodowej komórki pisarskiej, którą Iwan Nyzowy prowadził przez wszelkie sztuczne i naturalne trudności aż do lutego 1998 roku, w licznych zbiorach poetyckich, sponsorowanych przez patriotycznie nastawionych ludzi, demaskował komunistyczne mity i radziecko-internacjonalistyczne legendy, wzywał rodaków do tworzenia prawdziwie niepodległej i wolnej Ukrainy. Poeta jako jeden z pierwszych uświadomił sobie, że owocami romantyków skorzystali „spadkobiercy komuno-szowinistów”, przejmując władzę i odbierając narodowi prawo do państwowotwórstwa”. Iwan Nyzowy na tyle ujawnił talent organizatorski, że przez wszystkie lata po odejściu z kierownictwa obwodową organizacją Związku pozostawał jej nieformalnym liderem, ostoją ukraińskiej idei narodowej. Jeszcze w 1993 roku poeta przeżył Kryworosko-donieckich republik, Noworosji komuś się zachciewa – Ukraina przecież nie jest łamanym obwarzankiem, Nie pokrajanym wcale kołaczem! W 2004 roku w wierszu „Ostrzeżenie” pisał: Żmiją pełznie na Ukrainę Pradawny „przyjaciel” z putinowską twarzą, Niesie ruinę w naszą krainę, I w naszą duszę szczerą oraz naiwną Znowu powiewa północnym wietrzykiem… Iwan Nyzowy spławiał drewno na północnej Oniedze, budował elektrownię na obrzeżach kazachstańskiej Karagandy, kopalnie w Donbasie, przedsiębiorstwa na Charkowszczyźnie, trzy lata odsłużył w radzieckiej armii, uczył się w Instytucie Literackim w Moskwie. Dobrze poznał Rosjan i wyciągnął wniosek: „My, Ukraińcy, nie lubimy Rosjan – za ich podkreślaną wyższość nad innymi, nierosyjskimi narodami, tak zwanymi „inorodcami”. Za brutalność, nieuczciwość, niesłowność, chciwość, złodziejstwo, lenistwo – lista negatywnych cech jest daleka od zakończenia. My – jesteśmy antypodami, nie było nam pisane być narodami-braćmi. Rosjanie kochają tylko samych siebie i od wieków żyli kosztem innych, podbitych przez nich i upokorzonych narodów”. W 2010 roku Iwan Nyzowy z goryczą napisał: …Zejdę z krzyża w wyznaczonym czasie, zostawię cień swój na rozstaju, znów wrócę w bezbożniczy Donbas dla ratowania dusz, które w bezczci do bożków się zsuwają … Wybacz, mój rodzinny kraju, – muszę z rozstaju nieść swoje zakrwawione krzyże znów na Ługań, gdzie dzieje się bezcześć. A. Mańko odnotowuje pełną poświęcenia pracę córki poety Łe-
Tłumaczenie maszynowe
Ulicę Szkolną oraz Marianowski Zespół Edukacyjno-Wychowawczy przemianują na cześć ukraińskiego literaturoznawcy, publicysty, prozaika i działacza społecznego Mychajła Słaboszpyckiego, urodzonego we wsi Marianówka w Szpolańskiej Zjednoczonej Wspólnocie Terytorialnej, który odszedł z życia 30 maja 2021 roku, niedługo przed swoimi 75. urodzinami. Mychajło Słaboszpycki (28.08.1946 – 30.05.2021) był członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W różnych okresach kariery pracował jako redaktor działu krytyki gazety „Literaturna Ukrajina”, a także redaktor naczelny gazety „Wisti z Ukrajiny” oraz czasopisma „Wawylon-XX”. W 1995 roku stanął na czele wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, został dyrektorem wykonawczym Ligi Ukraińskich Mecenasów. Ponadto Słaboszpycki był współprzewodniczącym rady koordynacyjnej Międzynarodowego Konkursu Znawców Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Wśród jego prac znajduje się ponad dwadzieścia książek dla dzieci i młodzieży, proza, publicystyka oraz krytyka literacka. W 2005 roku Słaboszpycki został laureatem Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki za powieść biograficzną „Poet iz pekła (Todos Osmaczka)”.
Tłumaczenie maszynowe
– Proszę przypomnieć, jak powstawał ten spektakl. – W mękach... A jeśli coś powstaje w mękach, to zazwyczaj wychodzi dobrze. Początkowo sztuki Iwana Karpenki-Karego nie chciano brać do wystawienia, bo już zaplanowano w repertuarze inne spektakle. I my z reżyserem Petrem Ilczenką umówiliśmy się, że będziemy pracować po godzinach. Zbieraliśmy się w wolnym czasie i powoli „lepiliśmy” spektakl. Kiedy był gotowy – pokazaliśmy go kierownictwu artystycznemu teatru. Spektakl się spodobał, dano nam zielone światło i oto już dwie dekady wychodzimy z „Martynem Borulą” do widza. Rolę Martyna Boruli zaproponował mi reżyser. To była niezwykła propozycja. Pamiętam, kiedy dopiero przyszedłem do teatru, to najpierw grałem Nadzijewskiego w inscenizacji ludowego artysty Ukrainy Wołodymyra Sklarenki. A kiedy zeszło na temat nowej inscenizacji, to już chciałem zagrać Martyna Borulę. Ale zagrać tak, jak jeszcze nikt nie grał. I zaczęliśmy tworzyć. Szukaliśmy na próbach, obrabialiśmy, wypróbowywaliśmy na widzu. Spektakl stał się popularny. Dziś razem z „Rodziną Kajdaszów” i „Modlitwą żałobną” wchodzi do tych spektakli, które widzowie kochają najbardziej. Mam nadzieję, że spektakl zachowa popularność jeszcze nie przez jeden rok. – Pamięta pan, jak pierwszy raz wychodził na scenę w tym spektaklu? – Oczywiście, było zdenerwowanie, jak zawsze bywa na premierach. Aktorzy jeszcze „nie dotarli się” ze sobą, „pływa” tekst. Ktoś może go zapomnieć. Więc czasami trzeba było improwizować, wykręcić się, wyręczyć kolegę. Powszechnie wiadomo, że spektakl to żywy organizm. Wielkie znaczenie ma dobór aktorów, żeby byli ludźmi o podobnych poglądach, zjednoczonymi jednym celem. Bo kiedy w spektaklu zbierają się aktorzy, gdzie każdy ciągnie w swoją stronę, to nic dobrego z tego nie wyjdzie. Na szczęście w „Martynie Boruli” zebrał się dobry zespół. Podoba mi się, że na widowni nie zobaczysz obojętnych twarzy. Ludzie z wielką uwagą, a nawet napięciem obserwują to, co dzieje się na scenie. To my stawiamy widza w takich warunkach. U niego rodzi się zainteresowanie spektaklem, dzięki temu on rośnie. A na końcu – oklaski. Ludzie nie spieszą się z wyjściem z sali, długo klaszczą, dziękują. Myślę, że spektakl jest aktualny dzisiaj. Tacy bohaterowie jak Martyn Borula w wielu kwestiach przypominają współczesną burżuazję. – Czy zmienił się przez te lata sam spektakl? – W procesie pracy usunęliśmy niektóre momenty, które nie mają ładunku znaczeniowego. Idziemy głównym nurtem, żeby dla ludzi były zrozumiałe główne myśli. Myślę, że nam się to udaje. Każdy nowy spektakl rodzi się od widza. Każdy wieczór to inny widz. Czuję to po nastrojach sali, jej reakcjach na różne rzeczy. Bywa, że początkowo widz jest pasywny. A kiedy go „rozgrzejemy”, to zaczyna reagować na każdą kwestię. Kiedy to jest, to zaczynasz rozumieć, że spektakl się udał. Przez dwadzieścia lat, oprócz mnie, w spektaklu zmienili się prawie wszyscy aktorzy. Rolę Martyna wykonuję tylko ja, to wielka odpowiedzialność, bo jeśli zachoruję, to trzeba odwoływać spektakl. Myślę, że z czasem, oprócz mnie, jeszcze ktoś będzie grał tę rolę. Rolę Pałazki gra moja żona, zasłużona artystka Ukrainy Wałentyna Illiaszenko, a w drugim składzie – zasłużona artystka Lesia Łypczuk. Wśród wykonawców innych ról są ludowi artyści Nazar Zadniprowśkyj, Ołeh Szawarskyj, Wałerij Dudnyk, Anatolij Hnatiuk, Wołodymyr Nikołajenko, Petro Panczuk, zasłużeni artyści Ołeksej Pałamarenko, Jewhen Swyrydiuk, Pawło Piskun, Dmytro Zawadśkyj, Jewhen Mozhowyj i inni. – Jak w spektaklu pojawiła się improwizacja z wąsami? – Pewnego razu podczas spektaklu wąs zaczął się odklejać. Odwracam się, podklejam, wracam i zaczynam mówić, a on znowu dynda. Ludzie na sali śmieją się. Aktor, który grał Omelka, nie stracił rezonu i mówi: „To dlatego, że pan w tym miejscu bardzo krzyczy. Jeśli nie będzie pan krzyczał, to i wąs nie będzie się odklejał”. Potem, kiedy krzyczę, on mi mówi: „Nie krzyczcie, bo wąsy znowu się odkleją”. Zaczynam mówić szeptem. (Uśmiecha się). W spektaklu jest dużo improwizacji. Ludzie dobrze to odbierają. Podoba im się. – Spektakl „Szelmenko-ordynans” według sztuki Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki też tworzyliście w czasie wolnym od pracy. – To było jeszcze przed „Martynem Borulą”. Kiedy już spektakl był gotowy, to początkowo kierownictwo teatru planowało, że pokażą go tylko kilka razy. Na premierę przyszli studenci Instytutu Teatralnego. Urządzili owacje, kilka razy wywoływali nas na bis. Dyrekcja zrozumiała, że to prawdziwy sukces. I oto już 22 lata spektakl jest w repertuarze głównej sceny kraju.
Spektakl ma długą historię. W Moskwie, w Teatrze Małym, rolę Szelmenki grał Ukrainiec Michaił Szczepkin. A ja gram w spektaklu Szpaka, to bardzo ciekawa postać. W innym składzie tę rolę wykonuje dziś Ołeksij Palamarenko, który wcześniej grał Skworcowa. Kiedy zachorowałem, wyraził chęć zagrania tej roli. Zagrał dobrze. – Już trzynaście lat „Rodzina Kajdaszów” jest jednym z najbardziej lubianych spektakli wielu widzów. Na czym, Pana zdaniem, polegają sekrety popularności tej inscenizacji? – To, co dzieje się w spektaklu, przechodzi praktycznie przez każdą ukraińską rodzinę. Swego czasu zaprosiłem na niego Wadyma Kozaczenkę, który był wtedy wicepremierem Ukrainy. Powiedział: „Tak pouczająca historia relacji między dziećmi, synowymi. U każdego z nas to się dzieje. W każdej rodzinie”. Właśnie dlatego spektakl brzmi współcześnie. Bardzo ważne jest, jakie barwy znajduje zespół, aby odtworzyć wybrany materiał, poruszyć duszę widza. Gram w spektaklu Kajdasza. Wspominam scenę, w której rozmawia z synami. Kiedy Ławrin odmawia pójścia kosić jęczmień, pytam go: „Więc co, może i tobie, jak Karpowi, część pola wydzielić?”. Na co on odpowiada: „Wasza część – moja część. Jak wy umrzecie, to wszystko będzie moje”. Ojciec bardzo się tym zaniepokoił, zaczął więcej pić: „Byłem kiedyś Kajdasz, silny Kajdasz, a teraz co – Kajdaszyk. Zagonią mnie synowie z synowymi do grobu, oj zagonią…”. To genialne. Nie mieliśmy sztuki, a robiliśmy spektakl na podstawie powieści. Staraliśmy się wybrać te momenty, które najlepiej charakteryzowałyby Kajdasza, Kajdaszychę, wszystkich innych. W istocie była to praca laboratoryjna. Każdy przynosił swoje pomysły, razem wybieraliśmy lepsze. Być może ktoś początkowo się obrażał, że jego wariant nie pasował, ale w końcu się zgadzał. Teraz ten spektakl skrystalizował się. Bardzo dobrze napisane są obrzędy swatów i wesela. Spektakl wszędzie przyjmowano dobrze. Szczególnie zapamiętałem występy w Sewastopolu, gdzie widzowie zawsze z niecierpliwością czekali na nasze spektakle „Rodzina Kajdaszów” i „Szelmenko-lokaj”. Niestety, to już przeszłość. Bardzo lubię grać w ukraińskiej klasyce. Podobał mi się spektakl „Gospodarz”, gdzie grałem Zołotnyckiego. Bardzo podobają mi się myśli, które wyrażał. Szkoda, że ten spektakl został już zdjęty z repertuaru teatru. – Wszystkie te spektakle wyreżyserował Petro Ilczenko. – Miałem szczęście, że się spotkaliśmy. Petro Iwanowycz też mówi, że nasza współpraca jest owocna. Wszystkie te spektakle bardzo lubi widz – „głosuje” za nimi tym, że kupuje bilety i idzie do teatru. A skoro idzie widz – znaczy, że spektakle żyją dalej. Także dobrze pracowałem z Dmytrem Bohomazowem w jego spektaklach „Koriolan” i „Las”. To subtelny i elastyczny reżyser, jest mi bliski. Dmytro Cyrypiuk dobrze zrobił spektakl „Modlitwa za zmarłych”. W poprzedniej redakcji tego spektaklu, który nosił tytuł „Tewje-Mleczarz”, grał Bohdan Stupka. To było niepowtarzalne. Trzykrotnie wieźliśmy spektakl do Nowego Jorku. Jak tam przyjmowali go Ukraińcy i Żydzi! Zaskoczyło nas, jak ludzie stęsknili się za teatrem. Byliśmy także z występami w Chicago, Filadelfii, Baltimore. Teraz rolę głównego bohatera wykonuje Bohdan Beniuk, też wspaniała praca. – Jest Pan z żoną razem i w życiu, i na scenie. Czy to nie trudne? – Nie, powiedziałbym nawet – wręcz przeciwnie. Ona coś podpowiada mi, ja – jej. Taką przyjacielską radę nie zawsze otrzymasz od jakiegoś innego aktora. Bywa, że przychodzi syn do domu i pyta: „Wy co, kłócicie się?”. Odpowiadamy: „Nie, synku, my tekst powtarzamy” (uśmiecha się). Co prawda, syn wybrał inną drogę – pracuje jako prawnik. – Co wpłynęło na wybór zawodu? – Mój ojciec brał udział w kółku dramatycznym. Opowiadał mi, że grał w „Beztalenciu”, jeździli z tym spektaklem po okolicznych miastach i wsiach. Przyjechali i do naszej wsi. Po spektaklu były tańce. Tam poznał mamę, pobrali się, urodziło im się troje dzieci. A ojcu na całe życie pozostał smutek, że już nie można wyjść na scenę. Właśnie od niego pojawiło się u mnie zainteresowanie dramaturgią, teatrem. Kiedy miałem szesnaście lat, sam brałem udział w kółku dramatycznym w domu kultury miasta Czerwonogradu. Początkowo miałem niewielkie role, ale już to było dla mnie szczęściem. Ciekawie było obserwować amatorskich aktorów, jak przygotowują się do spektakli, uczą tekstu. Ta twórcza atmosfera stopniowo wciągała. Potem ani razu nie pożałowałem, że wybrałem tę drogę. We Lwowskim Teatrze im. Marii Zańkowieckiej działało studio teatralne. Serhij Smijan, który wtedy był dyrektorem artystycznym teatru, zaproponował mi wstąpienie do tego studia. Z niecierpliwością czekałem na tę chwilę. Kończę szkołę, przyjeżdżam do Lwowa z dokumentami, a mówią mi, że w tym roku naboru do studia już nie będzie. Aktorzy poradzili jechać do Kijowa i wstępować do instytutu teatralnego albo do studia przy Teatrze Franki. Wybrałem studio. Wśród moich wykładowców byli Anatolij Skybenko i Kost Stepankow. Na zawsze zapamiętałem słowa Anatolija Porfyrowycza, że nawet jeśli dają ci epizodyczne role, to trzeba je grać tak, aby była zakończona losami tej postaci. Dyplomowym był spektakl „Za dwoma zającami”, gdzie grałem Hołochwasta. Spektakl widzom się spodobał. Dyrekcja pozwoliła go pokazać jeszcze raz. Po drugim pokazie do naszej garderoby weszli Natalija Użwij i Jewhen Ponomarenko, zawołali mnie. Natalija Mychajliwna mówi: „Młody człowieku, zużył pan tyle energii, że można by było przez cały miesiąc grać spektakle. Proszę dbać o siebie, bo pan się tak spali”. Odpowiadam, że grałem tylko dwa spektakle i trzeba było się wyłożyć. Zapytała, gdzie chciałbym pracować. Powiedziałem, że w Teatrze Zańkowieckiej. A kiedy zapytała, czy nie chciałbym pracować w Teatrze Iwana Franki, odpowiedziałem, że mógłbym o tym tylko marzyć. Na przydziale zaproponowali grać na głównej scenie kraju. To było niesamowite szczęście. Co prawda, grać tu zacząłem nie od razu. Powołali mnie do wojska. Służyłem w Zespole Pieśni i Tańca Kijowskiego Okręgu Wojskowego. Objeździłem z zespołem cały były Związek Radziecki, często zdarzało się bywać w Ługańsku i Doniecku. Kiedy wróciłem do teatru, pierwszą była rola Radu Popescu w spektaklu według sztuki Mykoły Zarudnego „Wierność”. Także z wczesnych prac szczególnie zapamiętałem niewielką rolę w spektaklu „Błękitne jelenie” Ołeksija Kołomijcia. – Ma Pan doświadczenie w pracy w kinie? – Bardzo ciekawe były zdjęcia do filmu Leonida Osyki „Hetmańskie klejnoty”, w którym zagrałem Homyrę. Obok grali znani aktorzy. Zdjęcia odbywały się w mieście Ostróg w obwodzie rówieńskim. Odkryłem dla siebie ten niepowtarzalny kraj. Ciekawym także było doświadczenie pracy w filmie „Jak hartowała się stal”, który kręciliśmy razem z kolegami z Chin. Ale kino to inny zawód, z innymi prawami. Bardziej podoba mi się teatr. – Obecnie w Teatrze Franki kończą się prace nad spektaklem „Ruina” według sztuki Marka Kropywnyckiego, który też reżyseruje Petro Ilczenko. – Będę grał Kułyka. Spektakl współbrzmi z teraźniejszością: wszystko jest wyprzedawane, każdy próbuje oszukać drugiego. Relacje między bohaterami przypominają relacje między naszymi deputowanymi. Zrobiliśmy komedię. Zobaczymy, co powie widz. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Minęło dwadzieścia lat, odkąd w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki odbyła się premiera spektaklu „Martyn Borula” według sztuki Iwana Karpenki-Karego (reżyser-inscenizator Petro Ilczenko). Prawie wszystkie pokazy spektaklu odbywają się przy pełnych salach. Znaczna w tym zasługa niezmiennego wykonawcy głównej roli, artysty ludowego Ukrainy Wołodymyra Kolady. Dzisiaj Wołodymyr Andrijowycz jest gościem „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oglądasz film, czujesz prawdziwość każdego obrazu. Film powstał w 1972 roku. Po obejrzeniu go w Moskwie jego twórcy otrzymali szereg uwag. Większość z nich sprowadzała się do tego, że w niepochlebnym tonie przedstawiono cesarzową Katarzynę II. I nawet po wszystkich wprowadzonych zmianach Moskwa nie chciała przyznać mu wyższej kategorii. Wielkiej dystrybucji nie było, film pokazywano jedynie w prowincjonalnych miasteczkach. Film szybko zniknął z ekranów na całe 12 lat. I dopiero na kolejną rocznicę urodzin Mykoły Hohola ponownie pozwolono go wyświetlać w kinach. Sukces był ogromny. Anastasija Kaniweć opowiedziała o kontynuacji twórczej współpracy Iwana Mykołajczuka i Borysa Iwchenki. Kilka lat później Iwan zagrał jedną z głównych ról w filmie „Kiedy człowiek się uśmiechnął”, gdzie próbował wcielić na ekranie postać współczesnego człowieka. Z czasem Mykołajczuk popadł w niełaskę. I już w kolejnych filmach Iwchenki „Maryna” oraz „Pod gwiazdozbiorem bliźniąt” zagrał jedynie epizodyczne role. Ostatnią pracą reżyserską Borysa Iwchenki był film „Bajki o Iwanie”, który nakręcił według scenariusza Mykołajczuka już po jego śmierci. A swojego druha Borys przeżył zaledwie o trzy lata. Kosmiczna filozofia Iwana Mykołajczuka została zapisana w jego niedokończonym zamyśle „Tysiąc snopów wiatru”. Dzięki operatorowi filmowemu Jurijowi Harmaszowi gotowy jest już scenariusz filmu pod tym samym tytułem. Trwają poszukiwania reżysera. Chciałoby się mieć nadzieję, że w przyszłym roku ten film zostanie nakręcony. – Miałem szczęśliwą okazję dotknąć tekstów Iwana Mykołajczuka – wyznał reżyser Wiaczesław Stasenko. – W teatrze „Berehynia” zrodził się pomysł wystawienia jego utworu „Wyspa łez”. Poruszony w nim temat emigracji jest aktualny również dzisiaj. Dlaczego ludzie wyjeżdżają za granicę, czego tam szukają? My również chcemy spróbować znaleźć odpowiedzi na te pytania. Obecnie trwają prace nad spektaklem „Wyspa łez”, myślę, że na początku nowego sezonu teatralnego odbędzie się jego premiera. Swoimi wspomnieniami podzielił się siostrzeniec Marii Mykołajczuk, redaktor naczelny magazynu „Międzynarodowa turystyka” Ołeksandr Horobec. Miał okazję widywać małżeństwo Mykołajczuków od dzieciństwa. Szczególnie zapamiętał, jak Iwan i Maria przyszli do jego dziadka w strojach ślubnych, z wielkimi bukietami kwiatów. Jakimiż byli młodzi i piękni! Już ponad 33 lata, jak nie ma Iwana, a Maria niesie swoją wierność wobec niego przez życie, popularyzuje jego twórczość, szanuje ukraińską pieśń. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy zaprosiło na pokaz filmu „Zaginiona gramota”. Wydarzenie poświęcono 80. rocznicy urodzin dwóch wybitnych postaci ukraińskiego kina – Iwana Mykołajczuka oraz Borysa Iwczenki. Wielu uważa „Zaginioną gramotę” za film symboliczny dla ukraińskiego narodu. Wychodząc od opowiadania Gogola, twórcy obrazu – autor scenariusza Iwan Dracz, reżyser Borys Iwczenko, aktor Iwan Mykołajczuk – zbudowali film, w którym opracowali archetypowe charaktery narodowe, dali nowe życie kozackiemu mitowi – i w dobie „zastoju” zreflektowali kolonialny status Ukrainy w granicach imperium. Taki film nie mógł powstać na pustym miejscu. Stała za nim nie tylko oryginalna scenariuszowa wizja Iwana Dracza, ale także wielka reżysersko-aktorska współpraca. Borys Iwczenko i Iwan Mykołajczuk to przyjaciele ze studenckich lat, współpracownicy, za którymi stoi szereg zrealizowanych i niezrealizowanych projektów: udana, utalentowana „Anniczka”, „Maryna”, w której Mykołajczukowi zamiast głównej roli pozwolono zagrać jedynie epizod, niezbyt udany film „Kiedy człowiek się uśmiechnął”… I, oczywiście, legendarna „Zaginiona gramota”. – W 1961 roku podjęto decyzję o otwarciu wydziału filmowego w Kijowskim Instytucie Teatralnym imienia Iwana Karpenki-Karego – opowiada starszy pracownik naukowy działu historii kina Anastasija Kaniweć. – Wiktor Iwczenko przeprowadza nabór studentów, wśród których byli Iwan Mykołajczuk, Raisa Nedaškiwska, szereg innych osób, które z czasem stały się znanymi aktorami. Już po dwóch latach Mykołajczuk gra w filmach Wołodymyra Denysenki „Sen” oraz „Cienie zapomnianych przodków” Serhija Paradżanowa. Równolegle uczył się Borys Iwczenko, syn znanego reżysera, który odziedziczył talent ojca. Praktycznie od 13 roku życia pracował na planie filmowym. I kiedy nadszedł moment debiutu, miał już pewne umiejętności. Pierwszy pełnometrażowy film Borysa Iwczenki nosił tytuł „Anniczka”. Scenariusz zaproponował lwowski dziennikarz Terentij Zahorułko na podstawie własnej powieści. Do współtworzenia scenariusza zaprosił Wiktora Iwczenkę. Scenariusz był dość poprawny według radzieckich kanonów. Zachodnia Ukraina, czasy II wojny światowej. Córka bogatego gospodarza Anniczka jest narzeczoną policjanta. Przypadkowo znajduje radzieckiego partyzanta, zakochuje się w nim, w związku z czym zmienia się światopogląd dziewczyny. W tym przypadku kobieta jakby kojarzy się z Zachodnią Ukrainą, a mężczyzna, którego pokochała – ze ścieżką cywilizacyjnego rozwoju. Film Borysa Iwczenki jest interesujący tym, że żyją w nim Karpaty. Jak wspominał uczestnik filmu aktor Iwan Hawryluk, podczas zdjęć oni również mieszkali w Karpatach, w miejscowym klubie uczyli się tańczyć arkan. Reżyser poszedł dość niezwykłą drogą kręcenia filmu: filmował od pierwszej sceny do ostatniej, aby zachować poczucie ciągłości akcji. Moskiewski Komitet ds. Kinematografii zareagował na scenariusz z rozczarowaniem, ponieważ oczekiwano, że film będzie miał wagę społeczną, a w rzeczywistości „przekształcił się w melodramat, w którym przeważa wątek miłosny”. Ale widzowie przyjęli film dość ciepło. I niemała w tym zasługa Iwana Mykołajczuka, który stworzył postać policjanta, co było dość niezwykłe dla radzieckiej kinematografii i radzieckiej kultury w ogóle. Ta postać jest wielowymiarowa, złożona, niejednoznaczna. Nie zajmuje się tym, że okrada ludność i gwałci dziewczęta. Wręcz przeciwnie. Roman to człowiek pełen godności. Nie przypomina gruboskórnego wiejskiego chłopaka, jak ta postać została opisana w scenariuszu. Właściwie to młody wojskowy, przyszły oficer. Nawet dziwne, że w tamtych latach mogła przejść taka postać. Można przypuszczać, że kontrola nad kinematografią nie była jeszcze tak surowa. Zapewne, gdyby film kręcono kilka lat później, raczej nie mógłby wyjść na ekrany w takiej formie. Postać Romana znajduje pewną kontynuację w twórczości Iwana Mykołajczuka, kiedy tworzy scenariusz filmu „Biały ptak z czarnym znamieniem”. Orest w nowym scenariuszu rozwija postać Romana, a Dana w pewnym stopniu jest wariacją postaci Anniczki. Kolejną wielką pracą Borysa Iwczenki, która również powstawała we współpracy z Iwanem Mykołajczukiem, stała się „Zaginiona gramota”. Zaczęło się wszystko od tego, że w studiu filmowym im. Ołeksandra Dowżenki pojawił się pomysł zekranizowania wszystkich opowiadań Mykoły Gogola z cyklu „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki”. Jednak nakręcono tylko dwa filmy. Pierwszy – „Noc na Iwana Kupały”, który stworzył Jurij Illenko, stał się prawdziwym wybuchem i wkrótce został zakazany, drugi – „Zaginiona gramota”, też miał nieszczęśliwą historię relacji z władzą. Scenariusz „Zaginionej gramoty” zamówiono u Iwana Dracza. Opowiadanie Gogola jest niewielkie, a jego fabuła – dość umowna. Iwan Fedorowycz przy pisaniu scenariusza wykorzystuje utwory Marka Kropywnyckiego, Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki, Ołeksy Storożenki. Z tego wszystkiego tworzy inną fabułę, która w rzeczywistości jest bardzo bliska światu Gogola. Początkowo nad filmem pracował Wiktor Hres. Nie wyszło. Dokończenie obrazu powierzono Borysowi Iwczence. Do oddania filmu pozostawało 9 miesięcy, jakąś część budżetu już wykorzystano, wszystko trzeba było zaczynać praktycznie od zera. To było wyzwanie. Iwczenko zgodził się pod warunkiem, że rolę głównego bohatera będzie wykonywał Iwan Mykołajczuk. Jak i w ich poprzedniej wspólnej pracy, wkład Iwana tutaj trudno przecenić. Bardzo subtelnie wyczuwał kulturę ludową, stale przekazywał swoją wizję reżyserowi, występował jako konsultant. Warto również oddać sprawiedliwość Borysowi Iwczence, który będąc już profesjonalnym reżyserem, ufał Mykołajczukowi, pozwalał mu improwizować. Ważna była również muzyka, którą także podarował Mykołajczuk. Nadawała ona nastrój wielu epizodom, czasem dodawała do fabuły nowe niuanse. Oprócz tego, że film był niezwykle lekki pod względem fabuły, jest dość subtelnie zbudowany z punktu widzenia historycznej faktury. Kiedy
Tłumaczenie maszynowe
Na początku uroczystości artystka-wokalistka teatru „Berehynia” Kateryna Bereznyćka wykonała pieśń z filmu „Cienie zapomnianych przodków”, a Miejska Akademicka Męska Kapela Chóralna im. L. Rewuckiego pieśni z obrazów „Sen”, „Zaginiona gramota” oraz „Komisarze”. Dyrektor teatru „Berehynia” Iljina Hensićka-Semencowa podzieliła się planami tego zespołu na przyszłość. Już we wrześniu w murach teatru Kapela Rewuckiego przedstawi nowy program, który w całości składać się będzie z pieśni brzmiących w filmach, w których grał Mykołajczuk, przygotowywany jest spektakl według jego scenariusza. – W ciągu ostatnich 26 lat wydaliśmy około czterdziestu książek poświęconych ukraińskiemu kinu – opowiedziała redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr” Łarysa Briuchowećka. – Prawie w każdej z nich figuruje imię Iwana Mykołajczuka. To był zdumiewający człowiek, którego natura i Bóg obdarzyli potężnym talentem. W mrocznych czasach zastoju pozostawał Ukraińcem, człowiekiem, który kocha Ukrainę i utwierdza ją w najbardziej masowej dziedzinie sztuki – kinie. Pani Łarysa opowiedziała także o wydanych na jubileusz Iwana Wasylowycza książkach „Talent i gra: ukraińscy aktorzy teatru i kina” oraz „Tajemnicza historia filmów. Pamięć dokumentów”; o stronie internetowej „Iwan Mykołajczuk. Los i role”, która od marca codziennie wypełniana jest fotografiami, artykułami, wspomnieniami, fragmentami filmów. Podarowała swoje książki wdowie po aktorze Marii Jewheniwnie. – Dzisiaj dzień geniusza ukraińskiego kina poetyckiego, wybitnego reżysera, aktora – podkreśliła dziennikarka telewizyjna Hałyna Iwlewa. – Film „Cienie zapomnianych przodków” uznany jest za jeden ze stu najlepszych obrazów światowej kinematografii. Ten obraz jest obowiązkowy do studiowania w USA dla przyszłych reżyserów, scenarzystów i aktorów Hollywood. Przekazuję wszystkim pozdrowienia od ludowej artystki Ukrainy Wałentyny Kowalśkiej, która wiele lat śpiewa z Mariczką Mykołajczuk w trio „Złote klucze”. Ich pieśni i dzisiaj kontynuują brzmienie na całym świecie. Razem z Serhijem Trymbaczem nakręciliśmy program poświęcony jubileuszom Iwana i Mariczki Mykołajczuków, który pokażemy 1 lipca w telewizji emigracyjnej. – To nasze wspólne święto, któremu na imię Iwan Mykołajczuk – podkreślił zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Kinematografów Ukrainy Serhij Trymbacz. – Należy on do pokolenia, które tworzyło w latach 60., kiedy zaczęło się odrodzenie kulturalne. Pierwszy etap tego odrodzenia był w latach 20., nazywają go „rozstrzelanym”. Drugi etap odrodzenia często nazywają „uduszonym”. Strzelali, być może, i mniej, ale „dusili” bardziej. Władza we wszystkich wiekach zachowywała się wcale nie inteligentnie w stosunku do twórców, ale to, co zostało zrobione w latach 70., jest w ogóle poza granicą dobra i zła. Zjawisko, które nazywają ukraińskim kinem poetyckim i które kojarzą przede wszystkim z Iwanem Mykołajczukiem, bez przesady – jest światowego poziomu. Po prostu wtedy naszego kina nigdzie nie wypuszczali. Poszczęściło się tylko „Cieniom zapomnianych przodków”, a Serhij Paradżanow stał się jednym z najbardziej znanych reżyserów. Ten film był motorem życia społecznego. Wokół niego powstało pole magnetyczne, które ostatecznie sprzyjało wydarzeniom 1991 roku. Rewolucję końca lat 80. – początku lat 90. robili ci sami ludzie, którzy zaczynali drugi etap odrodzenia w latach 1960. Dlatego wkład Iwana Mykołajczuka w to, że Ukraina stała się niepodległym państwem, trudno przecenić. Chyba wielu osobom dzisiaj znany jest film z 1972 roku „Odkryj siebie” o Hryhoriju Skoworodzie, który był zakazany. Iwan Mykołajczuk zagrał Skoworodę, czytając zza kadru jego wiersze. Czytał genialnie. To był głos wielkiego filozofa ludowego. A po 7 latach Mykołajczuk wystawi film „Babilon XX”, gdzie zagra rolę Skoworody innej epoki. Prawdziwie był wielkim filozofem, myślał kategoriami kosmicznymi. Kijowski Akademicki Teatr Ukraińskiego Folkloru „Berehynia” przy wsparciu departamentu kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej oraz z udziałem Miejskiej Akademickiej Męskiej Kapeli imienia Lewka Rewuckiego razem z całą Ukrainą uczcili 80-lecie od dnia urodzin wybitnego ukraińskiego aktora i reżysera Iwana Mykołajczuka. Do świętowania dołączyła także wdowa po Iwanie Mykołajczuku – ludowa artystka Ukrainy Maria Mykołajczuk, którą aktor czule nazywał Mariczką. Wydarzenie odbyło się w skwerze Iwana Mykołajczuka, naprzeciwko domu, w którym mieszkał artysta.
Tłumaczenie maszynowe
Lilia BADERA Zdjęcia Ołeksandra BADERY w czerwcu 2021 roku w Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki „Pałac Październikowy” odbył się jubileuszowy koncert estradowo-folklorystycznego zespołu wokalno-instrumentalnego „SoloMia” z okazji 5-lecia założenia. Zespół twórczy został stworzony wiosną 2016 roku. Uczestnikami grupy zostali absolwenci Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, studia wokalno-chóralnego przy Narodowym Zasłużonym Akademickim Ukraińskim Chórze im. H. H. Weriowki oraz Narodowej Akademii Muzycznej im. P. I. Czajkowskiego. W dość krótkim czasie własnymi siłami zorganizowali proces twórczy, opracowali różnorodny repertuar i przygotowali wspaniałe kostiumy koncertowe. Przez 5 lat kolektyw z koncertami objechał Ukrainę. Począwszy od wiejskich domów kultury po profesjonalną scenę, na której występowali razem z ludowymi i zasłużonymi artystami, popularnymi piosenkarzami i zespołami. Liczne trasy koncertowe grupy „SoloMia” z zaszczytną misją popularyzacji uwspółcześnionej ukraińskiej pieśni z niemałym sukcesem odbyły się na Ługańszczyźnie, Rówieńszczyźnie, Żytomierszczyźnie. Gościnnie i ciepło przyjmowała Bukowina, miasta Mikołajów, Szumsk, Bohoduchów, Krasnokutsk, Ochtyrka. Grupa „SoloMia” w składzie Art-desantu wielokrotnie odbywała wyjazdy do strefy ATO/OOS. Wojna wojną, a sztuka, w jakichkolwiek jej przejawach, nawet na froncie musi żyć. Przekonywali się o tym nasi wojskowi, kiedy odwiedzali ich z programem muzycznym utalentowani, weseli i po prostu dobrzy ludzie. Tak wzmacniali ducha walki i podnosili na duchu ukraińskich obrońców na wszystkich odcinkach frontu. Wspaniałe ukraińskie pieśni i duszna atmosfera zrobiły swoje: bojownicy byli zadowoleni, naładowani pozytywem i wdzięczni całemu zespołowi muzycznemu wokalno-instrumentalnego zespołu „SoloMia”. „Podobne wydarzenia w miarę możliwości powinny być przeprowadzane w każdym pododdziale, ponieważ właśnie tak można podnieść ducha walki i nastrój bojownikowi oraz rozcieńczyć „rutynę” bojowej codzienności w pododdziale” – wspominają artystki słowa wdzięczności zastępcy dowódcy jednego z batalionów. Żołnierzowi bardzo ważne jest wiedzieć, że o nim pamiętają. To pomaga być wytrwałym, mocniej trzymać broń. Przecież każdy z wojskowych rozumie, że musi przeżyć, bo czekają na niego w domu. Zespół „SoloMia” Anżelika Melnyk, Natalija Czorna, Hanna Szweć Repertuar kolektywu, który pracuje w folklorystyczno-estradowym formacie współczesnej i retro muzyki ukraińskiej, jest różnorodny: od autentycznej ukraińskiej po współczesną pieśń autorską z elementami tradycji i nowości. Zespół muzyczny to prezent na każde święto! Nastrój gwarantowany. Niezmiennym inspiratorem i kierownikiem kolektywu przez 5 lat jest Roman Szuszwar. Wśród honorowych gości jubileuszowego wydarzenia był naczelnik wydziału kultury Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Dmytro Honczarenko, który ze sceny przekazał pozdrowienia od przewodniczącego Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wasyla Wołodina i zapewnił młody zespół twórczy o dalszym wsparciu i współpracy. Kierownikowi artystycznemu grupy Romanowi Szuszwarowi oraz kolektywowi uroczyście wręczono dyplom honorowy Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Artystów powitali koledzy ze sceny oraz urzędnicy: deputowany ludowy Maksym Dyrdin; dyrektorka „Kijowskiego Obwodowego Centrum Twórczości Ludowej i Pracy Kulturalno-Oświatowej” Ołena Zawalska; naczelnik wydziału kultury, młodzieży, sportu, ochrony socjalnej i ochrony zdrowia Rady Osiedlowej Popilni Petro Borowski. Z muzycznymi pozdrowieniami na święcie wystąpili ludowa artystka Ukrainy Oksana Nesterenko oraz zasłużony artysta Ukrainy Jarosław Hawjuk. Widzowie radośnie witali przyjaciół grupy „SoloMia”: duet „KAVA” – Katerynę Rysistych i Wasyla Jewtiechowa; kompozytora Ołeksandra Kwarta; laureatkę ogólnoukraińskich i międzynarodowych festiwali, piosenkarkę Annę Hafijak, grupę „Rwani michy”, ludowy zespół instrumentalny Centrum Kultury i Wypoczynku Rady Osiedlowej Popilni „HUK”. Pełna sala widzów, pozytywne emocje wdzięcznych widzów, prośby o występ „na bis” – to największa radość i zwycięstwo twórcze wokalno-instrumentalnego zespołu „SoloMia”. Życzymy kolektywowi nowych osiągnięć artystycznych! Od lewej do prawej: Ołena Szuszwar, Maryna Hrudina, Hanna Warnawśka, Ołena Samoluk, Roman Szuszwar, Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe