Do Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Dmytra Razumkowa, Premiera Ukrainy Denysa Szmyhala W styczniu br. w prasie i wydawnictwach internetowych opublikowano rezonansowe artykuły analityczne na temat palących problemów ukraińskiej nauki w ogóle, a humanistycznej w szczególności, oraz ich zabezpieczenia kadrowego pod tytułami: „Scopus jako diagnoza ukraińskiej nauki: Zamiast odnowy – konformizm, korupcja, nieprofesjonalizm, nieprzejrzysty biznes” (tygodnik o ukraińskiej i światowej nauce „Granit nauki”, 9 stycznia), „Ukraińska nauka humanistyczna pod mieczem Damoklesa Scopusa” (ogólnoukraiński tygodnik „Słowo Proświty”, numery z 7 i 14 stycznia br.), „Przerzuty korupcji na ukraińskich uczelniach” (ogólnoukraińskie wydawnictwo „Chwyla Desny”, 11 stycznia). Autorem tych publikacji jest doktor nauk filologicznych, profesor i dziennikarz Mykoła Tymoszyk. Ostrość problemu uosabiają następujące zdania: Takiego stopnia degradacji edukacji uniwersyteckiej, takiego cynizmu, nieuczciwości, ignorancji kierownictwa na jej szczytach, takiej pionowej struktury konformizmu, giętkości karków, przekupstwa, braku patriotyzmu, nieprofesjonalizmu, nietolerancji wobec „białych kruków”, które gdzieniegdzie jeszcze pozostają, dotąd nie było. Nie było dotąd także tak podkreślanie upośledzonego stosunku państwa do szczególnie ważnych, w warunkach nieogłoszonej wojny rosyjsko-ukraińskiej, ukrainoznawczych komponentów nauki humanistycznej, które kształtują świadomość narodową, duchowy kręgosłup Ukraińców. Chodzi o wyniki pospiesznych, bezsystemowych, oderwanych od realiów życia tak zwanych reform, które produkuje permanentnie przekształcane zarówno pod względem struktury, jak i składu kierowniczego z coraz to nowymi szefami Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy. Nakreślono w publikacjach także sytuację, która zaistniała w ukraińskiej nauce po wprowadzeniu rozkazu MON nr 32 z 15 stycznia 2018 roku w sprawie reformowania periodyków naukowych. Kierując ten apel bezpośrednio do Prezydenta Ukrainy, Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy oraz Szefa Rządu Ukrainy, zwracamy uwagę przywódców państwa ukraińskiego na następujące kluczowe kwestie, które dziś są na ustach milionów Ukraińców – nauczycieli, wykładowców, rodziców abiturientów, a także studentów, magistrantów, aspirantów, doktorantów – i na które społeczeństwo od dawna oczekuje uczciwych i konkretnych odpowiedzi: 1. Dlaczego pod szczytnymi hasłami „dążenia do Europy” wielotysięczna kadra wykładowcza ukraińskich uniwersytetów i instytutów akademickich stanęła przed faktem nieprzejrzystych, nieprzemyślanych ram działalności, za którymi w rzeczywistości kryje się korupcja, konformizm, ignorancja, nieczysty biznes i nieprofesjonalizm? Formalnie wprowadzane na Ukrainie wyłącznie naukometryczne podejście do oceny pracy uniwersytetów i wykładowców ma szereg wad, które jednoznacznie prowadzą do manipulacji. Wskazywano na nie już wielokrotnie, w tym na poziomie szeregu deklaracji światowej wspólnoty naukowej. Jak pokazała praktyka, podejście to jest celowe i uzasadnione w przypadku nauk technicznych i przyrodniczych, a zgubne, jeśli wprowadza się je mechanicznie do nauk humanistycznych. 2. Dlaczego zamiast tworzenia własnej narodowej platformy naukowo-edukacyjnej na wzór, powiedzmy, popularnego w świecie polskiego Index Copernicus (nazwijmy go „Indeks Hruszewski” czy „Indeks Ohijenko”), przez który można i trzeba wprowadzać naszą naukę na areny międzynarodowe, ukraińskie Ministerstwo Oświaty wprowadza także dla uczonych-humanistów obowiązkowy, ale jednostronny, z oczywistymi znacznymi wadami, mechanizm działalności publikacyjnej za granicą? Taka praktyka w większości przewiduje pieniężne „składki” dla rosyjskich pośredników, których suma za jedną publikację może sięgać 1000 dolarów. To jednoznacznie zamienia ukraińskie czasopisma naukowe w produkt drugiej kategorii, obniża ich prestiż, sprzyja przenoszeniu miejsca bytowania odkryć naukowych i innych wyników prac eksperymentalnych za granicę. Jest to również odpływ ukraińskich środków, w większości z niewysokich wynagrodzeń naszych wykładowców i uczonych, do zagranicznych wydawnictw lub ich pośredników. 3. Dlaczego państwo ukraińskie nie dba o prestiż języka ukraińskiego jako państwowego w sferze nauki? Przebywając przez stulecia w stanie upośledzenia pod naciskiem rosyjskiego jako języka okupacyjnego i imperialnego, język ukraiński, nie umocniwszy się jeszcze ostatecznie we wszystkich sferach życia państwowego i społeczno-politycznego, znów stanął przed kolejnym zagrożeniem przekształcenia się w język peryferyjny w nauce. 4. Dlaczego państwo ukraińskie otwarcie ignoruje priorytetowość wewnętrznego, ogólnonarodowego kontekstu tego bloku badań, który ma nie tyle globalne, co lokalne, ale nie mniej ważne w granicach naszego państwa znaczenie, a których tematyka skoncentrowana jest w płaszczyźnie przede wszystkim ukrainoznawstwa: historia, literatura, język, etnologia, folklorystyka, dziennikarstwo, wydawnictwo, prawo zwyczajowe, „białe plamy” ukraińskiej historii, wymazane przez władzę rosyjsko-sowiecką nazwiska ukraińskich wybitnych postaci – wszystkie badania skierowane na ochronę i rozwój języka oraz kultury ukraińskiej? Wprowadzone w naszym państwie nowe normy dotyczące międzynarodowych wskaźników naukometrycznych dla czasopism naukowych wyżej wymienionego kierunku tematycznego są niesprawiedliwe, naukowo nieuzasadnione i prowadzą do znikania wydawnictw o tym profilu z pola informacyjnego przede wszystkim Ukrainy. 5. Dlaczego fachowość, wymagania, zdobywanie realnych umiejętności zawodowych oraz prawdziwy kunszt wykładowy zostały niemal wszędzie wyparte w audytoriach uniwersyteckich przez biurokratyzm, papierologię, profanację nauki, obniżenie poprzeczki wymagań dotyczących zdobywania wiedzy i umiejętności praktycznych studentów, zwłaszcza tych studiujących na zasadach kontraktu? Przy takim systemie wiele uniwersytetów kontynuuje praktycznie masową produkcję dyplomów, niepotwierdzonych ani wiedzą, ani realnymi kompetencjami. Posiadacze takich dyplomów – rozczarowani ukraińskimi realiami młodzi i ambitni Ukraińcy – coraz liczniej zasilają armię pracowników zarobkowych na europejskich i zamorskich szlakach. W takim stanie edukacji narodowej coraz więcej ukraińskich abiturientów, których rodzice posiadają majątek, wyjeżdża na studia za granicę. 6. Jak długo plagiat będzie żywotną i niekaraną praktyką szerzenia nieuczciwości naukowej w tekstach badań naukowych? Dlaczego latami na szczeblu państwowym jest kryty, a nie wykorzeniany tak zwany „zalegalizowany plagiat” całego szeregu „badaczy”, którzy przez długi czas zajmują lub są zatwierdzani obecnie na wysokich stanowiskach nie tylko w nauce, edukacji, ale i w administracji państwowej? Zamiast tego tworzone formalnie „kieszonkowe komisje” stabilnie „nie dostrzegają” lub „nie wykrywają” oczywistych naruszeń? Za to systemowo wykrywają je i bezsprzecznie potwierdzają niezależni eksperci oraz uczciwi badacze. 7. Jak długo na Ukrainie będzie istnieć zakorzeniona w ostatnich latach niemoralna i w wielu aspektach skorumpowana praktyka przygotowywania, obrony dysertacji oraz procedury zatwierdzania wyników takich obron, kiedy młodzi badacze postawieni są przed koniecznością płacenia znacznych sum własnych środków za szereg kwestii proceduralnych?
Uderza to mocno w reputację państwa poza jego granicami, a w kraju zamienia naukę ze specyficznego cechu utalentowanych, opętanych pasją ludzi w sprzedajną koniunkturę, gdzie dyplom profesora, doktora nauk, autorstwo monografii, procedurę samej „obrony” można po prostu kupić, mając jedynie pieniądze i nie dokładając żadnych wysiłków intelektualnych. Takich gorących „dlaczego” i „jak długo jeszcze” we wspomnianych publikacjach oraz licznych odpowiedziach na nie i udostępnieniach w mediach społecznościowych jest niejedna dziesiątka. Upubliczniając te pytania, wzywamy kierownictwo państwowe do: 1. W jak najkrótszym terminie wniesienia tej problematyki na salę obrad Rady Najwyższej i przeprowadzenia tam przesłuchań parlamentarnych z udziałem nieobojętnych i obeznanych w wymienionych kwestiach działaczy nauki, oświaty, kultury, polityków, twórców państwowości, przedstawicieli organizacji społecznych. 2. Na podstawie wyników takich przesłuchań należy podjąć zdecydowane i konkretne, a nie tradycyjnie deklaratywne środki w celu wyprowadzenia ukraińskiej nauki i oświaty z głębokiego kryzysu, w którym się obecnie znalazły. Tymoszyk Mykoła, doktor nauk filologicznych, profesor. Mowczan Pawło, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Filipczuk Heorhij, doktor nauk pedagogicznych, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy. Masenko Łarysa, doktor nauk filologicznych, profesor. Kałakura Jarosław, doktor nauk historycznych, profesor. Wasyłenko Wołodymyr, doktor nauk prawnych, profesor. Jaremenko Wasyl, doktor nauk filologicznych, profesor. Szapował Jurij, doktor nauk historycznych, profesor. Matiasz Iryna, doktor nauk historycznych, profesor. Farion Iryna, doktor nauk filologicznych, profesor (Lwów). Kłoczek Hryhorij, doktor nauk filologicznych, profesor (Kropywnycki). Łyzanczuk Wasyl, doktor nauk filologicznych, profesor (Lwów). Poliszczuk Wołodymyr, doktor nauk filologicznych, profesor (Czerkasy). Pronkewycz Ołeksandr, doktor nauk filologicznych, profesor (Mikołajów). Biłous Petro, doktor nauk filologicznych, profesor (Żytomierz). Pacharenko Wasyl, doktor nauk filologicznych, docent (Czerkasy). Hołota Lubow, redaktor naczelna ogólnoukraińskiego tygodnika „Słowo Proświty”. Pawłenko Serhij, szef-redaktor naukowego czasopisma historycznego „Siweryjanśkyj litopys” (Czernihów). Marusyk Taras, dziennikarz, ekspert ds. polityki językowej. 1. https://un-sci.com/ru/2021/01/09/skopus-yak-diagnoz-ukra%d1%97nsko%d1%97-nauki-zamist-onovlennya-pristosuvanstvo-korupcziya-neprofesionalizm-neprozorij-biznes/ 2. http://slovoprosvity.org/2021/01/18/ukrainska-humanitarna-nauka-pid-damoklovym-mechem-skopusu/ 3. http://hvilya.com/ekskliuzyvna-khvylia/metastazy-koruptsiyi-v-ukrayinskyh-vyshah.html
Tłumaczenie maszynowe
Zatem: Za naruszenie wymogów artykułu 30 Ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego zgodnie z art. 57 Ustawy od 16 stycznia 2021 roku może ogłosić podmiotowi gospodarczemu ostrzeżenie. Grzywna może zostać nałożona na podmiot gospodarczy w przypadku, gdy naruszenie wymogów Ustawy dotyczących stosowania języka państwowego w sferze obsługi zostało dopuszczone przez ten podmiot powtórnie w ciągu roku. Faktycznie sankcje karne będą stosowane wobec złośliwych naruszycieli. Jednocześnie zmiany do Kodeksu Ukrainy o wykroczeniach administracyjnych (KUpAP), którymi wprowadza się odpowiedzialność administracyjną bezpośrednich sprawców – osób fizycznych – za naruszenie ustawodawstwa dotyczącego funkcjonowania i stosowania języka ukraińskiego jako państwowego, wchodzą w życie od 16 lipca 2022 r. (po 3 latach od wejścia w życie Ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”). Przewidziana w art. 18852 KUpAP odpowiedzialność administracyjna będzie dotyczyć przede wszystkim kierowników i osób zajmujących stanowiska urzędowe w organach władzy państwowej, samorządu terytorialnego, przedsiębiorstwach państwowych lub komunalnych, instytucjach i organizacjach, i tylko w określonych przez ten artykuł przypadkach będzie mogła zostać zastosowana wobec kierowników innych podmiotów. Tak samo w zależności od konkretnej sytuacji, istnienia okoliczności łagodzących lub obciążających, przewidzianych przez KUpAP, wobec sprawców będzie mogła zostać zastosowana odpowiedzialność administracyjna w postaci ostrzeżenia, jeśli wykroczenie zostało przez nich popełnione po raz pierwszy, lub grzywny. Razem z tym, do wejścia w życie art. 18852 KUpAP odpowiednie podmioty będą miały ponad 1,5 roku na to, aby w należyty sposób poinformować i zapewnić wykonanie przez wszystkich swoich pracowników norm ustawodawstwa o zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego. Dlatego nawet po lipcu 2022 r. sankcje karne będą stosowane przez Pełnomocnika tylko wobec złośliwych naruszycieli prawa lub podmiotów gospodarczych, które będą odmawiać dostosowania swojej działalności do jego wymogów i będą nadal naruszać prawa obywateli. – Ilu Ukraińców składa skargi na naruszycieli ustawy językowej do Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego? Odpowiada Taras Kremiń. – Od 16 stycznia wpłynęło do nas około 250 zgłoszeń z różnych zakątków Ukrainy. Najwięcej – z Kijowa i obwodu, około 80. Na drugim miejscu – obwód lwowski (17), dalej – obwód odeski i charkowski (po 12), dniepropetrowski (5), po kilka zgłoszeń z obwodów zaporoskiego, winnickiego, połtawskiego i ługańskiego. Z obwodu lwowskiego wpłynęły skargi, które nie dotyczyły naruszeń na terenie obwodu. Sumienni mieszkańcy skarżyli się przede wszystkim na sklepy internetowe, strony turystyczne z powodu braku menu w języku ukraińskim. Było kilka skarg na strony ministerstw. Na przykład na portal Ministerstwa Spraw Wewnętrznych: na nim podczas prośby o wydanie zaświadczenia o niekaralności trzeba wypełnić odpowiedni formularz w dwóch językach – ukraińskim i rosyjskim. W MSW już nam wyjaśnili, że baza tworzyła się jeszcze w ubiegłym wieku, i obiecali, że w najbliższym czasie ją udoskonalą. — Na co skarżono się w innych regionach? — 34 obywateli oświadczyło, że odmówiono im udzielenia informacji i usług po ukraińsku. Chodzi o poszczególne supermarkety i małe punkty handlowe (MAF). Oprócz tego naruszenia dotyczyły umieszczania reklamy zewnętrznej w języku rosyjskim. Jeszcze kilka zgłoszeń dotyczyło poszczególnych osób urzędowych, organów władzy państwowej i samorządu terytorialnego. W szczególności z mojego rodzinnego Mikołajowa są skargi na kilku deputowanych, którzy podczas prowadzenia komisji deputowanych rozmawiali nie w języku państwowym. Analogiczna sytuacja została odnotowana w Radzie Miejskiej Odessy, w tym dotyczyło to odeskiego mera Hennadija Truchanowa. Swoją drogą, po naszym apelu mer miasta zaczął prowadzić narady w języku państwowym, tak jak komisje deputowane i posiedzenia plenarne rady miejskiej. – Gdzie, Pana zdaniem, obecnie jest najgorsza sytuacja ze świadczeniem usług w języku państwowym? – W Kijowie, Charkowie, Odessie, Dnieprze. To skutki polityki kolonizatorskiej i rusyfikacji, które dotknęły duże miasta. – Co grozi naruszycielom? – Najpierw zostanie do nich skierowane ostrzeżenie. Grzywny będzie można stosować od 16 lipca 2022 roku. Ostatecznie nie chcemy straszyć ludzi karami. Wręcz przeciwnie, dążymy do stymulowania obywateli do stosowania ukraińskiego. CZY WIĘC USTAWA JEST EFEKTYWNA BEZ KAR? O to zapytaliśmy ekspertów. Taras Marusyk, ekspert ds. polityki językowej, współautor pierwszej wersji projektu ustawy nr 5670 (ustawy językowej): – Wielu ludzi uważa, że ustawa jest zbyt miękka. I to rzeczywiście prawda. Ale to maksymalnie możliwy wynik, jaki udało nam się osiągnąć w 2016 roku podczas dyskusji nad projektem ustawy. Jego pierwszy wariant zawierał ostrzejsze postanowienia. Tak, nie udało nam się wprowadzić zmian do Kodeksu karnego Ukrainy, więc za naruszenie ustawodawstwa językowego nie ma istotnej kary. Wiele postanowień rozciągnięto w czasie. Na przykład norma o zdawaniu wszystkich przedmiotów ZNO (zewnętrznej niezależnej oceny) w języku państwowym wejdzie w życie dopiero 1 stycznia 2030 roku. Dopiero w 2024 roku na kanałach ogólnokrajowych powinno być 90% języka ukraińskiego... Ale mimo wszystko, chociaż poruszamy się, niestety, żółwimi krokami, to robimy to w dobrym kierunku. Ukrainizacja – to nieodwracalny proces w naszym kraju. Łarysa Masenko, językoznawczyni, profesorka katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, wiodąca pracownica naukowa Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy: – Polityka językowa musi łączyć wytrwałość i elastyczność, więc nie sądzę, aby w tej kwestii celowa była surowość. Wysokie grzywny za naruszenie ustawodawstwa językowego w dużych zrusyfikowanych miastach, takich jak Charków, Dniepr, Odessa, mogłyby stać się podstawą dla przewodników „ruskiego miru” do podburzenia społeczeństwa. Przymusowa ukrainizacja zrodziłaby nastroje protestacyjne. Serhij Osnacz, członek grupy eksperckiej ds. polityki językowej przy Gabinecie Ministrów: – Ustawa już pokazała, że jest efektywna, mimo że na razie jeszcze nie wypisuje się grzywien. Mnóstwo firm, spółek przeszło na ukraiński. Odczuli to konsumenci, jest już sporo pozytywnych opinii. Jednocześnie ustawę wykorzystują w celach prowokacyjnych. Rozpuszczają plotki, jakoby na Ukrainie zakazano wszystkich języków, oprócz państwowego. To nonsens. Ołeksandr Majboroda, zastępca dyrektora Instytutu Badań Politycznych i Etnonarodowych im. I. F. Kurasa NAN Ukrainy: — Ustawa językowa jest rzeczywiście dość miękka, ale nie uważam, że powinna być ostrzejsza. Normy są wystarczająco liberalne, demokratyczne i to jest słuszne, zważywszy na realia, które ukształtowały się w naszym kraju. Trzeba rozumieć, że przejście ludzi na inny język – to długotrwały proces. Nie warto spodziewać się, że ustawa od razu radykalnie zmieni sytuację. 16 stycznia 2021 r. weszła w życie art. 30 Ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, który przewiduje stosowanie języka państwowego w sferze obsługi.
Jeśli chodzi o kary za naruszenie ustawy językowej, w przestrzeni informacyjnej aktywnie rozpowszechniane są dwie przeciwstawne tezy: jedni twierdzą, że od 16 stycznia 2021 roku nie przewidziano żadnych sankcji za naruszenie norm dotyczących języka obsługi, a zatem nie trzeba przestrzegać ustawy, inni natomiast wręcz przeciwnie – straszą „patrolami językowymi”, „nalotami”, masowym karaniem każdego pracownika sfery usług. Jednak żadne z tych twierdzeń nie odpowiada rzeczywistości. Dlatego uważamy za konieczne jeszcze raz wyjaśnić, jak jest naprawdę, aby wreszcie po
Tłumaczenie maszynowe
9 lutego na Forum Partnerskim «Edukacja Ukrainy 2021: cele strategiczne i priorytetowe kierunki» Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń oraz Wasyl Szular, dyrektor Mikołajowskiego Obwodowego Instytutu Podyplomowego Kształcenia Pedagogicznego, działający w imieniu Rady placówek podyplomowego kształcenia pedagogicznego, podpisali Memorandum o współpracy. Celem Memorandum jest konsolidacja wysiłków na rzecz ochrony oraz stworzenia warunków dla dalszego utrwalania i rozwoju języka ukraińskiego jako państwowego. Zgodnie z Memorandum współpraca będzie odbywać się w następujących kierunkach: • zapewnienie i ochrona prawa pracowników pedagogicznych do otrzymywania informacji w języku państwowym; • poprawa jakości usług edukacyjnych w zakresie podnoszenia kwalifikacji pracowników pedagogicznych w języku państwowym; • organizacja i prowadzenie wspólnych przedsięwzięć, realizacja wspólnych projektów i/lub programów, skierowanych na efektywną realizację państwowej polityki językowej oraz ochronę języka ukraińskiego jako państwowego; • prowadzenie wspólnych narad, seminariów, konferencji, forów, posiedzeń przy okrągłym stole, dyskusji eksperckich oraz innych przedsięwzięć w celu szerzenia wiedzy o języku ukraińskim oraz jego roli w rozwoju kultur ukraińskiej i europejskiej itp. W swoim wystąpieniu Pełnomocnik zaznaczył, że podpisanie takiego Memorandum o współpracy ze wszystkimi 26 placówkami podyplomowego kształcenia pedagogicznego, które na wszelkie sposoby sprzyjają nieodwracalności reform edukacyjnych, wszechstronnemu rozwojowi współczesnego pracownika pedagogicznego w kontekście edukacji dorosłych, edukacji osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, świadczy o tworzeniu nowych mechanizmów utrwalania i ochrony języka państwowego w państwie patriotycznych, intelektualnych, innowacyjnych obywateli. Wcześniej, w celu dalszego utrwalania, rozwoju języka ukraińskiego jako państwowego oraz konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego, Pełnomocnik podpisał Memoranda o współpracy z Narodową Akademią Nauk Ukrainy, Narodową Radą Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii oraz Pełnomocnikiem Rady Najwyższej Ukrainy ds. Praw Człowieka.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij HAŁCZENKO, kandydat nauk filologicznych, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie edukacji Wołodymyr Melnyczenko podszedł do tego jubileuszu z twórczym ogromem — ponad 50 książek i 700 artykułów. Uczony zajmuje samodzielną i bardzo ważną niszę w szewczenkoznawstwie i hruszewskoznawstwie, w szczególności od dawna dzierży palmę pierwszeństwa w badaniu pobytu Tarasa Szewczenki i Mychajła Hruszewskiego w Moskwie. Wszedł już do historii niespotykanym nigdy wcześniej wydaniem ponad 20 książek ukrainoznawczych w rosyjskiej stolicy w języku ukraińskim (!) Tak prawdziwy Ukrainiec w Moskwie konkretnie zrealizował na początku tego stulecia (2001–2015) poetyckie żądanie bliskiego mu duchowo Wasyla Symonenki dotyczące bezpośredniego kontaktu z Ukrainą: “Niech milczą Ameryki i Rosje, kiedy ja z tobą rozmawiam!”. To przynosi wysoki zaszczyt profesjonalizmowi, patriotyzmowi i odwadze znanego historyka, który, kierując Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, wraz z zespołem zdobył mu status Narodowego i światowe uznanie, w czynie potwierdził słowa Szewczenki o tym, że “w swojej chacie własna i prawda, i siła, i wola”. Przekonujemy się, na czym dokładnie polega prawdziwa, a nie deklaratywna, słowna wierność Szewczence i Ukrainie… Wołodymyr Melnyczenko jest jednym z tych ukraińskich patriotów, dla których miłość do Ojczyzny, mówiąc słowami Iwana Franki, nie jest sentymentem, nie jest narodową dumą, a nielekkim i odpowiedzialnym brzemieniem, złożonym przez los na ich barki. Dlatego, kiedy w 2015 r. Wołodymyr Melnyczenko powrócił do Kijowa, nietrudno było mi przyłączyć się do gorąco-mądrych słów Iwana Dracza: “Wołodymyr Juchymowycz… wszystko potrafi — i pisać, i wydawać… U niego zacznie się kijowski okres… Człowiek z Medwyna, szablowanego przez Budionnego, niezniszczalny — ze skarbami wiedzy, z niedowierzaniem przyszłych wzlotów”. Rzeczywiście, już w Kijowie ujrzały światło dzienne fundamentalne książki, w których Wołodymyr Melnyczenko raz po raz potwierdzał swoją pozycję wiodącego ukraińskiego szewczenkoznawcy i hruszewskoznawcy. Zasadne jest, że w 2018 r. uczony został uhonorowany tytułem laureata Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej imienia Hryhorija Skoworody “za serię fundamentalnych prac w dziedzinie szewczenkoznawstwa i hruszewskoznawstwa”. Nawiasem mówiąc, w Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy akademik Wołodymyr Melnyczenko gruntownie opracował temat “Nowe odczytanie twórczego dziedzictwa T. H. Szewczenki i M. S. Hruszewskiego w kontekście współczesnej edukacji humanistycznej”. W szczególności w akademii odnotowano, że uczony “odsłonił wychowawczy potencjał filozoficznej pedagogiki Dziennika Szewczenki”. Został nagrodzony akademickim Dyplomem jako autor “Koncepcji nowej naukowej historyczno-literackiej bazy ukraińskiej mentalności”. Według ocen specjalistów, Wołodymyr Melnyczenko “należy do tych niewielu uczonych, którzy nie tylko wnieśli potężny szewczenkoznawczy i hruszewskoznawczy nurt do filozofii edukacji, ale także tworzą prawdziwie nową, fundamentalną bazę naukową dla nauczania dyscyplin humanistycznych we wszystkich placówkach edukacyjnych, kształtowania u młodzieży patriotycznej świadomości i dumy z ojczystej historii, a nawet nowej matrycy genowej pamięci historycznej”. Prace Wołodymyra Melnyczenki należą do wysokiej nauki, bez której, mówiąc słowami M. S. Hruszewskiego, “ani edukacja, ani szkoła, ani popularna literatura, ani nawet publicystyka nie mogą utrzymać się na odpowiedniej wysokości — to ten fundament, ten poziom, według którego równa się wszystko”. Mnie szczególnie uderza twórcza współpraca uczonego z Ogólnoukraińskim tygodnikiem kulturologicznym “Słowo Proświty”, w którym, powróciwszy z Moskwy, najpierw zrealizował dwa wielkie projekty — na 150-lecie urodzin Mychajła Hruszewskiego (2016 r.) oraz “Dziennikowi Szewczenki — 160 lat” (2017–2018). Ale monumentalny projekt “Szczegóły życia Szewczenki”, realizowany w “Słowie Proświty” już trzeci rok, przerósł nawet moje oczekiwania — szewczenkoznawcy z niemałym doświadczeniem badawczym i naukowo-wydawniczym — skalą autorskiego zamysłu, rozmachem i, co najważniejsze, wysokim kunsztem jego realizacji. Około 40 artykułów, które już teraz mogłyby złożyć się na książkę. Wydaje się, że to właśnie ten twórczy wzlot, który przepowiadał mu Iwan Dracz! Wołodymyr Melnyczenko nie tylko nabrał ducha, by “wejść” w niektóre szczegóły życia Szewczenki, ale także godnie wykonał to ważne zadanie. Ponieważ zbiorowa biografia Poety jest syntezą drogocennych szczegółów jego codziennego życia i twórczości. Uczony wykazał szczególne zainteresowanie obyczajami narodowego geniusza, dosłownie wyłowiwszy dla tytułu tej tematyki trafne słowa Szewczenki z jego listu do W. H. Szewczenki z 22 kwietnia 1860 r. o “takim drobnym dniu powszednim”. Badacz głęboko odkrywa kulinarne gusta poety, jego stosunek do palenia tytoniu i spożywania napojów alkoholowych, wiele nowych szczegółów pokazał poprzez historie o ubraniach Szewczenki, w szczególności jego obuwiu, przede wszystkim butach, nakryciach głowy — słomkowym kapeluszu, czapce z daszkiem, kaszkiecie — i słynnej czapce, poprzez pasjonującą opowieść o tym, kiedy i dlaczego pojawiała się u Tarasa Hryhorowycza jego broda czy o snach poety… Swego czasu Wołodymyr Melnyczenko poświęcił monografie przyjaciołom Szewczenki O. M. Bodianskiemu i M. S. Szczepkinowi. Tym cenniejsze są nowe szczegóły ich przyjaźni i ważniejsze autorskie rozważania o tym, że jej wysokość mierzy się nie częstotliwością spotkań, a zgodnością serc. Autor przedstawił także swoją wizję relacji Tarasa Hryhorowycza z kobietami — Agatą Uskową, Kateryną Piunową, Lykerią Połusmak, która wyróżnia się skrupulatnym stosunkiem do faktologii i nietolerancją wobec faktograficzności oraz subiektywistycznej ślepoty i ograniczenia w naświetlaniu uczuć Poety i Mężczyzny. Szczególną wartość mają opowieści o mało znanych i wybitnych współczesnych oraz potomkach poety — Mykole Hoholu, Mykole Szuhurowie… Najbardziej spodobał mi się esej “Iwan Bunin: “Szewczenko — niedościgniony genialny poeta!”. Bardzo wysoko cenię te słowa rosyjskiego pisarza. Dlatego dla mnie ważne jest, że Wołodymyr Melnyczenko prześledził zachwyt Bunina Szewczenką w chronologii jego życia i twórczości. We współczesnym szewczenkoznawstwie Wołodymyr Melnyczenko potężnie objawił się przede wszystkim jako historyk, który szczególnie czule wsłuchuje się w zapytanie Szewczenki odnośnie tego, że “historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Wszakże najlepsze osiągnięcia uczonego zapewnione są tym, że jest on także doświadczonym literaturoznawcą i głębokim historykiem sztuki. Powiedzmy, pasjonująco opowiada o tym, jak Taras Szewczenko swoiście, po swojemu postrzegał sztukę wybitnego holenderskiego malarza i grafika Rembrandta Harmenszoona van Rijna, nie kopiując, nie powtarzając, a pogłębiając, rozwijając, wzbogacając jego manierę. Pouczające są badania ocen Szewczenki unikalnego obrazu Aleksandra Iwanowa “Objawienie Chrystusa ludowi”, pozostawionych przez poetę w Dzienniku i korespondencji, oraz autorska analiza jaskrawo-precyzyjnej charakterystyki obrazu Pawła Fiedotowa “Swaty majora” przez Szewczenkę. Dzięki Wołodymyrowi Melnyczence odkrywamy dla siebie nowego, nieznanego Kobzarza, który utożsamia się z Ukrainą nie tylko genialnym poetyckim śpiewem, wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości społecznej i narodowej, oddaniem twórczości i wolności, ale także mentalną ludzkością, dobrocią, wiernością, oddaniem, kozackim temperamentem, energetyką uczuć, emocjonalnością przyjaźni. Akcentuję także na tym, że w swoim projekcie Wołodymyr Melnyczenko zaproponował dziesiątki nowych imion i terminów do “Szewczenkowskiej encyklopedii”. W pełni popieram jego przekonanie o tym, że “w “Szewczenkowskiej encyklopedii” lub dodatku do niej należy przedstawić każdą postać, choćby jeden raz oznaczoną przez Szewczenkę w utworach, Dzienniku i korespondencji”. Osobno opowiem, jak osiem lat temu Wołodymyr Juchymowycz jako pierwszy podzielił się ze mną zamysłem stworzenia pracy, której temat sformułował krótko i jasno: “Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki”. Komuż, jak nie mnie, było wiadomo, że taką monumentalną pracę może wykonać tylko zespół autorów z różnych dziedzin szewczenkoznawstwa. Dość powiedzieć, że wybitne, głęboko naukowe komentarze do Dziennika Szewczenki, wydanego w 1927 r., zostały napisane przez zespół utalentowanych uczonych pod wodzą akademika S. O. Jefremowa. Ale przecież to było wiadome także Wołodymyrowi Melnyczence… Dlatego, znając jego hartowny w pracy charakter, niesamowitą pracowitość oraz celowość i wielki twórczy potencjał, powiedziałem wtedy, że podnosząc tę nie do podniesienia dla jednego pracę, zasłuży sobie na pomnik za życia. Żarty żartami, ale Wołodymyr Juchymowycz ukończył fundamentalny trud i przekazał mi go do redakcji naukowej! Zawiera on półtora tysiąca stron, czyli ponad 60 arkuszy wydawniczych, które zawierają ponad 2,5 tys. komentarzy! Przypomnę, że we wspomnianym wydaniu Jefremowa było około 650 komentarzy, a we współczesnym akademickim wydaniu Dziennika jest ich około 930. Zaświadczam, że to rzeczywiście nowe odczytanie utworu Szewczenki! Według słów uczonego, Dziennik Szewczenki wraz z “Kobzarzem” są duchowymi spoiwami naszej narodowej tożsamości. Proponuje on odzwierciedlić w Wielkim Herbie Państwowym Ukrainy obecność Szewczenki w jakimś szczególnie wyrazistym detalu. Nie mogę nie poprzeć… Niezwykle trafnie powiedział o szewczenkoznawczych badaniach Wołodymyra Melnyczenki znany ukraiński historiozof i politolog Wasyl Tkaczenko: “Ukraina… musi być nastawiona na postać, która ze względu na swoje zasady moralne i postawę obywatelską powinna być maksymalnie zbliżona do poziomu Tarasa Szewczenki. I właśnie w tej pozycji zawarta jest paląca aktualność dorobku naukowego Wołodymyra Melnyczenki... W życiu i twórczości Wołodymyra Melnyczenki słowo nie rozmija się z czynem i jego głos w ogólnonarodowym dialogu dotyczącym tożsamości Ukrainy brzmi potężnie i intelektualnie nasycenie. Jego dorobek twórczy jest daleki od ogólnych rozważań — jest prowokacyjnie dokumentalnie przesiąknięty, wypełniony gruntowną wiedzą o materiale historycznym i konkretach codziennego życia i obyczajów. I w tym dokumentalizmie profesjonalnego muzealnika, pomnożonym przez głęboką historiozoficzną percepcję i odtworzenie życia społecznego — tkwi oryginalność i niepowtarzalność jego twórczego pisma. A zatem w znakomitym szeregu wiodących szewczenkoznawców Wołodymyr Melnyczenko, moim zdaniem, ma pełne prawo zadeklarować: “Jestem taki sam jak wszyscy — nie jestem podobny do nikogo”. I w tej hipostazie doktor nauk historycznych, akademik Wołodymyr Melnyczenko zajął już swoje prawowite miejsce w światowej Szewczenkianie”. Należy także szczególnie zaznaczyć, że prace badacza będą z pewnością wykorzystane w tworzeniu najnowszej zbiorowej biografii Tarasa Szewczenki, o której już nadszedł czas poważnie pomyśleć. Nawiasem mówiąc, z propozycji Wołodymyra Melnyczenki w tym roku na bazie Szewczenkowskiego rezerwatu narodowego w Kaniowie planuje się przeprowadzić Międzynarodowe Czytania Szewczenkowskie “Stworzenie nowej “Biografii” Tarasa Szewczenki: podejścia koncepcyjne i ogólnonarodowe znaczenie pracy”. Miałem okazję wielokrotnie pisać o szerokiej i gruntownej erudycji naukowej Wołodymyra Melnyczenki — historycznej, literaturoznawczej, historyczno-artystycznej, o solidnej bazie dokumentalnej jego publikacji oraz niezmiennie głębokim i wszechstronnym opracowaniu tematu, za który się wziął. Wszystko to, wraz ze szczególnym autorskim stylem uczonego i pisarza, uczyniło go jednym z najlepszych popularyzatorów wiedzy naukowej, w tym o życiu i twórczości Tarasa Szewczenki. Wszakże przyzwyczaiłem się częściej mówić o uczonym słowami wielkich Ukraińców, bezdyskusyjnych autorytetów. Jeszcze półtorej dekady temu znany poeta, przewodniczący Ogólnoukraińskiego towarzystwa “Proświta” Pawło Mowczan pisał: “Imponuje mi ten nie czysto naukowy styl autora, a niespodziewanie-asocjacyjny, kiedy w tkankę rozprawy wplatają się poetyckie wersy Wasyla Symonenki czy pytania z eseistyki Borysa Olijnyka, kiedy autorska opowieść o dawno minionych czasach zatrzymuje się na minionych wydarzeniach, utrwalając i powiększając je jak w stop-klatce odpowiednim do teraźniejszości komentarzem…”. Podsumowując badania Wołodymyra Melnyczenki, uhonorowane w 2009 r. Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, ówczesny przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego, akademik Mykoła Żułynski zaznaczył: “Wołodymyr Melnyczenko… twórczo połączył gruntowną naukę z wolną, rozluźnioną manierą wykładu, która organicznie włącza autorską emocję, osobistą ocenę, swobodną intonację…”. Autor sam ostrzega swojego czytelnika, powiedzmy, odnośnie już wspomnianej kapitalnej pracy “Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki”: “Opierając się na światowych standardach podobnych wydań, świadectwach samego Tarasa Hryhorowycza, opowieściach i wspomnieniach współczesnych poety, najlepszych badaniach szewczenkoznawczych, w szczególności J. J. Barabasza, I. M. Dziuby, M. H. Żułynskiego, wielu autorów “Szewczenkowskiej encyklopedii”, znalezionych przeze mnie dokumentach archiwalnych itp., zbudowałem tę pracę naukową według własnej wizji i napełniłem ją swoją miłością do Szewczenki, własną obecnością, w tym emocjonalną, własną manierą wykładu wyjaśnień i interpretacji tekstu poety, własnym, a nie pożyczonym, życiowym, uczuciowym i naukowym doświadczeniem”. Te szczere i uczciwe słowa można w pełni odnieść także do całej twórczości Wołodymyra Melnyczenki. Na tym zakończę. Życząc mu nowych pasjonujących książek i artykułów, jasnego, sławnego i twórczego życia.
1 Melnyczenko W. Ju. Mychajło Hruszewski w Moskwie: autorska encyklopedia-chronoskop. — Kijów: Łybid, 2016. — 568 s.; Tegoż. Mychajło Hruszewski: “Szewczenko — święty sztandar narodowy”: 100 historii i opowieści o dwóch ukraińskich geniuszach. — Kijów: Łybid, 2017. — 440 s.; Tegoż. Moje duchowe studnie. Artykuły i wywiady XXI wieku. — Kijów: Łybid, 2019. — 752 s. 2 Kronika współczesnej nauki i edukacji Ukrainy: Szkoły naukowe, systemy autorskie i koncepcje. — Kijów: Alfa-Wita, 2018. S. 87. 3 Melnyczenko W. Ju. “Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”: Taras Szewczenko i Osyp Bodianski. — Moskwa: OLMA Media Grupp, 2008. — 560 s. Tegoż. Taras Szewczenko: “Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. — Moskwa: OLMA Media Grupp, 2009. — 480 s. 4 Tkaczenko W. M. Geniusz Szewczenki: lekcje obywatelskości (na stronach książki Wołodymyra Melnyczenki “Moje duchowe studnie. Artykuły i wywiady XXI wieku”. — Kijów: “Łybid”, 2019. — 748 s. // Procesy społeczno-polityczne. Wydanie 3 (13). — Kijów: Politiia, 2019. S. 312, 318–319.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
roku, donosił w raportach przewodniczący kolegium sądowego ds. karnych Sądu Najwyższego ZSRR Cameron zastępcy przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych O. Wyszeńskiemu. Nazywał on rozstrzelanych „kierowniczymi i aktywnymi członkami OUN”. Mimo to istnieją pewne wątpliwości, czy właśnie w tym wiosennym dniu dokonano krwawej rozprawy nad wszystkimi skazanymi na rozstrzelanie ukraińskimi patriotami z „Procesu 59-ciu”. Według twierdzenia rosyjskiego badacza M. I. Siemirjagi „Wszystkie kolejne dni aż do 3 lipca 1941 roku Wyszeński regularnie otrzymywał doniesienia o losie aresztowanych członków OUN i ze swej strony informował o tym Stalina”. Czy istniałaby potrzeba takiej informacji, gdyby wszyscy skazani na śmierć członkowie OUN rzeczywiście zostali rozstrzelani 15 kwietnia 1941 r.? Historyk zaznacza również, że 26 czerwca 1941 r., kiedy walki toczyły się już na przedmieściach Lwowa, Wyszeński zameldował Stalinowi: wyroki wobec 14 uczestników OUN zostały wykonane” [Zob. Siemirjaga M. I. Razmyszlenija o borbie Organizacyi ukrainskich nacionalistow (OUN) w gody wtoroj mirowoj wojny // Istoriko-fiłologiczeskij wiestnik Ukrainskogo instituta. – T. 1. – M., 1997. – S. 224 – 240]. Czy mogą pojawić się i w tej sprawie wątpliwości? Niepokoi to, że dane, które dwukrotnie wcześniej otrzymywał O. Wyszeński — 20 rozstrzelanych jeszcze 14 kwietnia — nie są potwierdzone w doniesieniu z 26 czerwca 1941 r. dla Stalina – mówi ono o wykonaniu wyroków tylko wobec 14 członków OUN. Lecz nie ma wątpliwości: rozstrzelano 20 skazańców, wymienionych w doniesieniach stalinowskich satrapów, oraz Hrycelaka B. M., skazanego w odrębnym postępowaniu Sądu Obwodowego we Lwowie – łącznie 21 osób. Sprawa Hrycelaka Bohdana Mychajłowycza (urodzonego w 1923 roku) przed rozprawą sądową została wydzielona do odrębnego postępowania. Z tego powodu, jak odnotowano w Wikipedii, „proces faktycznie stał się „procesem 58-miu”. Jak więc poprawnie nazywać sąd nad członkami OUN we Lwowie: „Proces 59-ciu” czy „Proces 58-miu”? Naszym zdaniem, prawo do istnienia mają obie nazwy. Należy jednak zauważyć, że publikacje z nazwą „Proces 58-miu” nie są przedstawiane. I zapewne dlatego, że aresztowanych i oddanych pod sąd członków OUN było rzeczywiście 59. W cytowanych materiałach sądu nad Lwowską Egzekutywą Krajową OUN, które przechowywane są w „GARF”, również wymienianych jest nie 59, a 58 osób. W nich, podobnie jak w Wikipedii, nic nie powiedziano o wyroku dla Hrycelaka B. M., którego na podstawie materiałów „Procesu 59-ciu” skazano na rozstrzelanie (GDA SBU. – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 8. – A. 401- 401 zw.). W ten sposób, z 42 skazanych na rozstrzelanie przez Sąd Obwodowy we Lwowie 21 ułaskawiono. I. Zubacza ułaskawił Sąd Najwyższy USRR, pozostałych 20 — Sąd Najwyższy ZSRR: 19 decyzją z 15 marca 1941 r., a I. Pyk specjalną decyzją z 27 marca 1941 r. Spośród 42 skazanych na śmierć ułaskawiono 10 dziewcząt i 11 chłopców. Dwudziestu zamieniono rozstrzelanie na pozbawienie wolności, a tylko członkinię OUN Pyk I. – na wolność, co jest bezprecedensowe w historii sowieckiego wymiaru sprawiedliwości. Sąd Najwyższy ZSRR 15 marca 1941 r. złagodził również wyroki 15 osobom skazanym na pozbawienie wolności przez Sąd Obwodowy we Lwowie, a dwóm (Kochman H. J. i Matła O. A.) pozostawił bez zmian – 10 lat obozów koncentracyjnych, 5 lat pozbawienia praw wyborczych, 5 lat zakazu mieszkania w USRR. 21 osób zostało rozstrzelanych.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan PENDZEJ, docent katedry historii powszechnej Przykarpackiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stefanyka, kandydat nauk historycznych, Iwano-Frankiwsk. „Proces 59” (inna nazwa – „Proces drugiej egzekutywy OUN”) – wielki, przede wszystkim polityczny, proces sądowy nad 59 Ukraińcami (22 kobiety i 37 mężczyzn) – najbardziej znany spośród szeregu procesów sądowych, przeprowadzonych przez organy partyjne i sądowe ZSRR przeciwko OUN w latach 1940–1941. Odbywał się on w dniach 15–18 stycznia 1941 r. w budynku obwodowego zarządu NKWD we Lwowie (ówczesna ul. Pełczyńskiego – Dzierżyńskiego, obecnie – ul. Witowskiego 55). Jego celem było nie tylko zastraszenie wszystkich, którzy stawiali opór nowej władzy na ziemiach zachodnioukraińskich, ale także złamanie kręgosłupa oporu – OUN. Nikogo z opinii publicznej ani krewnych podsądnych nie dopuszczono do sali sądowej. Był to zamknięty, lecz pokazowy proces sądowy. Na ławie oskarżonych zasiedli członkowie OUN, zatrzymani przez NKWD na podstawie szczegółowych zeznań dotyczących pracy i kontaktów krajowego centrum OUN, które złożył aresztowany 4 września 1940 r. we Lwowie kierownik wydziału organizacyjnego nowo utworzonej Krajowej Egzekutywy (KE) OUN ZUZ Iwan Maksymiw, oraz na podstawie innych materiałów śledczych i agenturalnych. Oprócz referenta organizacyjnego KE OUN Iwana Maksymiwa (pseudonimy „Bohdan Bard”, „Weczirnij”, „Petro Orich”, „Romb”), który jednocześnie był zastępcą krajowego prowidnyka, aresztowano i oddano pod sąd: kierownika komórek OUN w szkołach średnich Lwowa Tarasa Kociubę („Werba”), krajowego referenta „Junactwa” OUN Rostysławę Mahalas („Hromowyj”), kierownika referatury wywiadowczej KE OUN na Ukrainie Zachodniej Mykołę Matwijczuka, kierownika referatury propagandowej KE OUN Kosta-Arpada Berezowskiego (kierował ukraińskimi organizacjami nacjonalistycznymi wśród studentów), zastępcę kierownika Lwowskiego Miejskiego Prowodu OUN Romana Horbala, kierownika „Junactwa” OUN w obwodzie stanisławowskim i członka KE OUN Dmytra Klaczkiwskiego oraz innych. Jednocześnie aresztowano szeregowych członków – Lubę Komar, Natalię Wynnykiw i inne. Wśród nich była rodzona siostra przyszłego głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza, 18-letnia Natalia. Nie zajmowały one znaczących stanowisk w organizacji, ale wykonywały ważne zadania: kurierami KE było 8 osób, 3 osoby – kurierami obwodowymi, łącznikami okręgowymi i rejonowymi – 11 osób, gospodarzami mieszkań konspiracyjnych i kontaktowych – 9 osób. Tylko aresztowani członkowie Junactwa OUN Bułka, Czarkowski, Starka oraz członek OUN Bezpałko, według danych śledztwa, nie mieli konkretnych zleceń. Większość aresztowanych i oddanych pod sąd Ukraińców stanowili młodzi ludzie w wieku od 16 do 30 lat, którzy uczyli się w placówkach oświatowych Lwowa. Według jednego źródła – 13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 6 studentów Instytutu Medycznego, 3 studentów Instytutu Politechnicznego, a także 12 gimnazjalistów, 6 absolwentów szkół wyższych, 5 absolwentów gimnazjów – łącznie 45 osób; według innego – „13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 8 – instytutu medycznego, 4 – instytutu politechnicznego, 3 – instytutu pedagogicznego oraz 11 uczniów lwowskich szkół klas 8–10”, łącznie 39 osób. Faktycznie na ławie oskarżonych znalazł się cały skład KE (z wyjątkiem Myrona Dmytra, który przebywał w głębokim podziemiu) oraz członkowie młodzieżowej organizacji OUN. W trakcie brutalnego śledztwa przygotowawczego, które trwało trzy miesiące i zakończyło się 13 grudnia 1940 r., aresztowani członkowie OUN, przetrzymywani najprawdopodobniej w więzieniach nr 1 („Brygidki”) oraz nr 2 („więzienie na Łąckiego”), byli poddawani torturom i zastraszaniu. Na wszelkie sposoby poniżano ich godność ludzką. 13 listopada 1940 roku wszystkie ich sprawy połączono w jedno postępowanie. W styczniu 1941 r. materiały śledcze przekazano do sądu obwodowego w mieście Lwowie. Mimo długotrwałego śledztwa i bolszewickiej praktyki terroru moralnego wobec podsądnych, większość członków OUN zachowywała się, podobnie jak ich towarzysze w ukraińskich procesach politycznych czasów okupacji polskiej lub sowieckiej – mężnie i niezłomnie. Tak młoda Marijka Nakoneczna na prowokacyjne pytanie prokuratora, co zrobiłaby, gdyby OUN zleciła jej zabicie „ojca Stalina”, odpowiedziała dźwięcznie: „Wykonałabym rozkaz organizacji” (Luba Komar. Proces 59-y. Drugi nakład. Prolog Nowy Jork, New Jersey 1991. – s. 33). W ostatnim dniu procesu, w Wigilię, aresztowana ukraińska młodzież nie zdradziła tradycji narodowej – zdołała w oryginalny sposób uczcić to wielkie święto religijne. „Moja sąsiadka – wspominała Luba Komar – lekko potrąciła mnie i, ostrożnie wsuwając mi w dłoń kromkę białego kołacza, szepnęła świąteczne pozdrowienie i dodała: 'Skubnij troszkę i przekaż dalej'. Domyśliłam się, że to wigilia Jordanu, więc skubnąwszy odrobinę, podałam kołacz sąsiadce z drugiej strony. I tak wędrował on z rąk do rąk, jednocząc nas wszystkich jakby przy wspólnym stole w Wigilię” (tamże). Podsądnym wyznaczono dziewięciu adwokatów, którym część spraw do zapoznania się przekazano dopiero w przeddzień rozprawy, dlatego nie mieli fizycznej możliwości zapoznania się z materiałami. Zresztą żaden z nich, oczywiście, nie mógł wpłynąć na decyzję sądu, który odbył się według wypracowanego, typowego dla stalinowskiego bezprawia scenariusza i jedynie zatwierdził oskarżenie prokuratorskie. Prawdziwy obywatelski czyn wykazał galicyjski adwokat Roman Krysztalski, który w swojej płomiennej mowie, broniąc podsądnych, wykrzyknął: „Przecież to kwiat ukraińskiej młodzieży!”. „To były mężne i wzruszające słowa – pisze we wspomnieniach Luba Komar. – Po grubiańskich wyzwiskach prokuratora pod naszym adresem, zabrzmiały one w naszych uszach jak cudowna muzyka i napełniły nasze serca dumą. Na zawsze głęboko zapadły w naszą pamięć. Ale w tamtym czasie, uświadamiając sobie, gdzie jesteśmy, nasze uniesienie przyćmił niepokój: czy nie zasiądzie z nami na ławie oskarżonych nasz dobry, ale nierozważny obrońca?” (tamże, s. 38). 18 stycznia 1941 r., po dwugodzinnej naradzie, kolegium Lwowskiego Sądu Obwodowego w pełni zadowoliło kary wysunięte w oskarżeniu prokuratorskim. 58 podsądnym zarzucono przestępstwa z artykułu 54, podpunktów 2 i 11 Kodeksu Karnego USRR, a 59. – Szengerowi P. I. – z artykułów 19, 54-2, 54-11, 20, 206 – przygotowanie zbrojnego powstania i udział w kontr... Budynek Lwowskiego Obwodowego Zarządu NKWD (fotografia z końca lat 30.)
organizacji rewolucyjnej. Oskarżono ich o przynależność do nielegalnej OUN, o działalność antyradziecką, przygotowywanie powstania przeciwko władzy radzieckiej, szpiegostwo na korzyść Niemiec. „Działalność antyradziecka OUN”, zgodnie z tekstem oskarżenia, miała na celu „przygotowanie zbrojnego powstania przeciwko władzy radzieckiej, przejęcie władzy w swoje ręce i stworzenie tzw. samodzielnego państwa ukraińskiego typu faszystowskiego według zasady: Ukraina dla Ukraińców”. 42 oskarżonych (31 mężczyzn i 11 kobiet) sąd skazał na karę śmierci przez rozstrzelanie, pozostałych 17 (11 kobiet i 6 mężczyzn) otrzymało 10 lat pozbawienia wolności (w obozach koncentracyjnych) z późniejszym zesłaniem na 5 lat, konfiskatą mienia na rzecz państwa oraz 5 latami pozbawienia prawa zamieszkania w USRR. W motywacji wyroku sądu zaznaczono, że surowość wyroku wynika z tego, iż „prawie wszyscy oskarżeni oświadczyli na rozprawie sądowej, że nie chcą zaprzestać wrogiej działalności przeciwko władzy radzieckiej i oświadczyli, że będą kontynuować wrogą pracę w każdych warunkach…” [Branżowe Państwowe Archiwum SBU (dalej: BPA SBU). – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 8. – K. 285 – 286]. sprawa nie tkwiła w „radzieckich szpiegach”, a w znacznie głębszych okolicznościach. Najprawdopodobniej Stalinowi, pomimo jego antyimperializmu, nie chciało się psuć stosunków z USA — prezydent F. D. Roosevelt kanałami tajnej łączności wielokrotnie informował go o przygotowaniach do ataku Niemiec na Związek Radziecki. Ignorował on je, podobnie jak analogiczne doniesienia z innych źródeł, święcie wierząc w przyjaźń z Hitlerem, ale pogorszenia stosunków z USA nie chciał. Dlatego zasadne jest przypuszczenie, że główną przyczyną zamiany wyroku Irynie Pyk, jej faktycznego ułaskawienia i wydalenia poza granice ZSRR było to, że była ona obywatelką USA, najpotężniejszego państwa na świecie. A ilu uczestnikom „procesu” i komu dokładnie wyrok śmierci pozostawiono bez zmian, ilu i kiedy zostało straconych? Jana Prymaczenko uważa, że bez zmian wyrok – rozstrzelanie — pozostawiono 19 osobom. A w Wikipedii wymieniono 20 osób. Według materiałów BPA SBU, odzwierciedlonych w Internecie, wyrok „najwyższy wymiar kary – rozstrzelanie” pozostawiono tylko wobec 18 osób [BPA SBU. – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 8. K. 424]. W rzeczywistości stracono 21 osób. „Większość wyroków kary śmierci wykonano 14 kwietnia 1941 r. Dotyczyły one Maksymiwa, Dumanskiego Mychajła, Wowka, Sorokiwskiego, Nyrki, Hoszka. Wobec innych, skazanych na rozstrzelanie, informacji brak”. Należy zwrócić uwagę na to, że Dumanski Mychajło, skazany na rozstrzelanie, został ułaskawiony, dlatego zaliczenie go do rozstrzelanych jest błędne. Najpełniejsza odpowiedź na pytanie, kogo i kiedy stracono (choć i ona nie jest wyczerpująca), znajduje się w materiałach sądu nad Krajową Egzekutywą OUN we Lwowie, które przechowywane są w „Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej” (GARF) i cytowane poniżej. Zaznaczono w nich: „14 kwietnia 1941 r. zostali rozstrzelani członkowie centrum krajowego: Maksymiw I. A. / „Bard Bohdan Andrijowycz”, Wowk M. A., Matwijczuk M. M., Dumanski P. I., Berezowski K.-A. A. Rozstrzelano także uczniów i studentów: Sorokiwskiego S. H., Jednoroha B. S., Kostyszyna J. W. / Markiwa J. M., Kociubę T. T., Nyrkę S. M., Tysliaka S. M., Kowaliuka W. T. i Pakuliaka M. I. Tego samego dnia zostali rozstrzelani także aktywni członkowie OUN, którzy przechowywali broń i którzy, według oskarżenia, zajmowali się szpiegostwem — Diakiw R. H., Berest R.-M. P., Hoszko M. M., Matwijczuk A. M., Dumanski S. I., Klark P. W. i Danylewycz (Rubinski) W. P.”, tj. 20, a nie 21 rozstrzelanych. O tym, że wyroki utrzymane w mocy wobec 20 uczestników „Procesu 59-ciu” zostały wykonane dwukrotnie – 17 i 18 czerwca 1941 r. W ciągu kilku kolejnych dni po procesie wszyscy skazani napisali prośby o ułaskawienie, a później ich rodzice wysyłali listy i telegramy do sądu republikańskiego oraz osobiście do Stalina z prośbą o ułaskawienie (BPA SBU. – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 5. – K. 1-424). Czy radziecka Temida uwzględniała naturalną reakcję skazanych i ich rodziców na okrutne wyroki sądu? Dokumentalnego potwierdzenia tego nie można znaleźć. Wiadomo, że 18 lutego 1941 roku Sąd Najwyższy USRR rozpatrzył skargę kasacyjną i pozostawił wyrok bez zmian (nieznana pozostaje treść skargi kasacyjnej). Wyjątek zrobiono tylko dla „nieletniej Iryny Zubacz”, której karę śmierci zamieniono na 10 lat więzienia w poprawczych obozach pracy. Sąd Najwyższy ZSRR 15 marca 1941 r. zamienił wyroki kolejnym 19 skazanym na karę śmierci na pozbawienie wolności — 10 lat obozów koncentracyjnych, 5 lat zesłania oraz 5 lat bez prawa zamieszkania w USRR. 27 marca 1941 r. specjalną decyzją Sądu Najwyższego ZSRR została ułaskawiona I. Pyk. Jej wyrok śmierci zamieniono na wolność — jako obywatelka USA została wydalona poza granice ZSRR. Jana Prymaczenko twierdzi: „o jej uwolnienie aktywnie walczyli amerykańscy dyplomaci i w rezultacie została wymieniona na dwóch radzieckich szpiegów”. Naszym zdaniem, sprawa
Tłumaczenie maszynowe
Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, laureatka nagrody im. B. Hrinczenki, obwód wołyński, wieś Żydyczyn
Zamiast przedmowy
Zabrałam się do pisania w gryzących rozmyślaniach: czy warto… Czy warto opisywać przeżyte przez zwykłego człowieka i marnować czas, którego (o nieodwracalna przykrości!) nie może być już wiele przed nami? W końcu przeważyła myśl, że w należytym zrozumieniu przeszłości, historycznego losu narodu, a zatem i teraźniejszości, wyraźnie pomaga pamiętnikarstwo nie tylko wielkich, ale i przeciętnych śmiertelników. A czyż biografia każdego nie jest częścią biografii narodu? I jak to dobrze, że tutaj – zwłaszcza zważywszy na chroniczną kampanię ukrainofobów dotyczącą idealizowania czerwonej przeszłości – bardzo wymownie dają o sobie znać drukowane wspomnienia o przeżyciach osobistych, także w „Słowie Proświty”. Mając na uwadze powyższe, ośmielam się zaproponować uwadze ukochanej gazety przedstawione dalej teksty – może niektóre z nich rzeczywiście nadadzą się do druku. A dla uwyraźnienia wspomnianych zamiarów trzeba będzie nieco wybiec w kronice naprzód. Podczas studiów w Łuckim Państwowym Instytucie Pedagogicznym im. Łesi Ukrainki autorce przypadło w udziale stać się uczestniczką ruchu dysydenckiego szістdesiątników i figurować w roli jednomyślnej w procesie sądowym nad Dmytrem Iwaszczenką, Walentynem Morozem oraz braćmi Mychajłem i Bohdanem Horyniami. Niezaprzeczalnym świadectwem tego jest tekst Wyroku Sądu Wołyńskiego z 20 stycznia 1966 roku (dla prawdy dołączam fotokopię jego fragmentu z wydania „Reabilitowani historią. Obwód wołyński. Księga pierwsza. Łuck, 2010”, s. 372). Przy okazji muszę zaznaczyć, że przytoczona w tekście, rzekomo bardzo poważnego dokumentu, informacja w zasadzie odpowiada rzeczywistości, lecz czerpano ją nie z zeznań „świadków”, jak tam twierdzono, lecz z kontroli korespondencji i podsłuchiwania poufnych rozmów o bezeceństwach w polityce narodowej KPZR. Jak wiadomo, starszych osadzono w więzieniu, a wobec młodszych przeprowadzono komsomolski sąd i wykluczono za „niegodne zachowanie” (za „plucie w oczy radzieckiej władzy!”) z szeregów chwalebnej młodzieży leninowskiej. Z takim „wilczym biletem”, bez dyplomu, skierowano mnie m.in. do „ideologicznie silnego zespołu pedagogicznego” wiejskiej szkoły w polskiej… w poleskiej głuszy. Ale na razie – nie o pełnym dramatyzmu nauczaniu pod kloszem KGB, z nieustannym skłanianiem się ku szpiclostwu, lecz o źródłach przekonań i uwarunkowaniu wyboru życiowego. Na licznych przesłuchaniach we wszechwiedzącym resorcie raz po raz brzmiało oburzenie: jak mogliśmy, dorastając po wielkim Zwycięstwie i przechodząc szkołę komunistycznego hartu jako żółtodzioby-pionierzy-komsomolcy, tak nisko upaść, znalazłszy się w „nacjonalistycznym uwięzi”: „Wiedź nikakich usłowij dlja riecydiwow banderowszczyny dawno niet!”. I dziwnym trafem niewyspani „stróże porządku” tej przeklętej epoki nie zdawali sobie sprawy, że właśnie wyznawane przez nich postulaty, odbijające się w realiach ówczesnego życia, służyły – jak mówił niezapomniany Jewhen Swerstiuk – za szkołę antykomunistycznego wychowania.
…Wspominam swoje dzieciństwo i piszę jakby o kimś innym, choć dobrze znanym – mianowicie o typowej małej Ukrainiance z Zachodu z niespokojnego pogranicza lat 40.–50. minionego stulecia. Niech tak właśnie czytelnik to odbiera…
Z Ukrainą w rodzinnych domach
Zdaję sobie sprawę, że świadomie pamiętam siebie mniej więcej od drugiego i trzeciego roku życia, kiedy to, budząc się wcześnie rano, z mojego łóżeczka wciąż i wciąż przyglądałam się wnętrzu izby. Na ścianach wisiały ikony w rushnykach, wyszywanych rękami różnych pokoleń rodu, ukraińskie pejzaże, namalowane przez ojca na owalnych przekrojach pni brzozowych, zdjęcia bliskich ludzi. Największy portret przedstawiał T. H. Szewczenkę, osadzony w rzeźbionej drewnianej ramie z naściennego lustra. Oczywiście był to szczególnie bliski krewny, bo z ojcowskiego imienia, tak jak ja. Łesia Ukrainka również była krewną, bo tak samo się nazywała. Obok „rodziny” – namalowany młody kozak na koniu, mknący z szablą w ręku naprzeciw tatarskiego jeźdźca. Ten to już nie był krewny, lecz zły obcy, dlatego ów śmiały kozak chciał wypędzić go z Ukrainy. Wokół wizerunku Szewczenki znajdowały się rysunki pięknych koni o rozwianych grzywach. Nie zdejmowano ich nawet wtedy, gdy bielono izbę: niech przyjdzie i zdecyduje sam autor, czyli mój wujek Dmytro, który w wieku dwudziestu lat pod pseudonimem Sirko „poszedł bronić Ukrainy”. Niestety, nigdy go już nie zobaczyłam…
Obok łóżka stały etażerki i szafki, pełne książek. Czytali je domownicy, a sąsiedzi je pożyczali. To był największy skarb, jaki pozostawił dziadek Tymofij. Odwiedzający chętnie słuchali także wierszy o chacie, których się nauczyłam, o tym, że są w niej „niskie progi, by nas nie omijali ubodzy dziadkowie”, o kwiecistym weselu i o „dziewczynce małej – Ukrainkę młodziutką”, w której „Ukraińcy – tatuś i mamusia, i cała rodzinka, i swojski znak – złoty tryzub”.
Świętością świętych dla wszystkich domowników była niezmienna kompozycja na masywnym komodzie, jako pamiątka po przodkach rodu, którzy przedwcześnie odeszli z życia, pozostawiwszy po sobie jasne legendy. Opowiadano je sobie, a następnie przyjmowano niemal z nabożeństwem; słuchać ich i rozmyślać nad nimi chciało się wciąż na nowo. Sam komód stanowił główną część posagu ulubionej synowej Kozelców-Nazarjewych – Berty Schreter. Pochodziła z rodziny niemieckich kolonistów, wcześnie osierocona, wychowywała się w domu wuja ze strony matki – Mayera. Jak przystało na niemieckie dziewczęta, przed zamążpójściem przeszła gruntowną szkołę gospodarstwa domowego: znała się na krawiectwie, haftowała, szydełkowała i robiła na drutach, tworząc wzory niezwykłej urody na koronkach, obrusach, swetrach. Dobrze znała europejską kuchnię i domowe wychowanie. Oczywiście wyróżniała się tym niemało wśród wiejskich kobiet i nikt nie zwracał się do niej inaczej niż „pani”. Jednak sama żywiła szczególny sentyment do wszystkiego, co ukraińskie, co właśnie zbliżyło romantycznie usposobioną dziewczynę do równie wzniośle usposobionego duchem Ukraińca Tymofija – przyszłego prawosławnego kapłana. Zgodnie z warunkami ślubu kościelnego przyjęła chrzest i stała się Warfołomiją. Kiedy mąż znalazł się w armii UNR w roli kapelana, sama wychowywała dzieci w duchu miłości do Ukrainy, a niemieckiego uczyła ich niezbyt chętnie: przecież nie trzeba się wyróżniać spośród ludu, wśród którego się urodziły. Wszystkie pięcioro w późniejszym czasie okazało się czynnie patriotycznych: dwaj synowie „oddali życie za Ukrainę”, przeszedłszy wcześniej szkolenie w Proświcie, obok trzech sióstr, które również na swój sposób wspierały działalność UPA.
Zaś wspomniana kompozycja na komodzie, podobnie jak cała jej zawartość, również stanowiła niezwykłe źródło wiedzy o rodzinnych upodobaniach. W centrum kompozycji wznosiła się szkatułka obciągnięta wiśniowym aksamitem i artystycznie ozdobiona złotym splotem, pełna wytwornych kobiecych ozdób. Obok leżał „Kobzar” z haftowanymi niebiesko-żółtymi i czerwono-czarnymi zakładkami, a z drugiej strony stał brązowy świecznik przy ikonie Matki Bożej. To wszystko było prezentem narzeczonego Tymofija dla swojej wybranki w dniu zaręczyn. Nad nim na ścianie wisiał z kolei podarunek narzeczonej: dwie misternie splecione z błękitnej i żółtej muliny dekoracyjne kieszonki – na zegarek i pince-nez (nawiasem mówiąc, te cenne przedmioty ukradli enkawudziści podczas jednej z kolejnych rewizji). W szufladach komody przechowywano wyszukanie haftowaną pościel. Prześcieradła, poszewki na kołdry były oznaczone wyhaftowanym imieniem właścicielki po niemiecku, a poszewki na małe dziecięce poduszeczki („jasiki”) opatrzono inicjałami dzieci po ukraińsku. Drugim, nie mniej drogim dla mnie domem była chata Kowalczu-
Autorka z braciszkiem Dmytrusiem. 1947 r.
…ków-Terebejiw – moich dziadka i babci ze strony ojca. Ona tonęła na odległym chutorze w objęciach wspaniałego sadu o powierzchni pół hektara, a wewnątrz obdarowywała każdego wonią lekarskich ziół – mięty, bławatków, lubczyku, czebrecu, szałwii… Po stracie wszystkich trzech synów w ruchu powstańczym babcia Ksienia dosłownie drżała nad wnukami i zmuszała ich, by jedli od rana do wieczora, prawie bez przerwy. Dobrego jedzenia zawsze było dużo. Zostawszy sierotami w wieku 17 lat, nieustający pracownicy z odziedziczonych 2 hektarów ziemi uprawnej dorobili się jeszcze 20. Czasem podczas posiłku wnuków babcia nagle gdzieś znikała na podwórzu. I mnie już w szóstym roku życia przypadło podglądnąć, jak ona, klęcząc przed ikonostasem, szeptała, dławiąc się łzami: „Zmiłuj się, Ukrainо, nad nami! Ile ich jeszcze potrzebujesz? Oddaj, Boże, choć tego mojego najmniejszego – Saszka”. Potem całowała ukrzyżowanie i skrzypce syna, powieszone na ścianie między obrazami a засохniętymi gronami kaliny. Oczywiście i tego swojego bliskiego krewniaka żywego nigdy już nie poznałam. Tymczasem na rajskim chutorze długo znajdowało schronienie wielu żebraków z Briańszczyzny i Kaługi. Kilku chłopców mieszkało ponad rok, a dziewczynę z samego Smoleńska wzięliśmy z bratem na niańkę. Chłopcom przypadło ubranie poległych synów, a Rosjankę – „naszą Nadię” – mama w każdą niedzielę wysyłała do cerkwi w swoim proświtiańskim stroju – z wiankiem, wstążkami i w eleganckich botkach z chromowej skóry lub w pantofelkach-łódkach. Razem z kuzynami i sąsiednimi dziećmi chętnie bawiliśmy się w żebraków i dających jałmużnę. Nazywaliśmy tę grę „padajtie kadiłaska”, bo ten dziwny magiczny zwrot słyszeliśmy codziennie od licznych przechodzących żebraków z torbami – „kołchoźników”, którym nie wolno było odmówić: „oni, tak jak my, są chrześcijanami”. Nie bez przyczyny wszyscy nasi „lokatorzy” gorzko płakali, gdy gospodarzy raskułaczano, i nie chcieli ładować na wozy dobytku ani burzyć nowego, jeszcze wiatraka. Tak, rodzinne strzechy mojego dzieciństwa obdarowywały swoim ukraińskim ciepłem nie tylko mnie…
Ukochana córeczka – zdrajczyni?
Rok 1945. Za kilka miesięcy skończę trzy lata. Kwitnie maj. Rwę na podwórku okazałe mniszki i boję się wejść do chaty. Dzieje się tam coś bardzo złego. Wszyscy dorośli co chwila wychodzą zatroskani i zapłakani. Nikt nie słyszy, że proszę o pomoc w upletieniu wianka. Zamiast tego ciocia Lala jednak ciągnie mnie za rękę do domu. Opieram się i zatrzymuję się zaraz za progiem izby. Przed oczami – łóżko przy przeciwległej ścianie. Na dużej białej poduszce – żółto-szare oblicze obcego dziadka. Koścista ręka wyciąga na dłoni kolorowe cukierki-karmelki. Ktoś z tyłu popycha mnie, żebym podeszła i wzięła „gościniec od taty”. Ani drgnę: ten mężczyzna jest taki nieładny i nie nadaje się być moim ojcem. Sine powieki bezsilnie opadają, a z kącików oczu po skroniach srebrzą się dwie wilgotne ścieżki. Cukierki spadają z dłoni na podłogę. Czuję się winna, zbieram rozsypane i co sił biegnę od łóżka do drugiego pokoju. Tam mam czekać na prawdziwego tatusia – tego dobrego przystojniaka, który nosił mnie do cerkwi na swoich ciepłych, szerokich ramionach. A tak przyjemnie było czochrać jego bujne loki obiema rękami!
…Aby jakoś rozładować tamtejszą nieprzyjemną sytuację, do łóżka chorego podsunięto kołyskę z nowo narodzonym synem. Ledwie zdołał kilka razy kołysać nią, cierpiący mimo wszystko z zadowoleniem się uśmiechnął. O tym opowiedziała mi, już dorosłej, babcia. Tymczasem wtedy jeszcze w dziecięcej główce nie układały się w odpowiednią logikę mamine opowieści, snute po chodzeniu z paczkami, o cierpieniach jej ukochanego, którego katowano w „kapezie” (камера предварительного заключения). Kat z rozkazu śledczego tańczył na desce, którą kładł ofierze na piersi, i odbił jej wątrobę i płuca. Z braku dowodów niedobitego „nacjonalistę” oddano do domu. Kilka dni później odeślą go ze szpitala jako beznadziejnego, a on, ledwie dotknąwszy ziemi nogami, umrze na rękach swojej dwudziestosiedmioletniej żony. Kiedy po pogrzebie palono materac przesiąknięty krwią z ran, znaleziono w nim około dziesięciu ulotek namalowanych przez zmarłego, z jego własnoręcznie ułożonymi rymowanymi wezwaniami do nieposłuszeństwa wobec „Moskali”. Nie zdążono ich rozdać pod adresy przed aresztowaniem, choć takie zlecenia zwykle wykonywał jak należy, a innych zadań zresztą mu nie powierzano – oszczędzano go na wykorzystanie talentu twórczego oraz ze względu na zdrowie nadszarpnięte jeszcze przez polską defensywę.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przeprowadzić we Lwowie „żywy łańcuch” Żałoby dla upamiętnienia wszystkich zamordowanych, uwięzionych i deportowanych Galicjan w wyniku stalinowskiego „przyłączenia” ziem zachodnioukraińskich do USRR w składzie ZSRR. Ludzie poparli tę inicjatywę. Kilkoma rzędami, w zadumie i milczeniu, stali po obu stronach alei Wolności (dzisiejsza nazwa dawnej alei Lenina) i alei Szewczenki – od Teatru Opery do miejsca, gdzie obecnie stoi pomnik Michała Hruszewskiego. Przy dużym zagęszczeniu na placu, widocznym na nagraniach wideo, można uznać, że w tym historycznym „żywym łańcuchu” Żałoby wzięło udział co najmniej 50 tysięcy osób. Był to znamienny moment w nowej historii Lwowa. Wyczuwając puls czasu, zainspirowani sukcesem łańcucha żałoby, na drugiej sesji Wielkiej Rady Ludowego Ruchu Ukrainy 16 grudnia 1989 r. Bohdan Horyń wspólnie z bratem Michałem przeforsowali ideę, by w 71. rocznicę Aktu Zjednoczenia ZURL i UNR 21 stycznia 1990 r. przeprowadzić między Lwowem a Kijowem „żywy łańcuch” Soborności (znany również pod nazwą „łańcuch jedności” i „łańcuch zjednoczenia”). Bohdan Horyń argumentacyjnie wykazał, że godzina 12.00 w niedzielę 21 stycznia 1990 roku jest najbardziej odpowiednim czasem dla takiego wydarzenia. Trudno było znaleźć sprzeciw wobec tak postawionego pytania. Wielka Rada Ruchu poparła tę ideę. Dzięki inicjatywie i wytrwałości Bohdana Horynia i jego brata Michała naród ukraiński zapisał chlubną kartę w swojej historii. Najważniejsze decyzje parlamentu pierwszej kadencji, w którym deputowanym był Bohdan Horyń – przyjęcie Deklaracji o suwerenności państwowej i Aktu o Niepodległości. Do obu tych decyzji Bohdan Horyń był aktywnie zaangażowany. Bóg obdarzył go umiejętnością argumentowania nie tylko z towarzyszami broni, ale także z przeciwnikami, a nawet z wrogami. Podczas przygotowań do przyjęcia Deklaracji o suwerenności państwowej komuniści nie chcieli nawet słyszeć o tym, by w tekście deklaracji znalazła się wzmianka o prawie Ukrainy do posiadania własnych Sił Zbrojnych. Długo Bohdan Horyń, jako przedstawiciel grupy deputowanych byłych więźniów politycznych „Niepodległość”, prowadził dyskusję na ten temat z przewodniczącym komunistycznej większości Ołeksandrem Morozem. Dyskusja ta zakończyła się stwierdzeniem Moroza: „Przekonaliście mnie, teraz pozostaje mi przekonać swoich”. Za ostatecznym wariantem Deklaracji z punktem o własnych Siłach Zbrojnych zagłosowało 355 deputowanych. Ukraina była jedyną spośród byłych republik ZSRR, która wprowadziła do Deklaracji o suwerenności punkt o zamiarze utworzenia własnych Sił Zbrojnych. Podczas omawiania i przygotowań do głosowania nad Aktem o Niepodległości towarzyszyły emocje i pojawiały się problemy. Podczas kuluarowej dyskusji 24 sierpnia 1991 roku nad tym przełomowym Aktem część komunistów bardzo nalegała, by do Aktu o niepodległości dołączyć „Deklarację o suwerenności państwowej” z punktem o traktacie unijnym. W tej polemice uczestniczył również Bohdan Horyń, argumentując, że są to akty prawne różnego rodzaju i nie można ich łączyć. Po twardych argumentach Bohdana i jego kolegów-państwowców
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińskiemu politykowi, działaczowi społecznemu i pisarzowi-dokumentaliście, laureatowi Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, Bohdanowi Horyniowi, 10 lutego 2021 r. stuknęło 85 lat. Myrosław ŁEWICKYJ, członek NSPU. Bohdan Horyń należy do unikalnych postaci współczesnej Ukrainy. Połączyły się w nim trzy równoważne hipostazy. Jest utalentowanym politykiem-mężem stanu, skrupulatnym wobec słowa i faktu pisarzem-dokumentalistą, krytykiem literackim, aktywnym i bezkompromisowym działaczem społecznym. Te wzniosłe słowa o Bohdanie Horyniu zostały wypowiedziane przez byłego ukraińskiego urzędnika państwowego Ihora Lichowego. Nie ma w nich przesady: Bohdan Horyń zasługuje na wysoką ocenę za poświęcenie swojego życia Ukrainie, za walkę o państwową niepodległość, którą świadomie prowadził jeszcze z ławy studenckiej. Zatem odrodzenie niepodległego państwa było głównym życiowym credo Bohdana Horynia. W naszej opowieści skupmy się na politycznej stronie postaci Bohdana Horynia. Urodził się we wsi Kniseło na Lwowszczyźnie. Ojciec Mykoła był aktywnym proświcianinem, później – przewodniczącym Knisełowskiej „Proświty”. A dziadek Bohdana, Mychajło Horyń, w czasach Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZUNR) kierował ukraińskim zarządem wsi. Mykoła Horyń, zrozumiawszy, że pracy oświatowej za mało, by zatrzymać falę polonizacji, włączył się w działalność polityczną, za co był kilkakrotnie sądzony, ostatni raz – na karę śmierci. Od wykonania wyroku sądu uratował go wybuch II wojny światowej: na więzienie spadła bomba – straż i więźniowie rozbiegli się kto gdzie. Powrócił Mykoła Horyń do domu skatowany przez strażników więziennych w owianych złą sławą lwowskich „Brygidkach”. Czarny od pobicia ojcowski grzbiet do dziś odbija się w synowskich wspomnieniach bólem i nieakceptacją wszelkiej niesprawiedliwości i przemocy. W 1944 r. Bohdan zobaczył „wyzwolicieli”: do wsi przyjechał garnizon enkawudzistów wysiedlać niektóre rodziny na Sybir. Na podwórku rozpalili ogień i wrzucali do niego książki, ojcowskie i dziecięce. Dusza Bohdana krajała się z bólu, ale nie mógł nic poradzić. Tym bardziej, że mamie powiedziano, iż jest z dwoma synami na liście do wysiedlenia na Sybir. W młodości przyszło przekonanie, że tylko państwowa niepodległość może zagwarantować prawa i wolność Ukraińcom. O tym była mowa w podziemnej literaturze, którą rozpowszechniali aktywiści OUN, a później, w latach 60. – w samizdacie, który wytwarzał i aktywnie rozpowszechniał Bohdan Horyń. W pole widzenia KGB trafił jeszcze jako student Uniwersytetu Lwowskiego, który ukończył w 1959 roku. Jego krytyczne sądy o otaczającej rzeczywistości i konformistach nie uszły ocenie KGB. Bohdan Horyń kierował uniwersyteckim kółkiem literacko-krytycznym. Odważne sądy Horynia w dalekich studenckich latach budziły zaufanie i sympatię jeszcze żyjących współczesnych Iwana Franki – pisarzy Denysa Łukijanowycza, Mychajła Jackiwa, Mychajła Rudnyckiego – opowiadali mu oni o ukraińskiej przeszłości i darowali zakazane przez komunistyczną władzę wydania. Młodym badaczem zachwycał się rzeźbiarz profesor Iwan Sewera, o życiu i twórczości którego Bohdan Horyń zaczął pisać książkę, jednak areszt i wieloletnie represje zmusiły go do odłożenia tej pracy aż do czasów niepodległości Ukrainy. Książka „W poszukiwaniu brzegu. Życie i twórczość rzeźbiarza Iwana Sewery” została wydana we Lwowie w 1996 roku przez Instytut Ukrainoznawstwa. Praca dyplomowa Bohdana Horynia „Zagadnienia psychologii twórczości w pracy Iwana Franki „Z sekretów twórczości poetyckiej”” została oceniona przez promotora pracy dyplomowej, legendarnego profesora Mychajła Rudnyckiego, jako gotowa rozprawa kandydacka (według standardów europejskich – doktorska). Na obronie dyplomowej był obecny rektor uniwersytetu Jewhen Łazarenko, który rekomendował pracę do druku w czasopiśmie literacko-artystycznym „Żowteń”, gdzie w nr 5 z 1960 r. wydrukowano rozdział tej pracy dyplomowej. Wydawało się, że po tym dla Bohdana Horynia drzwi do wielkiej nauki są szeroko otwarte, obiecywano mu pracę w Instytucie Nauk Społecznych (obecnie – Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza). Jednak stało się inaczej. KGB, ignorując opinię uczonych, doprowadziło do skierowania młodego specjalisty na Kirowohradszczyznę. Stamtąd, w związku z przesyceniem kadrami nauczycielskimi, odesłano go z powrotem do Lwowa, gdzie pracuje w Domu Twórczości Ludowej. Bohdan Horyń aktywnie włącza się w jedyny dostępny wówczas środek walki – udział w ukraińskim samizdacie. W tamtych czasach w ZSRR taka forma rozpowszechniania informacji. Na pierwszym planie (w centrum) Bohdan Horyń z kwiatami podziękowania za Akt Niepodległości, Lwów, 25 sierpnia 1991 r.
kwalifikowała się jako „działalność antyradziecka” i, zgodnie z artykułem 62 Kodeksu karnego USRR, była surowo karana. Ukoronowaniem „opieki KGB” było to, że Bohdan i Mychajło Horyniowie trafili pod pierwszy „breżniewowski pokos” – falę aresztowań, które nowy władca ZSRR Leonid Breżniew przeprowadził na Ukrainie w niespełna rok po dojściu do władzy. Na procesie, który miał zalegalizować rozprawę z ukraińskimi patriotami, funkcjonariusze KGB zrozumieli, że decydującą rolę w kształtowaniu wysokiej świadomości narodowej braci Horyniów odegrali ich rodzice. Dlatego wyznaczona przez państwo (w rzeczywistości przez KGB!) adwokat Malik, która w toku państwowej „obrony” poparła wszystkie oskarżenia prokuratora, w pewnym momencie nie wytrzymała i zaczęła krzyczeć, że razem z synami powinni sądzić także ich ojca, który wychował takich „antyradzieckowców”. Imię tej adwokat zatarło się w pamięci. Wiadomo jedynie, że była wówczas żoną oficera KGB Stanisława Malika, urodzonego w 1929 roku (od 1983 roku do rozpadu ZSRR Malik, już w stopniu generała, kierował Lwowskim Zarządem KGB). Bohdan Horyń decyzją Lwowskiego Sądu Obwodowego został na trzy lata zesłany do obozu koncentracyjnego nr 11 w Mordowii. Bohdan często powtarza, że tam ukończył jeszcze jeden „uniwersytet”, ponieważ spotkał wielu wyjątkowych, niezłomnych Ukraińców z legendarnym Mychajłem Soroką na czele. Tam Bohdan Horyń przekonał się, że dążeniem wszystkich zniewolonych narodów jest ucieczka z rosyjskich „braterskich” objęć. A ponadto miał okazję zobaczyć całą ohydę rosyjskiego szowinizmu. Bo jak nazwać oświadczenie obozowego lekarza, który chwalił się, że jest najpierw funkcjonariuszem KGB, a dopiero potem lekarzem? Po powrocie z obozu nie mogło być mowy o pracy w zawodzie. Pierwsze 8 lat to tułaczka na nisko płatnych pracach fizycznych. Dopiero we wrześniu 1976 roku Bohdan zatrudnia się w Lwowskiej Galerii Obrazów (bez prawa do publikacji). Mniej więcej w tym samym czasie jego brat Mychajło został zatrudniony jako psycholog w zakładzie „Kineskop”. Tym zatrudnieniem KGB postanowiło usunąć powód do zarzutów organizacji praw człowieka ze świata demokratycznego o łamanie praw człowieka i wzmocnić kontrolę nad dysydentami. Karna sankcja o zakazie publikacji Bohdana Horynia obowiązywała aż do wyboru go 4 marca 1990 roku na deputowanego ludowego Rady Najwyższej ówczesnej USRR, w której wraz z osobami o podobnych poglądach rozpoczął walkę o przywrócenie państwowej Niepodległości Ukrainy. Dla Bohdana Horynia spore nadzieje na zmiany społeczno-polityczne, na wolność słowa („pieriestrojka i głasnost”) były związane z gorbaczowowską „pieriestrojką”. Choć miał już takie nadzieje, gdy w 1956 roku słuchał na uniwersytecie zamkniętego referatu Chruszczowa o „kulcie jednostki”. Jednak po chruszczowowskiej „odwilży” nastąpił breżniewowski przewrót państwowy, w wyniku którego dziesiątki ukraińskich patriotów znalazły się w obozach koncentracyjnych, a dziesiątki tysięcy zwolniono z pracy. Podczas drugiej „odwilży” – gorbaczowowskiej pieriestrojki – Bohdan Horyń aktywnie śledził wydarzenia na Litwie, która była swoistą oazą wolności. Zainspirowani wydarzeniami politycznymi w republikach nadbałtyckich oraz zmianami w Moskwie, ukraińscy dysydenci Bohdan i Mychajło Horyniowie wraz z Wiaczesławem Czornowiłem (inicjatorem) tworzą opozycyjną wobec KPZR partię polityczną pod nazwą Ukraińska Grupa Helsińska. We trzech piszą dokument programowy – historyczną „Deklarację zasad UGH”, ogłoszoną na 50-tysięcznym wiecu na placu przed Uniwersytetem Lwowskim 7 lipca 1988 roku. Tego dnia, bez przesady, zaczął się nowy rozdział w historii Ukrainy. Choć do ukształtowania w społeczeństwie świadomego dążenia państwowotwórczego, potwierdzonego w grudniowym referendum 1991 roku, potrzeba było jeszcze ponad trzech lat pracy informacyjnej, jednak po 7 lipca 1988 roku świat zobaczył, że Ukraina to nie „strefa zastoju”, republika pragnie zmian i Ukraińcy rozpoczęli walkę o prawa narodowe i wolność. Szczegółowo śledząc wydarzenia w republikach nadbałtyckich (latem 1989 roku wszystkie one przyjęły już Deklaracje o suwerenności państwowej), Bohdanowi bardzo zaimponowało przeprowadzenie w dniu 50. rocznicy paktu Ribbentrop-Mołotow „żywego łańcucha”, który rozciągnął się wzdłuż drogi samochodowej łączącej stolice wszystkich trzech republik. Sądząc po publikacjach w gazecie „Swoboda”, to wydarzenie wstrząsnęło całym demokratycznym światem. W oświadczeniu KC KPZR wydarzenia w republikach nadbałtyckich nazwano „przejawem histerii”. Bohdan Horyń miał dokładne wyobrażenie o „żywym łańcuchu” z korespondencji i rozmów telefonicznych z przyjaciółmi, dysydentami tamtych republik, w szczególności z Lagle Parek, Bohdan Horyń oraz Iwan Switłyczny w Karpatach, 1963 r. która stanęła na czele Narodowej Partii Estonii. Dysydenci tych krajów (wówczas jeszcze republik ZSRR), z którymi wtedy miał ścisły kontakt Bohdan Horyń, opowiadali mu o wielkim uniesieniu, wywołanym ogłoszeniem i pierwszym etapem praktycznej realizacji „Bałtyckiego Szlaku” – wspólnego programu przywrócenia drogą parlamentarną, pokojowymi środkami, państwowej niepodległości każdej republiki. Pierwszym etapem było przeprowadzenie między centrami stolic trzech republik „żywego łańcucha”. W 2009 roku został on włączony do listy UNESCO „Pamięć Świata”. Jako współzałożyciel i członek kierownictwa UGH Bohdan Horyń głęboko uświadamiał sobie, że Ukraina do niepodległości musi iść drogą przebudzenia pamięci historycznej, drogą odrodzenia świadomości narodowej i godności narodowej. Dlatego Lwowska organizacja UGH z inicjatywy Bohdana Horynia wezwała ludzi 17 września
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na głosowanie Wierchowna Rada przedstawiła Akt o niepodległości Ukrainy bez jakichkolwiek powiązań z gorbaczowowskim traktatem unijnym. W tym historycznym dla Ukrainy dniu Bohdan Horyń zdołał przekonać wielu deputowanych z tak zwanej „grupy 239”, którzy jeszcze rano z zakłopotaniem pytali: „A jak to bez Związku?”, że wszystkie rozmowy o związku należy zastąpić rozmowami o budowie Państwa Ukraińskiego. Na podstawie odtajnionych telegramów i instrukcji GKCzP udowodnił wielu członkom „grupy 239”, że działania ówczesnego pierwszego sekretarza KPU Stanisława Hurenki należy kwalifikować jako zdradę suwerennej Ukrainy. Po wygranym referendum o poparciu niepodległości Ukrainy Bohdan Horyń jako zastępca przewodniczącego Komitetu ds. Zagranicznych Wierchownej Rady Ukrainy kierował ukraińskimi delegacjami na sesjach i seminariach Rady Europy oraz w Zgromadzeniu Parlamentarnym NATO (wówczas delegacja parlamentarna Ukrainy jeździła tam w statusie specjalnie zaproszonego gościa). Przy każdej okazji Bohdan Horyń starał się przekonywać zachodnich polityków, że chociaż imperium o nazwie ZSRR upadło, to jednak problemy, które ono zrodziło, pozostały (wówczas Rosja prowadziła wojny w Czeczenii, Gruzji i Mołdawii). Zamiast wniosków ze strony zachodnich polityków i generałów padło dziwne pytanie, które dziś wciąż zadziwia: „A czy pan, panie Horyń, nie boi się tak ostro występować przeciwko Rosji?” Inni mówili: „Dla nas „nowa” Rosja z gospodarką rynkową jest ważnym partnerem gospodarczym”… I dawali do zrozumienia, że analityczne przewidywania-ostrzeżenia ukraińskiego polityka ich nie przerażają. Po pierwszej kadencji Bohdan Horyń postanowił już nie kandydować do parlamentu. Uważał, że najważniejsza misja jego życia — proklamowanie Niepodległego Państwa Ukraińskiego — została już wykonana. Uważał, że główny ciężar budowy państwa powinien spocząć na barkach ekonomistów i prawników. Zamierzał w pełni oddać się pracy twórczej. Czując w sobie iskrę Bożą, pragnął jako pisarz powiedzieć narodowi to, czego był pozbawiony po brieżniewowskim przewrocie państwowym 13 października
...w 1964 roku. Jednak życie wprowadziło korekty w jego plany twórcze. Widząc, że w otoczeniu nowo wybranego prezydenta Kuczmy tworzy się grupa wyskoczków-cyników na czele z ozdobnym Dmytrem Tabacznykiem, Bohdan Horyń zrozumiał, że musi wrócić do polityki, i to wcale nie dlatego, że liczył na to, iż swoją obecnością zmieni nowe, cyniczne tendencje. Cynicy nie uznają żadnych autorytetów. Bohdan Horyń ponownie poszedł do parlamentu, aby swoją obecnością umocnić środowisko, które wówczas w ukraińskiej polityce ucieleśniało ukraiński mentalność i ukraińską moralność. W drugiej kadencji parlamentu Ukrainy Bohdan Horyń wiele zajmował się kwestiami Rosji, w swoich wystąpieniach i artykułach podkreślał niebezpieczeństwo odrodzenia rosyjskiego faszyzmu. Wrażenia ze spotkań z Rosjanami zostały utrwalone zarówno w wywiadach, jak i w jeszcze nieopublikowanych notatkach. Jest to unikalny i dziś aktualny materiał do zrozumienia istoty Rosji, choć napisany w 1997 roku. To tylko kilka szkicowych uwag do portretu niezwykłej postaci ukraińskiej polityki i kultury. Podsumowując ten portret, powiem, że spośród wszystkich lapidarnych ocen, jakie przyszło mi czytać o Bohdanie Horyniu, najtrafniej jego osobę i system wartości charakteryzuje epigraf do artykułu o Bohdanie Horyniu, użyty przez dyrektorkę wydawnictwa „Pulsari” Larysę Kopań: „Majątku po sobie nie zostawię, // Jedynie swoje imię na książce napiszę” (Tudor Argezi. „Echo”. Przeł. W. Pojata).
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK. Profesora Wasyla Jaremenki nie trzeba przedstawiać żadnymi szczególnymi epitetami. Od dawna jest on znaczącą postacią ukraińskiej przestrzeni informacyjnej. Pod względem objętości, szerokości problematyki, nowatorstwa i głębi jej przemyślenia, wartości oraz aktualności dla rozchwianego i zwątpionego ukraińskiego społeczeństwa napisał i wydał tyle, że takim dorobkiem nie może pochwalić się niejedna instytucja naukowa czy edukacyjna. Dla tego ogromu wykonanej pracy charakterystyczny jest jeden szczegół: tematyka wszystkich tekstów koncentruje się w płaszczyźnie ukrainoznawstwa, które przez stulecia było poniżane i fałszowane przez władzę kolonialną i które dziś coraz wyraźniej staje się czynnikiem ukraińskiego państwowotwórstwa. W tym eseju – zaledwie cztery akcenty do przyszłego życiorysu znanego uczonego, działacza Proświty, patrioty. Nieskrywany ukrainofil epoki totalitarnej. Dla mnie Wasyl Wasylowycz jest przede wszystkim nauczycielem prawdziwego, patriotycznie zorientowanego, z ludzką twarzą dziennikarstwa, którego dziś na licznych wydziałach dziennikarstwa, niestety, nie uczą. Wtedy, w dalekim 1973 roku, przedmiot „Historia ukraińskiego dziennikarstwa” na kijowskim wydziale dziennikarstwa w wykładzie młodego docenta Wasyla Jaremenki był dla nas, studentów pierwszego roku, łykiem świeżego powietrza. Od razu odebraliśmy go jako bodaj jedynego wykładowcę-śmiałka z nieskrywaną proukraińską postawą na Uniwersytecie Szewczenki w totalitarnej epoce radzieckiej. I zapamiętałem go od tamtej pory jako tego, który publicznie „poruszał” u studentów-dziennikarzy metodycznie cementowane przez komunistyczną władzę struny dusz, odpowiadające za żywotność kodu genetycznego ukraińskiego narodu. Już od jego pierwszego wykładu w słynnej sali 32 Żółtego Korpusu przedmiot ten stał się moim ulubionym. Nie opuściłem żadnych zajęć, z zapałem starałem się zanotować maksimum tego, co mówił ten szeroko oczytany, wymagający, ale zawsze uśmiechnięty wykładowca. Oczywiście, że prawdziwego podręcznika do tego przedmiotu wtedy być nie mogło. Dlatego takim było żywe, płomienne, szczere, odważne Słowo prawdziwego Nauczyciela Dziennikarstwa, przepuszczone przez jego dawno ukrainizowaną duszę. Dlatego obfitość faktów, szczegółów, nazwisk, tytułów wydawnictw, fragmenty losów tych nieznanych dotąd „pracowników pióra” – dziennikarzy, wydawców, redaktorów, którzy „kruszyli skałę małorosyjskości”, obficie trafiały do notatek pilnych studentów, skłaniając do myślenia, analizowania, naśladowania. Oprócz konspektu wykładów wolnomyślicielskie wypowiedzi znaczącego wykładowcy pozostały w moich licznych notatnikach, które on sam zachęcał nas prowadzić dla ćwiczenia pamięci i przyspieszenia procesu „wypisywania” własnego pióra. Oto dwa wymowne wyciągi z notatnika z 1974 roku. „Szanowni moi studenci. W dzisiejszej „Literackiej Ukrainie” przeczytacie mój list pokutny z powodu dopuszczonych własnych błędów w „politycznie szkodliwej” mojej przedmowie do utworów Ołeksandra Olesia, która właśnie ujrzała światło dzienne z marką „Mołodi” w uporządkowanym przeze mnie zbiorze poety – pierwszym od początku lat 20. List taki musiałem napisać, ale przed wami, moimi studentami, szczerze chcę potwierdzić: od żadnego swojego słowa w tej przedmowie nie odżegnuję się i nie odżegnam”. A taką była odpowiedź na pytanie studenta: czy możliwy jest przy komunizmie jeden język, jedna kultura, o czym nie raz mówili inni wykładowcy? Wasyl Jaremenko: „Nie. Talent nie asymiluje się – on zawsze szuka i znajduje sobą narodową formę, nie zważając na administracyjny czy polityczny nacisk. Fedkowycz i Kobylańska zaczynali pisać po niemiecku, a stali się klasykami ukraińskiej literatury i swoimi utworami utwierdzali język ukraiński”. I to zostało powiedziane publicznie w 1974 roku. Nie bał się rozkochiwać studentów we wszystkim, co ukraińskie. Pamiętamy tamten szary czas – rozpasanie w komunistyczno-radzieckiej prasie tak zwanej małanczukowszczyzny (ówczesny sekretarz ds. ideologii KC Komunistycznej Partii Ukrainy Małanczuk, którego nazywano Susłowem-2, inicjował powszechny pogrom ożywionego krótką dobą Chruszczowowskiej odwilży ukraińskiego szistdesiatnyctwa). Echa tego pogromu raz po raz odzywały się w przyciszonych korytarzach uniwersyteckich, kiedy z naszego, a zarazem z historycznego i filologicznego wydziałów nagle wykluczano studentów za najstraszniejszy wtedy artykuł-piętno – ukraiński burżuazyjny nacjonalizm. Czego wart, powiedzmy, tragiczny los naszego kolegi, który studiował dwa lata niżej – Wasyla Siczka z obwodu iwanofrankiwskiego. On wśród pierwszych niespodziewanie dla wszystkich „wylądował” na Syberii śladem swojego ojca – nieustraszonego żołnierza Ukraińskiej Powstańczej Armii Petra Siczka. Oskarżenie Wasyla: dlaczego ukrył przy wstępie na ideologiczny wydział tę stronę z biografii ojca – „zaciętego wroga narodu radzieckiego”. Jego wykłady z historii ukraińskiego dziennikarstwa miały osobiście na mnie decydujący wpływ w kształtowaniu własnych dziennikarskich, a z czasem i naukowych priorytetów. Szkoda tylko, że tak wysokiego życiowego Czynu prawdziwego ukraińskiego inteligenta-patrioty nie wyznaje obecnie wielu wykładowców uczelni – posłusznych i milczących towarzyszy zdenacjonalizowanej władzy. Hrinczenkiana w 14 tomach. Bez przesady, najważniejszą sprawą całego życia profesora Jaremenki stało się przywrócenie po dziesięcioleciach zakazów i zapomnienia twórczego dziedzictwa wybitnego działacza ukraińskiego odrodzenia, prośwityjczyka z ducha i powołania Borysa Hrinczenki. W duchowej przestrzeni tej osobowości jubilat przebywa od czasu, gdy jeszcze jako student trzeciego roku Kijowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Gorkiego wybrał na temat pracy rocznej powieść Borysa Hrinczenki „Pod cichymi wierzbami”. Od tamtej pory minęło ponad 60 lat i dziś Wasyl Wasylowycz z dumą może złożyć ukraińskiej wspólnocie swój prawdziwie pionierski raport. To – 14 tomów „Zbiorów utworów Borysa Hrinczenki”. Przeważająca większość z nich – dotąd nieuporządkowane, niewydane, nieprzeczytane i nieprzemyślane w całości. W tym prawdziwie pasjonującym projekcie znany profesor występuje jako samotnik – i jako inicjator-opracowujący, i jako redaktor, i jako redaktor naukowy, i jako autor gruntownych przedmów oraz przypisów do każdego tomu. Ujrzało już światło dzienne nieznane dotąd ukraińskiemu ogółowi twórcze dziedzictwo Borysa Hrinczenki: pedagogiczne (w dwóch tomach); narodowo-oświatowe (w dwóch tomach); dziedzictwo etnograficzne (w trzech tomach); folklorystyczne (w dwóch tomach), dziedzictwo epistolarne (w jednym tomie). Oddane do składu i przygotowywane do druku w wydawnictwie Kijowskiego Uniwersytetu im. B. Hrinczenki: literaturoznawcze (w dwóch tomach), utwory językoznawcze (w jednym tomie), publicystyka (w jednym tomie). Ważny szczegół: ten wielotomowy zbiór, którego większość tekstów wyciągnięto z dawnych archiwalnych funduszy specjalnych, drukowany jest zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej Ukrainy z 4 lipca 2012 r. nr 5050-VI „O obchodach 150-lecia jubileuszu Borysa Hrinczenki”. Osobno od tego dotąd niedoścignionego zbioru wyszły w świat w ostatnich latach jeszcze trzy książki W. Jaremenki o Borysie Hrinczence lub z uporządkowaniem jego utworów: „Wola żyje walką!..”: wybrane utwory; „Wola żyje walką!..”: poezja w serii „Biblioteka ukraińskiego żołnierza”; „Człowiek bez kopii – Borys Hrinczenko”: dokumenty archiwalne, rarytasy, materiały do biografii B. D. Hrinczenki, odkryte w latach 2013–2016”.
Prezentując jeden z tomów tego niepowtarzalnego zbioru, rektor Kijowskiego Uniwersytetu imienia Borysa Hrinczenki Wiktor Ohnewjuk zauważył taką znamienną szczegół: „Zebrana wysiłkiem profesora Wasyla Jaremenki spuścizna twórcza to ważne źródło dla zrozumienia historycznej specyfiki rozwoju procesów narodowej samoświadomości Ukraińców w warunkach imperialnego zniewolenia pod koniec XIX – na początku XX wieku. Przed nami wyłania się celowa osobowość Wielkiego Ukraińca, którego wysiłkami jednoczyli się przedstawiciele ukraińskiej inteligencji. Którzy żyli i pracowali na rzecz ukraińskiej idei w warunkach zakazu języka ukraińskiego i negowania Ukraińców jako narodu. Działacze ci nie tylko zachowali pamięć genetyczną swojego narodu, ale też próbowali obudzić ją w ukraińskiej ludności Imperium Rosyjskiego i Austro-Węgierskiego”. Potężna hrinczenkiana Jaremenki to faktycznie to, co odpowiada czynowi i duchowi sprawy, o którą z oddaniem, z wiarą walczył zarówno Borys Hrinczenko, jak i jego brat w dziedzinie ukrainoznawstwa, do niedawna skrytykowany i zakazany przez oficjalne władze Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion). Właśnie dlatego zarząd Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w przededniu znamiennego jubileuszu wysunął profesora Wasyla Jaremenkę jako nominata do zdobycia nagrody imienia Iwana Ohijenki w 2021 roku w dziedzinie nauki. Na historycznej fotografii z marmurowej sali Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (2017) – profesor Wasyl Jaremenko ze swoimi byłymi uczniami i naśladowcami: Mychajłem Soroką, Iwanem Zabijaką, Mykołą Tymoszykiem oraz Hanną Onkowycz.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na szczeblu drabiny społecznej. Jak tylko ktoś wespnie się wyżej na szczebel, to już nie patrzy, bo ty jesteś na dole. I na odwrót: ktoś, strącony z wysokości, staje się dobrym towarzyszem. A przedtem zarozumiale nie poznawał. * * * Chmiel czyni wszystko teatralnie bajkowym. * * * Nie mogłam przebić się przez sukienny język szablonowych standardowych fraz, którymi usiane były wszystkie strony, oraz przez ten nieszczery patos. * * * To powiedzenie również uderzyło mnie swoją obrazowością. „To jak koniom: założyli przy oczach klapki i każą patrzeć tylko przed siebie, a na boki – nie wolno”. Ale Boże mój! My wtedy wszyscy byliśmy oszołomieni, wszystkim nam agitprop ponakładał „klapki”, jeszcze do tego kolorowe. Jedni znajdowali w sobie giętkość myśli, by widzieć czarne jako białe, a drudzy – no nijak nie potrafili… * * * Nie ma nie do zniesienia cierpienia. Kiedy już staje się nie do zniesienia, człowiek mdleje albo tak tępieje, bez odczuwania bólu. To jakiś pancerz, którym natura sama otacza śmiertelnie zranioną istotę. * * * … Horenko, który wrócił z delegacji na wieś. Szeptem mówił, że na wsi dzieje się horror, ludzie puchną i umierają z głodu, a napisał i wydrukował w gazecie o szczęśliwym i zamożnym życiu na wsi, że stół kołchoźnika ugina się od pampuszek, kiełbas i pierogów w śmietanie. Socrealizm w działaniu. … To teraz, z perspektywy czasu i z ujawnieniem tajnych planów Moskwy-Stalina – wziąć Ukrainę głodem – wszystko jest jasne. A wtedy małemu człowiekowi, otoczonemu faktami tylko najbliższymi bezpośrednio jemu, wokół niego, wszystko to było skrajnie niezrozumiałe… * * * … I tak zaczął we mnie wykrystalizowywać się „kodeks”, który był i dotąd jest moim „regulaminem”. Ze swoimi słabymi siłami, wadami, brakami mam żyć i od nikogo niczego nie prosić. Nie starać się nikomu przypodobać, bo i tak nie umiem, to po co się męczyć? Żyć tak, żeby nikomu nic nie być winną. Mieścić się w swoich skromnych możliwościach. Żyć tak, żeby nie było niczego, co trzeba ukrywać. Nie prowadzić podwójnej księgowości. Nie rozwijać w sobie cech przyrodzonych pupilom. Nie chcieć luksusu, zadowalać się koniecznym. NIE MIEĆ POTRZEB. Twarde życie. Lepiej samodzielnie biedować, niż zależeć dla zapewnienia bytu od kogoś. Wiara w siebie… Wszystkie te „zasady” już wyrobiły się ciężkim wcześniejszym doświadczeniem, nie trzeba było się ich uczyć ani trenować… * * * Kijowski przepych nigdy nie może przestać nęcić. Lepszego miasta nie ma na świecie. * * * Literatura – niewyczerpana studnia, z niej można całe życie czerpać – i zawsze uzdrawiającą wodę. * * * … W domu Rylskiego wszystko jest po staremu: w domu ikony z zapalonymi lampkami, świętuje się wszystkie święta religijne – tak mocno trzyma się tego żona Ryl-
Tłumaczenie maszynowe
…W przededniu Wielkanocy, kiedy babcia Kateryna układała rzędem rozgrzane babki wielkanocne z pieca na „bambetlu” (ławie ze skrzynią), przykrytym czystym lnianym płótnem, ja z daleka, przełykając ślinkę, obserwowałam to święto, i najbardziej chciało mi się „wydłubać” z pulchnej babki choć jedną rodzynkę, która, zdawało się, tak i mrugała do mnie: a spróbuj! Nie wybierałam na obrazie oczu Bogu, bo „wszystko widzi”, jak, przypomnijcie sobie, Czypka z „Czy ryczą woły, gdy żłoby są pełne…” Panasa Myrnego, a ukradkiem, kiedy babcia na chwilę się odwracała, jednak wydłubywałam, niech Bóg wybaczy, z jeszcze gorącego „ciała” rytualnego chleba jedną czy drugą suszoną winogronkę, żeby w mig połknąć, jak głodny bocian żabę, i poczuć błogość, której nie da się wyrazić słowami… Dziś zaś właśnie tak – „wydłubywaniem rodzynek” – nazwałam sama dla siebie całkiem „legalne” miłe zajęcie: podczas czytania dzieła literackiego wybierać-wypisywać cytaty, w których jest „kod” prawd, które autor chce przekazać czytelnikowi, czy po prostu krótkie ciekawe epizody – swoiste „portreciki” czasu, ludzi, wydarzeń, czy niespodziewanie błyskotliwa metafora, czy po prostu oryginalna myśl… Tym razem – Dokija Humenna, „Dar Jewdotei” (Egzamin pamięci, Kijów, „Dnipro”, 2004), czytana przeze mnie chyba po raz trzeci. Zanim „poczęstuję” smacznymi „wybranymi rodzynkami”, proponuję zapoznać się z notą wydawniczą książki: „Do wydania weszły dwie książki wspomnień znanej poza Ukrainą, ale nieznanej na ojczystej ziemi pisarki, która opowiada o swoich dziecięcych i młodzieńczych latach, które minęły w prowincjonalnym miasteczku na południu Kijowszczyzny, nauce w gimnazjum i Kijowskim Instytucie Oświaty Narodowej. Utalentowana pisarka szczerze i ciekawie opowiada o ruchu literackim kijowskiego zrzeszenia „Pług”, a później – Związku Pisarzy Ukrainy. Ze stron książki wyłania się ówczesne życie, duch i obyczaje kijowskiego środowiska studenckiego i literackiego”. * * * … Ojciec przywiózł z Kijowa „Historię kultury ukraińskiej” I. Ohijenki i inne ukraińskie książki. Ohijenkę zaś najbardziej pamiętam, bo takiej książki jeszcze nie zdarzyło mi się czytać, Z TAKIMI DALEKIMI HORYZONTAMI. * * * Jakie piękne słowo – s z k ó ł k a! Rzeczywiście, szkoła dla małych drzewek. * * * Ja takich ludzi, którzy mają pasję do intelektualnych radości, bardzo szanuję, uważam za bliskich. * * * … Jeszcze nie szarzało, jak my już tam byliśmy, – ale jakże tu SIBIRNO (mroźno)! * * * Trzy lata chodziłam ja po Włodzimierskiej o każdej porze roku, dnia i wieczora. Ile różnych emocji! Można by je podzielić na dwie połowy: jak z przyrodą – szczęśliwa, a jak z ludźmi – pokąsana. * * * Na południu Ukrainy często się zdarza: nazwisko czysto kacapskie, a dusza ukraińska. Owoce kolonizacji Katarzyny Drugiej? * * * Pokoik na piętrze był nie tylko mały, ale i ciemny, pomalowany na ciemnobordowy kolor. To pierwsze, co zrobiłam, to przekształciłam go na biały. Najęłam majstra, który wypalił specjalną maszynką farbę olejną. A potem pobielił, przy tym opowiadając mi swoje spostrzeżenia. On wie, do jakiej narodowości należą jego zleceniodawcy, tylko po ich gustach. Żydzi lubią ściany malowane farbami olejnymi, Rosjanie – lubią „tapety”, gdzie lęgną się pluskwy. A on już wie, że ja jestem Ukrainką, bo chcę mieć białe ściany. A cóż, u nas chatę bielą dwa razy do roku. W chacie musi być jasno… * * * Najgorsze zaś o k r u c i e ń s t w o odmowy, kiedy ciebie kochają, a ty – nie, to dla zakochanego najwyższe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o. Bo jak zmiłowanie się przeciągnie, wtedy rana zakochanego jest niezagojona. * * * To ja jeden jedyny raz trafiłam do towarzyskiego kręgu wyrafinowanych pisarzy, w tę atmosferę, za którą tęskniłam. I gdyby nie dociekliwa Hasia… [Agata Turczynśka] Ona jakoś ze wszystkimi znajdzie o czym mówić, wszystkich zna, ze wszystkimi ma dobre stosunki. Po wieczorze w sali, w westybulu, w korytarzach jeszcze długo stoją grupkami i rozmawiają. Wychodząc – przy wejściach, na ulicy… Między nimi i Hasia. A ja od razu do domu, bo wstrętnie, wstyd i nijak stać tak, nikt do ciebie ani słowa, ani ty do nikogo. To przykre uczucie, że jest się samotnym, w atmosferze panowania życia zbiorowego jeszcze się zaostrza. Ja kiedyś pytałam Hasię, jak to ona potrafi. A ona wyjaśniła. Główna rzecz – uśmiech. Jak uśmiechniesz się do kogoś, wtedy ta osoba od razu łagodnieje. Tego ona nauczyła się, jak była bezdomna. Bywało – deszcz, nie ma gdzie się podziać, a uśmiechniesz się do stróża, on cię wpuści do budki. Ale skąd wziąć uśmiech, kiedy w duszy go nie ma? * * * Choć gości poczęstowali biedną herbatą, ale wynagrodzili duchową ucztą. * * * … Sam profesor Jawornycki, stary dziadziuś, wziął ode mnie opłatę za wstęp – pięć kopiejek – i poprowadził po salach muzeum. Kozacka starożytność, zbierana przez całe życie ze wszystkich tutejszych okolic, – aż oczy rozbiegają się. Same szable czego są warte, – dla jakichże to olbrzymów i siłaczy one zrobione? A oto i sami ci olbrzymi, wykopani z mogił i pochówków. Najbardziej zapamiętałam jeden pochówek: szkielet był taki wielki, jak dwa normalne. Czy to naprawdę tak wielcy ludzie wtedy żyli? Gdzież oni żyli? Tutaj, w Zaporożu! – Obok tego szkieletu-olbrzyma, oprócz takiej samej olbrzymiej szabli, stała czworokątna butelka z ciemnozielonego szkła. Kozaków na tamten świat wyprawiali z okowitą! Akademik Jawornycki oprowadzał mnie po tych salach i opowiadał, jakby całej wycieczce z 30 osób albo, przynajmniej, osobie z królewskiej dynastii. * * * Nocowałam ja obok największego progu, Nenasytca, w chatce na wzgórzu, która oknami wychodziła na Dniepr-Nenasytec. Jak cudownie było zasypiać pod nieustanny klekot Nenasytca! A ci ludzie, gospodarze chaty, mówili, że wręcz przeciwnie: obrzydł im ten szum, nie daje zasnąć. Przeklinali go. Mnie zaś wydawał się on muzyką. W dzień Nenasytec wyglądał jeszcze lepiej. Ta wyspa-góra pośrodku Dniepru była w klekocie białej piany. Nad bryzgami i białymi potokami latają mewy, błękitne niebo rozpostarło swój namiot. Życie i nieustanny ruch. Siedź tu choć dzień, choć tydzień, choć wiek. Tak było i za czasów kozackich, i za Światosława, za czasów niepamiętnych. Już wtedy miała lada chwila rozpoczynać się budowa Dnieprogesu, wtedy też mówiło się o tym, że progi te malownicze, ten oto majestatyczny Nenasytec będą zatopione. I mnie, zobaczywszy go na własne oczy, tak stało się szkoda i żal! Otóż długo siedziałam ja na kamyku, nogi spuściwszy w przezroczystą wodę, i nie chciałam duszą przyjąć, że to odwieczne piękno wkrótce zaleje woda i ja już nigdy więcej nie zobaczę tego cudu. * * * … Wtedy też widziałam i niemieckie kolonie obok wsi Dniepropietrowszczyzny. Jaki kontrast! Jakby dwa kraje przeplotły się. Ukraińska wieś – bez drzew. Nędzne, rozpadające się chaty, zaślepione zatkanymi szmatami okienkami. Obok chaty – kupka chwastu, palą krowieńcem. A oto niemiecka kolonia: każda zagroda – jak twierdza, jak majątek ziemski. Domy szczycą się figurowo-wzorzyście ułożoną cegłą, takież i ogrodzenia. Wewnątrz zagrody dużo solidnych budynków gospodarczych, wystarczająco i zieleni: sady, aleje, – tak, jakby to nie był stepowy kraj… Dlaczego tak? Dlaczego Niemcy potrafili, a nasi nie umieją? Dlaczego nie nauczą się, w końcu? Czy to nie ukraińskie wsie, a tych zesłanych żołnierzy jeszcze z Katarzyńskiej Noworosji?
* * * To był poeta stepu. Z jakim zachwytem mówił on o swoim stepie, o najmniejszej kropeczce, którą widzi jego orle oko! Ani gór, ani lasu nie kocha, one go duszą, przygniatają. Od jego pełnego zachwytu opisu stepu i ja zobaczyłam step inaczej – rzeczywiście, bezkresna przestrzeń, horyzont! Oddychaj pełną piersią, czuj, że wszystko aż po najdalsze horyzonty – jest twoje. * * * Pieśń – to był fundament naszej przyjaźni, a na nim my już Luba PROĆ, Dublany, obwód lwowski mogli swoje szczere, bez maski, myśli, nastroje i uczucia wyrażać. I to jest tak potrzebne, jak codzienne mycie się. Przyjaźń – to być jak ze sobą, i nie bać się zostać wyśmianą. * * * …Jaka jest jego ideologia, trochę można było sobie wyobrazić… To przecież on opowiedział mi najnowszą wtedy anegdotę. Podczas czystki aparatu jednej z instytucji komisja weryfikacyjna zapytała urzędnika: „Jak pan odnosi się do władzy radzieckiej?” – „Tak, jak do własnej żony” – odparł zapytany. „Jak pan odnosi się do swojej żony?” – „Nie kocham, ale cierpię!” * * * Czyż ja nie tęskniłam za towarzystwem? Ale za subtelnym, wybornym. Oto idę kijowskimi ulicami wieczorem do domu, wokół miasto-las w koronkowych ażurach elektryczności, a ja, żeby nie płakać, coś wymyślam, myślę. Wtedy znów podchodzi do gardła – nie ma ludzi. Takich, jakich chcę – nie ma… Jedyni przyjaciele – moje myśli. I ja wybieram jakąś swoją najmilszą myśl i idę z nią, ją rozwijam. Tak i u mnie pojawiło się towarzystwo mi do duszy – moje własne myśli. Ja je czasem nazywałam Słońcami. * * * Moje kilkukrotne zapalenia płuc, suche i mokre opłucne gdzieś tam w piersiach odzywały się od czasu do czasu, i ja wtedy chodziłam do przychodni. Jedna lekarka poradziła mi, zamiast mikstur, cudowny środek: zimne wycieranie. Ręcznik z surowego płótna zamoczyć w wodzie o temperaturze pokojowej, trochę posolonej, wykręcić i tym ręcznikiem wycierać się. Do wyboru – rano czy wieczorem. Jej radę zrealizowałam – i rzeczywiście! Hartuje! Naliczylam sobie cztery korzyści z wycierania. Po pierwsze, po wycieraniu robi się nie zimno. Po drugie, wzmacnia siłę woli… Po trzecie, rzeczywiście tym wycieraniem pozbyłam się kandydatury na gruźlika. Po czwarte, po wycieraniu robi się wesoło, rześko, CHĘTNIE DO PRACY. * * * To tak nie raz zdarzało mi się na życiowej drodze. Dotąd dobre, równorzędne stosunki, póki na od-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ського, chociaż jakiekolwiek przemiany przeszedłby sam Maksym. Ta jego żona nie mówi inaczej, jak po rosyjsku. Wspominano tu też o daczy w Irpieniu i o pianinie. Ale co mogli zarzucić Rylskiemu? Jego dochody to jakiś tam procent od przedstawień oper, przetłumaczonych na język ukraiński. A kto lepiej mógł dokonać tych przekładów, jak nie ten dobroduszny mężczyzna z rudymi, po kozacku opadającymi wąsami i nieco krzywym nosem?
* * *
Wtedy ułożyła się u mnie taka „teoria”: fale na oceanie. Pierwsza fala zmyła arystokratyczną górę, wielką burżuazję, carską biurokrację, szlachtę… Druga fala poszła na zamożne chutory stołypinowskie, na mojego dziadka, ale mnie jeszcze nie zalała, tylko musnęła echem. Trzecia fala – rozgrom wsi, średniej warstwy, masy, która zmiażdżyła wieś i wywodzących się z niej ludzi. To właśnie był pogrom na mnie. Tą falą trafiłam w „trociny”, stałam się „osobą odiozową”. Ten mój los postanowił ktoś jeszcze na rok przed moim urodzeniem, w 1903 r., na II Londyńskim zjeździe RSDRP, ktoś nim zarządził, jacyś Bronsztejnowie ze Swierdłowami i Uljanowami. Jakie mieli prawo? To wtedy, na tym zjeździe, postanowili wprowadzić kolektywizację i w jej imię zniszczyć stan chłopów-rolników. Kto im dał prawo porywać się na życie obcego im narodu?
* * *
… Nawet prawowierny Le nie mógł już znieść tego zalewu i gdzieś powiedział, to rozeszło się wśród ludzi, dotarło do mnie: „Już nie można odetchnąć od synów Izraela”…
* * *
…Jedynym miejscem, dokąd mogłam pójść w każdej chwili i czuć się bardzo dobrze, była zbawienna biblioteka. „Idę do mamy”, mówiłam sobie. Tutaj nie trzeba się do nikogo dostosowywać. Tutaj mogę znaleźć tyle, ile chcę, i takich przyjaciół, jakich chcę. Książki są moimi przyjaciółmi.
* * *
Sosiurę o miękkich, oliwkowo-brązowych oczach widziałam nie raz. Krążyła o nim stała plotka, że jest psychicznie niezrównoważony. Oto przychodzi pod drzwi starzec, prosi o jałmużnę dziesięć kopiejek, a Sosiura wynosi mu i daruje swój najlepszy garnitur.
* * * Nigdy i nigdzie nie widziałam, żeby Rylski wynosząco odsuwał od siebie „niższych rangą”, choć jego autorytet tak się umacniał, a w Domu Literata na drożdżach rozrastała się kastowość: „czyja czapka wyższa”. Zwyczaj całowania dam w „rączkę” nie opuszczał go już. … Podobało mi się, że Rylski nie gardził także żargonizmami w języku, gdy trzeba było, będąc tak subtelnym znawcą tego języka. Dzięki temu stał się jakoś bardziej swój.
* * * W ZSRR nawet samobójstwo traktuje się jako kontrrewolucję.
* * * … I ten cynizm tolerowali ukraińscy komuniści – Korniejczuk, Le, Bażan? Nie było ideologa-Ukraińca? Trzeba było poganiacza, który nie szanuje nawet swojego, a tym bardziej obcego? Dlaczego ta zgraja nie poszła budować żydowskiej kultury swoimi talentami? Dorwali się do prowadzenia rusyfikacyjnej, pogromowej działalności wewnątrz ukraińskiej sekcji Związku. (Tak, tak! W państwie Ukrainie jej literatura to jedynie sekcja!) I tak, jakby ci, którzy wysłali Iliję Stebuna na tę pogromową akcję, nie wiedzieli, kim jest Stebun. Gdyby w tym czasie złapano w ukraińskiej literaturze jakiegoś popowicza, zostałoby po nim tylko mokre miejsce. A oto synek ostrerskiego rabina Kacnelsona może bezkarnie tłuc ukraińską literaturę.
* * * Sosiura: „Przecież powinniśmy szanować swoich ojców i przodków, dziadków i babki. Spójrzcie na Żydów. Czy choć jeden z nich przeklął swojego ojca? Czy dziadka? Nie, cała ich burżuazja już teraz jest „rabocze”… Dlaczego Żydzi nie szczują się nawzajem? Dlaczego nie wytwarzają między sobą „walki klasowej”? Nie słyszałem czegoś takiego. Oni wszyscy stoją za sobą murem, a nas szczują na własnych braci i babki, wymyślili dla nas walkę klasową”…
* * * Kiedy wbija się ostry nóż jakiegoś wydarzenia (a ja jestem wrażliwa, dla kogoś zadrapanie, dla mnie rana) i nie ma komu się poskarżyć, – przekonuję siebie, że przecież sama od dzieciństwa do tego się przygotowywałam.
* * * Myśli, jak wiadomo, płyną przez mózg obłokami, gromadami, splątane. Wybieram sobie jakąś gałązkę i obskubuję ją, jakąś nitkę – i idę za nią…
* * * Przebrzmiała literacka dyskusja, rozkwitło od niezliczonych błyskotliwych wieczorów literackich. To był najciekawszy czas z całego mojego pobytu w pobliżu życia literackiego. Swobodnie krzyżowały się rozmaite poglądy, wtedy zobaczyłam, jak bogate są ogrody ukraińskiej literatury. … Potem do tego ogrodu wdarli się niezaproszeni ogrodnicy… Ogrodnicy? Rąbacze! Zaczęli znikać ukraińscy pisarze jeden po drugim.
* * * Otóż: wyszła młoda istota na szeroki łan, pełna sił i zapału, pragnienia i żaru do pracy. Ile by przerobiła, gdyby jej nie odpędzono, nie okaleczyli niezaproszeni „ogrodnicy”, szkodniki! Ile jej sił poszło na jęki, rozpacz, upadki i depresje oraz na walkę o znalezienie wyjścia z czarnego worka! I gdzieś w tej samej istocie zrodziły się siły do oporu. Z rozpaczy narodziło się nowe. Istotę powoli, lecz nieuchronnie opanowywało jakieś dotąd nieznane jej poczucie świata. Jego centrum – obojętność wobec własnych ran, niepowodzeń i porzucenia. Pogarda dla wygód, do których dążą wszyscy inni. Ja ich nie mam – nie są mi potrzebne! Ważniejsze jest wewnętrzne. I to wewnętrzne Słońce można budować w sobie samej. … Dlaczego nasze pokolenie ma poświęcać siebie dla szczęścia jakiejś nieznanej nam przyszłości? Nasi przodkowie żyli sobie własnym życiem dla siebie i nie myśleli o nas. Nie troszczyli się o nasze szczęście. A gdyby nawet się troszczyli – co by to pomogło? Zatem przeszłości nie ma, bo już minęła, przyszłości nie ma, bo będzie zupełnie inna, niż ją sobie wyobrażamy. Przyszłość – „królestwo niebieskie”, nieosiągalne nawet w wyobraźni. Realne – ten dzień, ta chwila, która za moment stanie się „przeszłością”. Ciesz się nią! Ona – jedyna rzeczywistość…
Tłumaczenie maszynowe
Oksana Szalak
Czy potrafisz sobie wyobrazić, że korespondujesz z Astrid Lindgren? O czym byś jej napisał? Pewnie najpierw pomyślałbyś, co ją interesuje w czytaniu i czy w ogóle coś ją interesuje… Ale teraz mowa o listach dwunastoletniej dziewczynki, która zwraca się do ulubionej pisarki. I to nie po prostu tak, lecz z prośbą o pomoc w zdobyciu głównej roli w filmie („Mogłabym zagrać Pippi, ale teraz chciałabym zagrać w filmie na podstawie książki „Biały kamyczek” Gunnel Linde, wiem, że masz wpływy”)… Ten pierwszy list najwyraźniej oburzył pisarkę, bo Sara Jungkranz (to właśnie ona odważyła się napisać coś takiego) nie zachowała odpowiedzi, a przy kolejnej okazji żałowała i karciła samą siebie – gorzko i zupełnie nie po dziecięcemu…
Astrid Lindgren, która otrzymywała tysiące listów od czytelników – małych i dorosłych – uważała za niezwykle ważne odpowiadać na nie. Przeważnie były to listy, które nie wyróżniały się oryginalnością – o zachwycie jej twórczością. Były to listy uczniów, którzy pisali, wykonując zadania nauczycieli, albo rysunki w kopertach – z przedszkoli. Pisarka grzecznie odpowiadała…
Listów Sary Jungkranz w epistolarium Astrid Lindgren wraz z odpowiedziami jest osiemdziesiąt. Taka liczba tylko świadczy o tym, że obie adresatki były nieobojętne w wyrażaniu swoich myśli, choć różnica wieku była niemała – ponad 50 lat. Sara Jungkranz – emocjonalna, żarliwa, buntownicza natura, skłonna do refleksji – wyrosła wśród przemocy i nieustannie się z nią stykała. Było jej trudno na świecie, bo sama była – z jednej strony samotna i zagubiona, z drugiej – ambitna i niezadowolona z siebie…
Jednak to właśnie w niej Astrid zdołała dostrzec „pokrewną duszę”: „Należysz do tych ludzi, którzy potrafią odczuwać, przejmować się i myśleć-martwić się, właśnie tu jesteśmy z tobą pokrewnymi duszami”. Właśnie dzięki Sarze i listom do niej można raz jeszcze zobaczyć Astrid Lindgren – nie tyle pisarkę, która odsłania sekrety swojej twórczości, ile niezwykle czułą i współczującą osobę, która potrafi podnieść na duchu, doradzić, pocieszyć, która potrafi widzieć dziecko, choć ani razu go nie zobaczyła!
Uderza, że Astrid w ogóle prawie nie opowiada o sobie, poza kilkoma okazjonalnymi przypadkami, gdzie z żalem (a pod koniec – z autoironią) zauważa: „Wspominam swoją młodość jako coś beznadziejnie smutnego i bez wyjścia (a dzieciństwo – jako nieustanne światło). Starość jeszcze nie sprawia mi kłopotów, ponieważ, dzięki Bogu, mam mocne zdrowie, choć ciężko patrzeć, jak wielu ludzi cierpi. „Ostatni kwartał jest najgorszy” – zawsze powtarzała moja mama. No cóż, można powiedzieć, że cię pocieszyłam!”.
Jako młoda kobieta Astrid naprawdę wiele wycierpiała: miała romans z dużo starszym mężczyzną – ojcem jej szkolnej przyjaciółki, redaktorem naczelnym gazety, w której zaczęła pracować po szkole. Potajemnie urodziła pozamałżeńskie dziecko i przeniosła się z rodzinnego miasteczka Vimmerby do Sztokholmu. To bolesne doświadczenie dodawało wiedzy i umiejętności rozumienia cudzej duszy. Właściwie już od pierwszych listów Sara przestała być dla Astrid obca. Pisarka, która wtedy miała już wnuki, odnosiła się do swojej młodej czytelniczki z taką uwagą, z jaką mogłaby odnosić się do najbliższej osoby. Dopytywała, zachęcała, pocieszała, dodawała otuchy, uspokajała, karciła, namawiała… Ale kiedy czuła, że za bardzo naciska, natychmiast taktownie się wycofywała. Własne doświadczenie zawsze było pod ręką, i gdy Sara się rozczarowywała, buntowała, cierpiała, bo ojciec „łoił skórę”, a matka jej nie broniła, jedna z najsłynniejszych wówczas pisarek nie bała się wspomnieć swoją niespokojną młodość: „Kiedy miałam 19–20 lat, chciałam popełnić samobójstwo <…> odżywiałam się źle, z powodu braku pieniędzy, więc nie miałam zbyt wiele powodów, by cieszyć się życiem. Ale potem stopniowo się przystosowałam i życie wydawało mi się dość przyjemne”. To dodawało Sarze pewności siebie.
Astrid potrafiła być też stanowcza i pomysłowa. Gdy dziewczynka napisała o swoim pierwszym doświadczeniu z paleniem, pisarka nawet obiecała wypłacić jej całkiem sporą sumę (i rzeczywiście wypłaciła!), jeśli ta nigdy nie weźmie papierosa do ręki. A kiedy młoda Sara wypiła nadmiar alkoholu na balu maturalnym z powodu nieszczęśliwej miłości do nauczyciela, to nie na żarty zaniepokoiła Astrid: „Nie myśl, że czytam ci morał – ja po prostu chcę, chcę, c h c ę, żebyś zrozumiała, jak łatwo tam się stoczyć – z jednego prostego powodu: człowiek może nie rozumieć, że to niebezpieczniejsze niż dynamit. Strzeż jasnego, logicznego umysłu, jaki masz, nie mąć go alkoholem…”. Pisarka udzielała jednak rad także o charakterze twórczym. Zapomniawszy o marzeniach aktorskich, Sara postanowiła napisać powieść w imieniu transgenderowej dziewczynki (jej nastoletnie poszukiwania twórcze nie znały granic), Astrid zaś odradziła jej to, opowiadając kiedyś, jak sama pisze: „Piszę jednak wyłącznie dla własnej przyjemności, nie myślę o tych, którzy to przeczytają, kiedy piszę… Choć bez końca coś zmieniam, przepisuję, wyrywam kartkę, wyrzucam i piszę od nowa, dopóki każde zdanie nie stanie się takie, jakie chcę”. Niezwykle przenikliwe wiersze o sławie i znanym człowieku ukazują zdumiewającą prostotę i ludzkość Astrid Lindgren, jej zrozumienie, po co na tym świecie potrzebna jest literatura: „Chcesz wiedzieć, jak to jest być sławną? Ale rozumiesz, ja się tym zbytnio nie przejmuję – a kiedy czasem się nad tym zastanawiam, to jakby to dotyczyło kogoś innego. Nie znam nic obrzydliwszego niż gwiazdorstwo, które teraz po prostu kwitnie, za to b y w a miło, kiedy rozumiesz, że komuś w życiu zrobiło się weselej od twoich książek, wtedy nawet odczuwam zadowolenie”. I jeśli Sara, która teraz jest nieco starsza od tej Astrid Lindgren, pisującej do niej w latach siedemdziesiątych, postanowiła opublikować swoje listy (bez cenzurowania i redagowania!) wraz z odpowiedziami znanej pisarki, to prawdopodobnie dlatego, że Lindgren jest dla niej nie tylko znaną autorką, ale zarazem mentorką, starszą przyjaciółką i wreszcie bliską duszą. W młodości dziewczyna chyba nie do końca uświadamiała sobie jej znaczenie w swoim życiu, lecz czas minął i Sara – kiedyś nastolatka o trudnym losie, a potem dziewczyna o trudnym charakterze – zrozumiała, kto ukształtował ją jako osobowość, kto ogrzewał ją dobrym słowem, kto chronił przed życiowymi pułapkami i ratował w najtrudniejszych chwilach. Z opublikowanej korespondencji interesująco jest obserwować, jak zmienia się młoda adresatka Lindgren nie tylko pod wpływem jej powieści, ale też listów, które „przechowuje pod materacem”, z dala od postronnych oczu. Jak dorasta, czuje się równą wielkiej Lindgren, która nie tylko ją rozumie, ale i kocha. Kocha bezwarunkową i bezinteresowną miłością człowieka, dla którego nie ma nawet znaczenia, czy widuje się ze swoją adresatką, bo widzi ona sercem. Wydanie „Твої листи я зберігаю під матрацом…” (Kijów: Rідна мова, 2019) – jedno z nielicznych, poświęconych Astrid Lindgren i przetłumaczonych w Ukrainie. Przekładu dokonała znana pisarka, tłumaczka skandynawistka Halina Kyrpa. Sądząc po składni, leksyce – nasyconej, barwnej, różnostylowej, która odtwarza nie tylko językowe upodobania samej Astrid Lindgren, ale też mowę potoczną, miejscami młodzieżowy slang Sary Schwardt – praca tłumaczki okazała się niełatwa. Tłumaczka często sięga po dialektyzmy i neologizmy, aby wiernie oddać teksty niezwykłej korespondencji. Dzięki Halinie Kyrpie i świętej pamięci niezapomnianej Olhie Senjuk mamy dziś 25 książek prozy Astrid Lindgren przetłumaczonych na ukraiński. To ogromny dorobek – i nie tylko literatury dla dzieci. Minęło 19 lat, odkąd Astrid odeszła od nas. Jej skromny nagrobny kamień nadal świeci swoją bielą w miasteczku Vimmerby (prowincja Smaland), gdzie nieopodal urodziła się na chutorze Näs. I jakby słyszy się słowa dziewczynki, którą Lindgren uważała za pokrewną duszę: „Ludzie mówią: kocham swój kraj, a ja najbardziej kocham Smaland…”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
robi z materiału historycznego tekst artystyczny, przedstawiając to, co znaleziono w dawnych kronikach, poprzez dialog, myśli bohaterów i inne środki artystyczne; wreszcie, nawlekając zebrany materiał na kanwę fabuły. Według tego kryterium można oddzielić prozę historyczną od traktatu kancelaryjnego lub, co gorsza, od grafomanii. Niestety, utwór W. Machny, jak widać z przytoczonych wyżej cytatów, wyraźnie z owego kryterium wypada. Dlatego też wyszła pisarzowi taka sobie patchworkowa historia o codzienności miasteczka Jazłowiec w XVII wieku. Historia, która w najlepszym razie mogłaby służyć za przewodnik krajoznawczy po tej miejscowości, ale w żadnym wypadku nie za utwór artystyczny. Teraz porozmawiajmy o kunszcie literackim autora. Styl wykładu Machny na zawsze pozostanie w pamięci czytelnika. Charakteryzuje się on kilkoma cechami. Pierwsza z nich: autor najpierw opowiada o wydarzeniu, osadzie czy postaci, a dopiero wtedy (na przykład po śmierci bohatera) mowa jest o jego życiu przed rozpoczęciem opowieści. I takimi wywróconymi na nice „kalekami” — najpierw koniec wydarzenia, a potem opowieść o jego początku — gęsto usiana jest powieść. Znamienną cechą są też pomylone w jednym akapicie formy czasowe — tu masz to, co dzieje się teraz, tu masz i to, co stanie się z postacią za kilka lat czy dziesięcioleci. Miejscami nieudolnie sformułowana myśl wnosi niepotrzebne dwuznaczności w rozumienie tekstu, stworzony przez autora opis dwoi się, niczym przez szkła źle dobranych okularów: „Imperia Osmańskie i Rzymskie, Hiszpania i Portugalia, Carstwo Moskiewskie i dynastia Qing w Chinach, detronizacja patriarchy Nikona i odkrycie grawitacji przez Izaaka Newtona, wojna angielsko-duńska i pierwsza drukowana Biblia po ormiańsku w Amsterdamie — oto dlaczego wszystko, co połączone niewidzialnymi nićmi historii, żyło wtedy w oczekiwaniu na czasy ostateczne, bo czasy ostateczne zawsze są z nami”. Co chciał nam przekazać pisarz tą tyradą? Obawiam się, że tego wyraźnie nie powie nawet sam autor. Nie jest proza Machny pozbawiona epitetów, metafor i porównań. Prawda, jakość ich jest dość wątpliwa. „Mówili, że całymi dniami ten Bedros mówił sam do siebie, niczym śmierdzący kozioł” — pisze autor. Zdumionemu czytelnikowi pozostaje tylko pozazdrościć autorowi, któremu poszczęściło się widzieć śmierdzące kozły, które rozmawiają. A oto fraza z opisu porodu: „Na początku marca Helena poczuje silne trzęsieniowe wstrząsy wewnątrz”. Oczywiście, celność tej metafory godnie ocenić będą mogły tylko kobiety. Jeśli chodzi o mężczyzn, to będą musieli mocno wytężyć wyobraźnię, żeby zrozumieć, jak to wstrząsy wewnątrz mogą być „trzęsieniowe”. Chyba że rodzi się Ilja Muromiec, a i to… Trudno znaleźć związek przyczynowo-skutkowy także w zachowaniu niektórych koni: „...kiedy słońce staczało się z nieba, opowiadała mama, w mieście zapalano nasączone owczym łojem szmaty na ociosanych kijach. Drżały kamienie twierdzy i pierdziały senne konie”. Albo: „Niebo zaciągnęło się niebieskimi chmurami i w powietrzu zapachniało zielonym deszczem”.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło KARASIOW Idea narodowa, nad którą od kilkunastu już lat łamią sobie głowy najlepsze umysły Ukrainy, w rzeczywistości formułuje się dość prosto. Brzmi to tak: aby wychować człowieka na Ukraińca, należy obudzić w nim dumę z narodu. Przebudzenie tej dumy osiąga się przede wszystkim poprzez historię i literaturę. Ponadto czytelnik jednak porównuje własne czyny z bohaterem, którego polubił. Zważywszy na to wszystko, powieść historyczna nabiera w koordynatach idei narodowej szczególnego znaczenia. Nagrody krajoznawcze i literackie, a najbardziej Szewczenkowska, odgrywają tu niebagatelną rolę. Nagroda czyni autora popularnym, a zatem jego utwory przeczyta większa liczba ludzi. Z drugiej strony, na utworach laureatów nagrody wzorują się inni pisarze. Nagroda służy tym kryterium, które określa, co jest dobrą literaturą, a co złą. W tym roku do Nagrody Szewczenkowskiej zgłoszono, między innymi, powieść Wasyla Machny „Wieczny kalendarz” — jego pierwszą próbę w prozie historycznej. Autor urodził się na Tarnopolszczyźnie. Historię miejscowości swojej ojczyzny, właściwie, on właśnie bada. W 2000 roku W. Machno przeprowadził się do USA. W czasie swojej twórczości zdobył niemało nagród literackich, w szczególności Ukraińsko-żydowską nagrodę „Spotkanie”, ustanowioną w 2020 roku. Ma niezły dorobek entuzjastycznych opinii o swoich utworach. Oto co mówi przewodniczący jury tej nagrody A. Kurkow: „Mnie do tej pory nie puszcza powieść Wasyla Machny „Wieczny kalendarz”. Powieść wielka i majestatyczna, podobna jednocześnie i do całej planety, i do osobnej Wieży Babel, w której ludzie, którzy zgubili wspólny język, próbują zrozumieć siebie nawzajem oczami i czynami”. Niestety, z A. Kurkowem można zgodzić się tylko w jednym: ludzie w powieści zgubili wspólny język; tyle tylko, że ich próba „zrozumienia siebie nawzajem oczami i czynami” nie zawsze jest zrozumiała dla kogoś innego, poza autorem. Streszczenie treści „Wiecznego kalendarza” nie wydaje się możliwe. Składnik literacki, który powinien dominować w powieści historycznej (przypomnijmy Waltera Scotta z jego słynnym: „Historia to tylko gwóźdź, na którym wieszam wiązkę moich powieści”), ten składnik literacki został zignorowany przez autora. Ani fabuły, ani bohatera w powieści nie ma. Jest tylko chaotyczny zbiór epizodów, z których tylko nieznaczną część można nazwać historycznymi, i to umownie. „Ja po prostu chciałem opowiedzieć o ważnych dla mnie osobiście rzeczach, które dotykałyby i historii, i terytorium, i rodziny, – jakaś taka totalna powieść o wszystkim, — mówi Wasyl Machno. — Żeby w niej były linie fabularne i przejścia, i żeby te części były powiązane, umotywowane, żeby między nimi nie odczuwało się jakiegoś rozdarcia. Także dużo myślałem nad tym, żeby w powieści zaszło swoiste „wewnętrzne rymowanie”: podobnie, jak w wierszu – rym, gdzie 1-szy wiersz rezonuje z 3-im, 2-gi z 4-ym…”. Musimy skonstatować, że o ile pierwsze marzenie autora — napisać powieść jednocześnie o wszystkim — jednak się spełniło, to odnośnie „wewnętrznego rymowania” sprawa jest bardziej skomplikowana. Nie rymuje się „Wieczny kalendarz”, choćbyś płakał. Jednak zatrzymajmy się na przedstawionych w powieści wydarzeniach historycznych bardziej szczegółowo. Książkę rozpoczyna opowieść o żydowskim fałszywym mesjaszu Sabbotaju Cwi. Żadnego związku z przedstawioną w „Wiecznym kalendarzu” historią ta postać nie ma, zresztą opowieść o nim kończy się wraz z pierwszym rozdziałem książki. Dalej przedstawiana jest inna historia — o rodzinie Ukraińców Barewiczów, którzy zwarli się w walce z Polakami Wolańskimi o niezasiedlone ziemie Mytnyci (osada na Tarnopolszczyźnie). Jednak i ta walka nie stanowi kanwy fabuły, bo tej kanwy w utworze nie stanowi nic. Na przykład, dalej w powieści mowa jest o Ormianinie Syrynowiczu — wraz z bardzo długim cytatem z jego testamentu: tutaj szczegółowo wyliczane są cerkwie i księża, którym ofiarowuje zmarły, a także „synowie Jakub, Asfatur i Krzysztof, i córka Zofia Mitkiewiczowa, i wnuk Zachariasz, syn Kirkora, i wnuczka Zuzanna, córka Bedrosa, i wnuczka Anna, córka Haraczura… A w domu Syrynowiczów słuchali pielgrzyma. Byli tu ze swoimi żonami Taniel, Bedros, Hajk, Aram, Lewon i Narek. Maral była żoną Taniela, Sirwart — Bedrosa, Taline — Hajka, Griszymie — Arama, Hajane — Lewona i Hegine — Nareka”. Zaniepokojony czytelnik może się uspokoić — praktycznie nigdzie w powieści z wymienionymi postaciami więcej się nie spotka, i ta powódź nieistotnych osób zniknie z jego pamięci, jak widmowy sen. Nie poprawia się pisarstwo Machny także wtedy, gdy analizuje on sytuację międzynarodową. Fakty historyczne, których i tak w powieści jest jak na lekarstwo, są jeszcze zaszyfrowane niezrozumiałymi terminami: „Najbardziej niepokoiło paszę, że słaba Imperium Osmańskie nie zdoła przekształcić się w wielki Turgan”. Czy znajdzie się wielu takich, którzy wiedzą, co to jest — wielki Turgan? Dodajmy, że nawet Google nie zna takiego słowa. I, śmiem was zapewnić, że z powieści W. Machny wy tego też się nie dowiecie. Jeszcze przykład: „Wszystko działo się w miesiącu dżemazielgira. Kajmakam-pasza, reis-ul-kiutab Mustafa-efendi oraz czawusz-baszy Sulejman-aga z głównym tłumaczem i pisarzem Chodżą Ali-efendi siedzieli naprzeciw lackich posłów, wysłuchując ich warunków”. Czy zrozumiał czytelnik z tego pisma, kiedy odbywało się wydarzenie i jacy tureccy dostojnicy byli obecni na tym spotkaniu (oprócz pisarza, oczywiście)? Zdaniem autora, bardzo interesujące i pożyteczne dla czytającej publiczności mają być związki dynastyczne żydowskich rodzin. Wylicza je z taką głębią, jakby archeolog znalezione artefakty w grobowcu Tutenchamona: „Jedno niepokoiło narzeczoną Chanę — przyszłego męża rebe Cwi Arie Twerskiego widziała tylko raz. I choć Cwi Arie należał do dynastii Złatopol, żeniąc się z Chaną, przystawał do czortkowskiego dworu. Do „Złatopol” zdoła dodać „Czortków”. Dynastia Twerskich nie była obca Friedmanom, bo pierwszą żoną Dowida Mosze była córka rebe Arona Twerskiego, Czarnobylskiego”). Z czasem opowiadanie zupełnie przechodzi w absurd, bo autor zaczyna opisywać rzeczy, które w żaden sposób nie „rymują się” z poprzednimi i następnymi wydarzeniami w powieści: o tym, jak sądzili się o świątynie prawosławni i katolicy, o jakichś defterach z różnych miast, z listami płatników podatków; o tym, jak chrześcijanom i Żydom jakiś jerozolimski kadi nakazał zabijać po jednym psie każdego dnia; o zabójstwie jakiegoś Abd-al Fattaha-efendiego, który ani przed, ani, jasna sprawa, po śmierci nie odgrywa żadnej roli w powieści historycznej Wasyla Machny. W takim samym chaosie następuje jedna po drugiej, bez przejść i jakichkolwiek logicznych związków, informacja o walce powietrznej samolotów w wojnie 1914 roku; o złodziejach; o cyrku i trupie cyrkowej; o wołoskim Cyganie, który ukradł komuś kobyłę; o technologii uprawy tytoniu; o tym, kto co sprzedawał na jarmarku, i o cenach grochu i tytoniu… A najciekawsze wydarzenie w utworze historycznym „Wieczny kalendarz” — kiedy bojowy kogut Hrycia Barewicza zaatakował Murzę, tureckiego zarządcę osady Mytnyca. Na kilku stronach książki autor opowiada historię tego koguta, opisuje śmiertelną walkę jego z Murzą, i, w końcu, bohaterską śmierć od tureckiej szabli.
Szczególnie rozczula autorskie odwołanie do naszej pamięci: „Kuchnię ciągnęły znane nam muły”. I czytelnik przewraca strony książki wstecz, aby przypomnieć sobie, gdzież to on z tymi mułami się zapoznał. W ogóle mułom V. Makhno poświęca w powieści znaczną uwagę. Tak, jeden z rozdziałów swojego historycznego dzieła poświęcił rozmowie dwóch mułów między sobą. Jeden nazywał się Czerwonobokie Jabłko, a drugi – Oparzony Brzuch. Muły (przypomnę, że to „krzyżówka” osła i klaczy!) wspominały dziecięce lata, mówiły o wojnie, a czasami poruszały w swojej rozmowie także kwestie naturalnego mulego seksu. A jeszcze muły filozofowały, co również zostało zauważone przez bystre oko autora: „Dom, — kontynuował mówić muł-sanitariusz, — jest w naszej pamięci, Czerwonobokie Jabłko. Pojawia się nam nieczęsto, tak jak gęsta trawa i kwiaty na wiosennych łąkach. A to, co widzimy teraz, będzie naszą przyszłą pamięcią. Tak urządzone jest to życie. — To żyjemy od przeszłej pamięci do przyszłej? — Tak, — powiedział Oparzony Brzuch, — tak żyją wszyscy: i my, i ludzie, u których narodziła się ta wojna”. W dodatku do mułów głosami swoich gospodarzy zaczął rozmawiać dom Korytowskich. Przy tym czytelnik ledwo pamięta jego gospodarzy w poprzednim wrzeniu imion i wydarzeń. Widocznie, zmęczony wysiłkami napisania czegoś historycznego, V. Makhno przechodzi do scen seksualnych – ulubionego elementu współczesnej prozy. Przez cały rozdział czytelnik może delektować się aktem płciowym między właścicielem niepomiernie wielkiego fallusa a właścicielką domu publicznego. Mamy także informacje o markach prezerwatyw i historię prostytutek. No, a dalej znowu idzie biografia jednego z mułów, które wspominano wcześniej. Jeśli tę biografię uznać za historyczną, to można powiedzieć, że powieść miejscami jednak się udała. W powieści historycznej zawsze istnieje pokusa, by cały wypracowany przez autora materiał faktyczny wcisnąć na strony książki. Nie będziemy tutaj mówić o poczuciu miary, powiemy o czymś innym. Utalentowany pisarz
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
twierdzi autor i przytacza szereg niepodważalnych faktów na temat kradzieży przez Moskali Tomosu, wydanego Metropolii Kijowskiej przez Patriarchę Konstantynopolitańskiego, fizycznej likwidacji kijowskich patriarchów, siłowego przejmowania ukraińskich klasztorów, rozstrzeliwań ukraińskich mnichów i zasiedlania ławr rosyjskimi mnichami. A także – palenia literatury liturgicznej w języku ukraińskim i zastępowania jej rosyjskojęzyczną, obracania w popiół archiwów cerkiewnych i bibliotek klasztornych z unikalnymi manuskryptami. Od tamtego czasu, jak wiadomo, w cerkwiach Ukrainy zapanował obcy język, a lud ukraiński, klęcząc przed obrazami, cały czas modlił się po rosyjsku za carów-ciemiężycieli, tak jak obecnie modli się za Putina, a myśli, że wysławia Boga. To upokarzające i gorzkie, bo trudno sobie wyobrazić Polaka czy Niemca, Czecha lub Francuza, Włocha czy nawet Moskala, którzy zwracają się do Pana w obcym, a nie w ojczystym języku. My zaś jako jedyni czynimy właśnie tak, choć jak nieprawdopodobnie wygląda to dla innych narodów. Ważne jest, aby zwrócić uwagę na jeszcze jedną linię książki „Bestia ze Wschodu” – heroiczną. W esejach „Powstanie huculskie”, „Niezłomne wyżyny Ukrainy Karpackiej”, „Julian Hołowinśkyj: Wojownik i Mściciel”, „Czy wpuszczą Banderę za Karpaty?” Ołeksandr Masłanyk zwraca się ku stronom ukraińskiej historii, owianym sławą bojowników o niepodległość Ukrainy, którzy są zdolni zapalić w sercach współczesnych płomień patriotyzmu i pełnej poświęcenia służby swojej Ojczyźnie. W przedstawieniu publicysty jawią się oni nie jako ofiary, choć zginęli w nierównej walce, lecz jako bohaterowie, którzy świadomie złożyli swoje życie na ołtarzu wolnej i niepodległej Ojczyzny. Pisarz świadomie zmienia tonację dyskursu na podniosło-heroiczną, tworząc panteon narodowych zwycięzców, bo właśnie oni mają być wzorcami dla młodych pokoleń. Jak powiedział ktoś z literatów, historii jako takiej nie ma, natomiast są narratorzy, którzy proponują swoje wersje. Wersje Ołeksandra Masłanyka są przekonujące i prawdziwe, ponieważ podawane są pod ukraińskim kątem widzenia, bez aberracji optycznych i pod dokładnym celownikiem autorskiego pióra. Książka zachwyca także szerokim zakresem nastrojowym – od ofensywnej stanowczości w potępieniu politycznego rusinizmu, demaskowaniu antyukraińskiej działalności prokremlskich adeptów wpływu na Zakarpaciu („Między fake’ami a floodami”), adoracji Bukowiny, która pokonuje rudymenty przeszłości („Bukowina, której nie straciliśmy”), aż po subtelny liryzm i przejmującą czułość w opowieści o najdroższej na świecie osobie – matce („Mamina modlitwa”). Wyrazistości nieobojętnym myślom oraz faktografii historycznej z dowodowego arsenału O. Masłanyka nadaje materiał ilustracyjny, bardzo dokładnie i trafnie przez niego wykorzystany. W połączeniu z tekstem zmusza on do zbierania sił w pięść, pozbywania się odwiecznej ukraińskiej płaczliwości i hartowania woli walki. Docierając do ostatnich wierszy książki, poczułam, jak jeszcze wyższy stał się i mój próg bólu, jak wyraźnie i wyraziście stają przed oczami obecni obrońcy Ukrainy (a wśród nich i mój syn), którzy ryzykują życiem, zagrodziwszy drogę bestii ze Wschodu. Chwała im, bo oni są bohaterami!
Tłumaczenie maszynowe
Albo: „Na początku maja włochaty huk rozpłoszył Mytnycię”. Okazuje się, że to leciały samoloty. Głębokie porównania W. Machny jasno świecą filozoficznym podtekstem: „Jankiel od razu przeciągnął po pierwszej strunie krótkim, niczym ludzkie życie, smyczkiem”. Uderza papuaską egzotyką nazywanie niektórych postaci: „Popidlidwzełenykukurudzy (to imię!) był największym kłamcą w Mytnyci. Takie dziwne przezwisko przylgnęło do niego, jak łopian do dupy”. Co tu powiedzieć... Wspomniany wcześniej zamęt w wykładzie wydarzeń historycznych bezpodzielnie panuje wszędzie. W opisach terenu pióro Machny nie może zatrzymać się na czymś jednym i gania to po Horybabie, to po Mytnyci, to po okolicznych rzekach. Czasami odnosi się wrażenie, że autor rozmawia sam ze sobą: niewyraźne mówienie o jakichś generałach czy o łączeniu krów trudno jest przyjąć zdrowym rozsądkiem. Żadna z opowiastek nigdzie nie prowadzi; czytelnika stopniowo wypełnia uczucie jakiegoś zamkniętego labiryntu, każdy korytarz którego prowadzi w ślepy zaułek. Nawet rozumiejąc, że realne życie tak samo składa się z momentów o niczym, czytelnik nie jest w stanie przezwyciężyć nudy tej prozy historycznej. Linearna fabuła jest oznaką zdrowego rozsądku. I odwrotnie, zwłaszcza gdy chaos istnieje dla samego chaosu, gdy nie jest on narzędziem literackim dla podkreślenia wizerunku postaci czy treści opowieści. Ormianin Minas najpierw u Machny umarł, potem powędrował z synami do Jerozolimy, potem pożegnał się z synami, kiedy ci wyruszali w kolejną kupiecką podróż; a potem Minas znowu wrócił z Jerozolimy… I tłucze się powieść w kółko, jak ślepy koń wokół młyńskiego kamienia. Rzeczywiście, z taką fabułą „Kalendarz czasu” będzie wieczny, wszak koło nie ma ani początku, ani końca. Tylko czy spodoba się to czytelnikowi? Co prawda, czasami autor zatrzymuje się na dość barwnych szczegółach i wtedy powieść nabiera historycznej wiarygodności: „…grupa cywilów … zobaczyła turecki pułk na skraju drogi — wojacy podlewali moczem mokrą trawę. Jedni skończyli i wracali w szeregi, inni — strząsali ostatnie krople ze swoich członków, zadowoleni prychając. Kiedy cywile zrównali się z miejscem, gdzie przedtem załatwiali potrzebę Turcy, wzdłuż drogi jeszcze syczała piana żółtego moczu”. O ile u noblistki O. Tokarczuk mozaikowe pisarstwo można przyjąć za nowoczesny kierunek w gatunku powieści historycznej (taką mozaikową prozę, pozbawioną fabuły, literaturoznawcy nazywają słowem „ryzom”), to powieść W. Machny nie wpisuje się i w ten schemat. Jego utwór — to nie epizody, a zrzucone w kupę szczegóły z tych epizodów, przemieszane w bulionie tekstu, jak cząstki elementarne na początku stworzenia świata. Dlatego pozostaje tylko współczuć członkom Komitetu Szewczenkowskiego, którym przyjdzie opanować ten tekst. I na zakończenie jeszcze raz o idei narodowej: pracować po to, by dodać sławy swojemu narodowi — to wyższy cel jej realizacji. Ale czasami dla narodu bywa pożyteczniej, gdy autor umie adekwatnie odnosić własne ambicje do jakości swojego utworu.
Adela HRYHORUK, członkini NSPU oraz NSJU, zasłużona pracownica oświaty Ukrainy, m. Kosów. Nowa książka lwowskiego pisarza i dziennikarza Ołeksandra Masłanyka ukazała się tuż przed kurtyną 2020 roku – roku trudnych prób dla społeczeństwa, strachów i przeżyć, przewartościowania własnych postaw życiowych przez świadomych obywateli państwa. To publicystyka w czystej postaci, porywająca, bolesna, prawdziwa w swojej niezawoalowanej wiarygodności. Z czarnego tła okładki do czytelnika zdają się wołać czerwone litery, złożone w tytuł „Bestia ze Wschodu”, a poniżej – niczym mundur ukraińskiego bojownika – militarny print, na którym widnieje Państwowy Tryzub i słowa „Biblioteka wojownika”. Lakonicznie i symbolicznie, zrozumiale i wyraźnie – jak wojskowa komenda. Pierwszy nakład książki od razu pojechał na front. „Bestia ze Wschodu” to nie infernalna istota, naznaczona mistycznymi trzema dziewiątkami, a realny i widzialny wróg – Moskwa, z którym Ukraina już siódmy rok prowadzi krwawy taniec o zachowanie swojej suwerenności i integralności państwowej. Sam autor, określając osobistą postawę, mówi: „Tam toczy się i moja wojna. Często czuję się przy biurku, jak w okopie na pierwszej linii frontu. Podaję „naboje” i sam strzelam – artykułami i esejami przeciwko zjednoczonym wrogom naszym, którzy przez stulecia przynosili na ukraińską ziemię ruinę, głód, śmierć. Mam stopień oficerski, jednak ze względu na wiek nie biorą do wojska. Nie bój się! Przez celownik własnego pióra dobrze widzę wroga. Moje kule – moje słowa, moje naboje – moje książki. Zwyciężymy, bo jesteśmy wielkim Narodem! Moja wojna z wrogami mojego kraju nie skończy się nigdy!”. Książka zaczyna się esejem „Bestia ze Wschodu”, który dał jej tytuł – paląco teraźniejszym, naglącym i, uważam, praktycznie celowym, bo zmusza każdego, kto go przeczyta, nie do błądzenia manowcami między historycznymi zmyśleniami a półprawdami, a do odkrycia prawdy, którą Moskale dusili i niszczyli przez stulecia. „Kremlowskie mantry o „myżebrattia” (my jesteśmy braćmi) i „myadin narod” (jesteśmy jednym narodem) – pisze autor – pękły niczym bańki mydlane. Do trumny rosyjsko-ukraińskiej na siłę zszytej „przyjaźni” wbito ostatni gwóźdź. Nigdy nie byliśmy i już nigdy nie będziemy braćmi. Jesteśmy wrogami, z nas przeżyje tylko ten, kto w wyzwaniach tysiącleci zachowa tożsamość narodową”. Od eseju do eseju (jest ich piętnaście) czytelnik uzupełnia nowymi treściami wypisany na okładce nagłówek, stopniowo coraz bardziej rozumiejąc, dlaczego właśnie tak autor nazwał swoją książkę. Ołeksandr Masłanyk komponował swoje artykuły na fundamencie obiektywnej rzeczywistości, a materiałem do ich napisania stały się obserwacje, osobiste wrażenia, studiowanie dokumentów i źródeł, spotkania z różnymi ludźmi. Opowiada o rzeczach, o których inni niechętnie decydują się mówić, aby nie przysporzyć sobie nieprzyjaciół. Przy tym nie tylko opisuje czy konstatuje fakty, akcentuje współczesne problemy, ale wyjaśnia i przekonuje, zrywa obłudne maski, dyskutuje, wzywa do aktywnego działania. Jego twórczej manierze nie jest właściwe wybuchanie emocjami, a rozwijanie niepodważalnych argumentów – cyfr, dat, odniesień do pierwotnych źródeł, co daje możliwość czytelnikowi świadomie wyciągać logiczne wnioski, a nie automatycznie przyjmować zdanie pisarza. Prawda, ocena czytelnicza w rezultacie i tak będzie zbieżna z autorską. Lecz w tym właśnie zawiera się kunszt O. Masłanyka: szacunek do każdego, kto zagłębi się w jego utwory i będzie szukał dla siebie jasności w skomplikowanym splocie życia społecznego, ocenie faktów historycznych i postaci. Pragnienie aktywnej komunikacji z czytelnikiem widać również w tym, że niektóre artykuły kończą się postscriptum, niektóre – adnotacją „zwróć uwagę” (nota bene), a w innych autor pozostawia finał otwarty lub kończy tekst pytaniem do domniemanego oponenta, tym samym motywując go do rozmyślań, wywołując do rozmowy lub dyskusji. Poważne i nieobojętne rozważania o mentalności narodowej, narodziny nowego Ukraińca („Bitwa o własnych bohaterów”), sprostowanie sowieckiej propagandowej ideologemy o kolaboracjonizmie Ukraińców („To kto jest kolaborantem?”), zdecydowane i jednoznaczne wystąpienie w obronie narodowych świętości i wartości duchowych („O katach i rzeźnikach”), odtworzenie niepokojącej ostrości latentnej węgiersko-ukraińskiej wojny hybrydowej („Urbi et Orban”), a co najważniejsze – wiarygodna baza argumentacyjna tych i innych esejów – wszystko to daje podstawy, by mówić o autorze jako o przenikliwym analityku oraz błyskotliwym i nieustraszonym publicyście, który wewnętrzne i zewnętrzne zagrożenia oraz groźby wobec swojej Ojczyzny odbiera własnym progiem bólu. Autor z przykrością konstatuje, że „wielu naszych braci po piórze wpadło w letargiczny sen albo zagubiło się w labiryntach eksperymentów i poszukiwania własnej tożsamości poprzez modernizm i postmodernizm, często gęsto za doskonałą formą gubiąc treść. Jak ważne jest obecnie nie tylko podawanie naboi na linię frontu, ale celne strzelanie samemu”. Obecnie prawdziwy pisarz nie ma prawa milczeć! Czas odłożyć do szuflady słodkie wierszyki i wyssane z palca fabuły i wziąć do rąk swój rażący miecz – wieszcze Słowo! Tak, jak to zrobili na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku nasi duchowi przewodnicy – Ołeś Honczar, Wiaczesław Czornowił, Petro Skunc, Iwan Czendej, Ołeksandr Myszanycz, Jurij Badzio, Rostysław Bratun, Jurij Muszketyk, Serhij Płaczinda, Wołodymyr Bazylewski, Roman Fedoriw, Bohdan Horyń, setki innych ukraińskich intelektualistów-patriotów, którzy oświetlili i uświęcili swoim płomiennym słowem drogę z mroku niebytu do wymarzonej wolności”. W przeciwdziałaniu zwichrowanym zagrożeniom trzeciego tysiąclecia O. Masłanyk zwraca się także do drażliwego tematu – roli moskiewskiej cerkwi na Ukrainie, która jest jednym z instrumentów wpływu Kremla na ukraińskie społeczeństwo. „To największa organizacja państwa-agresora na Ukrainie, która niesie realne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego i jest zdolna zdemontować fundamentalne podstawy naszej państwowości”, – stwierdza
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro NYKYFORIAK, przewodniczący Wyżnyckiego rejonowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. W naszym kraju, a także daleko poza jego granicami, znana jest sławna rodzina Iwaniuków. Pisarka z Krymu Natalia Osypczuk powiedziała o nich: „Dwa losy połączyły się w miłości”. Połączyli się dla pełnej poświęcenia służby ojczystej ziemi – Ukrainie. To było sensem ich życia. Nie gonili za dobrami materialnymi, bo one z czasem znikają bez śladu, a pozostawili niezniszczalne bogactwa duchowe: książki o historii, kulturze, zwyczajach i tradycjach, o naszym kraju, muzeum narodowe, narodowowyzwoleńczą walkę o niepodległą Ukrainę. A także – wielkie archiwum, w którym znajduje się wiele nieopublikowanych utworów i artykułów, w szczególności rękopiśmienna książka pana Mychajła „Wiek w niewoli” na 753 stronach. Mychajła Iwaniuka nie ma wśród nas już od 7 lat (zmarł w 2014 r.), a Mychajłyny – od 3 lat (zmarła w 2018 r.). Swoją drogę życiową małżonkowie przeżyli godnie, z poświęceniem, pięknie, na chwałę Ukrainie. Jeśli uda nam się wychować nasze dzieci i wnuki takimi, jak oni, to nigdy, nikt i nic nie zagrozi integralności terytorialnej Ukrainy. Lata biegną szybko. Wiele rzeczy zapomina się, zaciera w pamięci. A teraz, w czasie kryzysu koronawirusowego, ludzie bardziej przejmują się tym, jak zachować zdrowie i przetrwać w tych trudnych warunkach. Przez nauczanie online dzieci i młodzież tracą bezpośredni kontakt, obniża się poziom wiedzy… Nawet trudno sobie wyobrazić, do czego może doprowadzić taka sytuacja. Świat i życie stają się inne. Mimo to wszystko, musimy święcie pamiętać o naszej sławnej historii, o ludziach, którzy z poświęceniem służyli i służą Ukrainie. Dlatego z inicjatywy przewodniczącego rejonowej administracji państwowej Mychajła Czorneja, wydziału oświaty RAP (H. I. Hryńczuk), Wyżnyckiego rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz biblioteki rejonowej (W. W. Biłak) pod koniec grudnia ubiegłego roku została przeprowadzona konferencja online „Światło ich dusz”, poświęcona rodzinie Mychajła i Mychajłyny Iwaniuków. Znaczącą pomoc w przygotowaniu i jej przeprowadzeniu udzieliły biblioteka rejonowa (W. W. Biłak), rejonowy komitet związku zawodowego pracowników oświaty i nauki (Ja. S. Borsuk), Centrum rozwoju zawodowego pracowników pedagogicznych Wyżnyckiej rady miejskiej (O. Ja. Borsuk). Konferencja odbywała się z udziałem zastępców dyrektorów szkół ds. wychowawczych, przewodniczących podstawowych oddziałów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz pracowników bibliotek miejskich, osiedlowych i wiejskich. Otworzyła konferencję online p.o. naczelniczki wydziału oświaty RAP Hanna Hryńczuk. Przypomniała wszystkim o twórczej i życiowej drodze Iwaniuków. Przewodnicząca rejonowego towarzystwa więźniów politycznych i represjonowanych Olha Anycz zwróciła szczególną uwagę na wielki wkład Mychajła Iwaniuka w tworzenie w rejonie oddziałów „Proświty” oraz patriotyczną i charytatywną pracę chóru o tej samej nazwie. Ludowa poetka z Ispasu Ołena Szwejko przeczytała poetycką dedykację dla tej sławnej rodziny. Jej szczery wiersz nadał konferencji emocjonalny nastrój: Zebrała się „Proświta” w ten pamiętny dzień, Żeby uczcić wielką rodzinę, Naszych mentorów, ideowych rodziców, Wielce szanownych Iwaniuków, Którzy wiernie służyli swojemu narodowi, Walczyli o prawdę, o godność, wolność. Zastępczyni dyrektora Szkoły Ogólnokształcącej I-III stopnia w Dolnym Szepocie Wałentyna Łazoryk opowiedziała o tym, jak w ich szkole wychowują dzieci na przykładzie życia i twórczości rodziny Iwaniuków. Nie można dopuścić w obecnym trudnym czasie do odstępstwa od moralnych i patriotycznych zasad Iwaniuków. Honorowy dyrektor Wyżnyckiego gimnazjum Prokip Stratij przypomniał inicjatywność i aktywne wsparcie Mychajła Iwaniuka przy otwarciu Wyżnyckiego gimnazjum (1993-1994 r.). Patriotyzm, profesjonalizm i poświęcenie dla tych ludzi były prawdziwe – podkreślił. Przewodniczący rejonowej administracji państwowej M. W. Czornej podkreślił, że rodzina Mychajła i Mychajłyny Iwaniuków byli pierwszymi w walce o niepodległość Ukrainy, a potem – w jej utwierdzaniu. Całe ich życie było poświęcone służbie Ukrainie. Wydali wiele książek, głównie za własne środki. Cennym jest wydanie „Literacko-artystyczna Wyżnycczyzna”, nad którym pracowali ponad 20 lat. Wykładowca języka ukraińskiego i literatury Wyżnyckiego kolegium sztuki i designu Wasyl Hora zaznaczył, że Iwaniukowie utrzymywali wysoki poziom patriotyzmu w naszym kraju. Takich ludzi rodzi się niewielu. Oni prowadzą za sobą innych. Kierownik aparatu rady rejonowej Heorhij Iwoniak zaznaczył, że trudno sobie wyobrazić powstanie i rozwój naszego kraju bez tych ludzi. Stale brali aktywny udział w politycznym, społecznym i kulturalnym życiu kraju. Na zawsze pozostaną w naszej pamięci. Dyrektorka Szkoły Ogólnokształcącej I-III stopnia w Czornohuzach Lidia Kowaliuk oraz uczniowie szkoły przygotowali ciekawą kolekcję materiałów o Mychajłynie Iwaniuk, która urodziła się w Czornohuzach. P.o. naczelniczki sektora kultury rejonowej administracji państwowej Anhelina Jurijczuk opowiedziała o drodze życiowej Mychajłyny Iwaniuk i jej pełnej poświęcenia pracy nad stworzeniem Wyżnyckiego muzeum narodowowyzwoleńczej walki w naszym kraju. Zastępczyni dyrektora Wyżnyckiego gimnazjum Natalia Czerkacz zaznaczyła, że rodzina Iwaniuków nie dbała o swoje dobra materialne, żyła z tego, co wyrosło w ich ogrodzie. A swoje skromne emerytury oddawali na działalność wydawniczą. Dyrektorka Wyżnyckiej centralnej biblioteki rejonowej Wałentyna Biłak zapoznała z wystawą utworów Mychajła i Mychajłyny Iwaniuków oraz literaturą o nich. Bardzo dużo czasu poświęcali współpracy z biblioteką, organizowali tu wiele różnorodnych patriotycznych wydarzeń i spotkań. Przewodniczący rejonowego towarzystwa „Huculszczyzna” Wasyl Marczuk zwrócił uwagę na to, jak ci ludzie wszystko robili razem: walczyli o Ukrainę, pisali i wydawali swoje utwory, tworzyli muzeum narodowe. Jeśli kogoś z nich wzywano do gabinetów władzy, to też szli razem, bo mogły być nieprzyjemności. Pan Mychajło występował z patriotycznymi przemówieniami, a pani Mychajłyna – z zespołem „Czerwona kalina”. Takimi ich zapamiętaliśmy. Przewodniczący rejonowego komitetu związku zawodowego pracowników oświaty i nauki Jarosław Borsuk, w szczególności, powiedział: „Zebraliśmy się tutaj, aby pokłonić się i podziękować rodzinie Iwaniuków. U nich nigdy nie było radykalizmu. Mieli prawdziwy patriotyzm, poświęcenie dla idei narodowej. Dzisiaj szczerze, z miłością mówimy o tej sławnej rodzinie”. Zastępczyni dyrektora Szkoły Ogólnokształcącej I-III stopnia nr 4 w Berehomecie Ludmyła Berdiuk zaznaczyła, że rodzina Iwaniuków żyła tylko dla Ukrainy. „W naszej i we wszystkich szkołach rejonu znają, szanują i pamiętają tych pięknych ludzi. Mychajło Iwaniuk był profesjonalnym pedagogiem, a kiedy pracował jako inspektor szkół, był nauczycielem nauczycieli” – opowiedziała.
Zasłużony dziennikarz Ukrainy Stepan Kyrylak zaznaczył: „Jest takie znaczące słowo w literaturze: »postacie«. Ci dwoje ludzi należeli do wielkich postaci w walce o niepodległą Ukrainę, w literaturze, w poezji, w publicystyce, w poszukiwawczej pracy historyczno-krajoznawczej, w tworzeniu muzeum”. Uczennica 10 klasy Szkoły Ogólnokształcącej I-III stopnia w Banyłowie Jarosława Matemis opowiedziała o wrażeniach z wizyty w muzeum-świetlicy Iwaniuków oraz o tym, że w ich szkole zgromadzono wiele materiałów na temat drogi życiowej i twórczej rodziny. Uczestnicy konferencji online przyjęli apel do przewodniczącego rady rejonowej M. I. Andriuka, przewodniczącego rejonowej administracji państwowej M. W. Czorneja, przewodniczącego hromady w Wyżnicy O. H. Czepila w sprawie urządzenia i uregulowania prawnego muzeum-świetlicy rodziny Iwaniuków oraz przewidzenia na ten cel odpowiednich środków. Szanujmy tych, którzy wierzą w swoje państwo i swój miłujący wolność naród. Do takich orędowników należeli Mychajło i Mychajłyna Iwaniukowie, których swego czasu łączył los oraz wspólna praca społeczno-polityczna, a teraz łączy nas wszystkich pamięć o nich i ich wielkich czynach. nikiem tak, aby udzielić pełnej informacji o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Wełmożko Wasyl Iwanowycz – 200 hrywien. 2. Mychajluk Ludmyła Pawliwna – 200 hrywien. 3. Służynśka Zinowija – 500 hrywien. 4. Służynśka Ołeksandra – 500 hrywien. 5. Jaworśka Olha – 500 hrywien. 6. Filipczuk Heorhij Heorhijowycz – 2000 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Natrafiłam w sieci na takie zdanie:
„Popularna influencerka z Iwano-Frankiwska ˂…˃ postanowiła ignorować prawo i nie przestrzegać samoizolacji po podróży za granicę…” (https:// karpaty.today/ivano-frankivska-oblast/rozhnyativskiy-rayon/duba/ya-zdorova-frankivska-blogerka-yuliya-verba-vidmovilas-vid-samoizolyaciyi-pislya-shopingu-u-dubayi, 8.02.2021).
Moje skojarzenie zadziałało natychmiast: influenca, influenca – to grypa, czy grypa, ponieważ włoskie influenza pochodzi z łaciny ˂influo „uliwam się”, „przenikam”, „rozprzestrzeniam się” (Słownik wyrazów obcych, 2000, s. 481).
Czy istnieje zatem jakiś związek między grypą jako influencą a tą „popularną z Iwano-Frankiwska”, którą ktoś z internetpisarzy zidentyfikował jako influencerkę? Oczywiste jest, że pierwotne znaczenie tego latynizmu w różnych językach uzyskało semantyczne, asocjacyjne rozszerzenie na chorobę grypę, której podstawową cechą jest rozprzestrzenianie się i zarażanie innych.
W języku angielskim influencer
[ˈɪn flu ən sər] – to rzeczownik z sufiksem nazwy osoby wykonującej czynność (agentywnym) -er, który, opierając się na łacińskiej podstawie, nabrał również dwóch przenośnych znaczeń: 1) źródło wpływu 2) osoba wpływowa; lider (opinii społecznej) (ZNAUS, Powszechny Ludowy Słownik Angielsko-Ukraiński, 2010).
Ołeksandr Ponomariw zaleca nieużywanie tego nowego anglicyzmu w naszym języku i, oprócz powszechnie znanych odpowiedników, takich jak osoba wpływowa, lider opinii publicznej czy łaciński rezonator, proponuje interesujący neologizm słowotwórczo umotywowany: wpływowiec<wpływowy (https://
www.bbc.com/ukrainian/blog-olexandr-ponomariv-48826130, 8.02.2021).
Oczywiście zainteresowało mnie, kim jest ta osoba, którą nazywa się influencerką z Iwano-Frankiwska (myślę, że według małpiego zagranicznego wzoru wkrótce dołączy się do tego sufiks -k-a), i ja, wykazawszy się niezwykłym wysiłkiem, wysłuchałam 45-sekundowego nagrania „influencera” o odmowie testu na covid po powrocie z zagranicy. Usłyszałam, że was „postawią na licznik” (zamiast lichtarz... zamiast liczydło — poprawnie: zamiast licznik, nie „счотчик”), „wyłączyć geolokalizację” (zamiast wyłączyć), w każdym razie (zamiast w każdym wypadku), „nie ściągajcie programu” (zamiast nie pobierajcie programów), „naruszenie praw” (zamiast przepisów), „nie wiedzieli, co dokładnie” (zamiast nie wiedzieli, co właśnie)… 7 różnorodnych błędów w ciągu 46 sekund u „influencera”… To już antyjęzykowa pandemia.
Otóż influencer – to ten,
kto szerzy zarazę surżyku: i nie ma znaczenia, czy to surżyk moskiewski, czy angielski. Pochodzenie tego zjawiska jest jedno: hybrydowo-kreolska świadomość,
ślepa na granicę między swoim a obcym, czystym a brudnym, pożytecznym a szkodliwym. Zdrowie, w przeciwieństwie do choroby, – nie rozprzestrzenia się.
Nie naśladujmy influencera, bo zdrowe narody na to nie chorują. Bądźcie językowo zdrowi!
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji 85. rocznicy urodzin pochodzącego z Połtawszczyzny działacza ukraińskiego ruchu oporu lat 60. i 70. XX wieku, pisarza, dziennikarza i więźnia politycznego reżimu komunistycznego Wasyla Zacharczenki. Oleg PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim (na podstawie źródeł internetowych). Młode lata. 13 stycznia 2021 r. minęło 85 lat od dnia urodzin więźnia politycznego reżimu komunistycznego, pisarza-szestdziesiatnika, dziennikarza, laureata Nagrody im. Szewczenki Wasyla Zacharczenki (1936–2018). Urodził się we wsi Hutyriwka w pobliżu Połtawy w rodzinie chłopskiej. Uczył się w szkole średniej w Supryniwce. Jeszcze w latach szkolnych przyszłego pisarza oczarowało prawdziwe słowo Olesia Honczara. Później drogowskazami w literaturze, według jego własnych słów, stali się „trzej Hryhorijowie – Kosynka oraz dwaj bracia Tiutiunnykowie”. Rozpoczął studia na wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego. Studiował na jednym roku z przyszłym klasykiem literatury ukraińskiej Borysem Olijnykiem, poetą-pieśniarzem Wadymem Kryszczenką, znanym połtawskim dziennikarzem, wieloletnim redaktorem gazety „Seło Połtawśke” Pawłem Pustowitem. Ten ostatni wspominał, że był to szczególny rocznik: przyjmowano więcej młodzieży ze wsi, aby przygotować kadry dla gazet rejonowych. Aby jakoś przeżyć, chłopcy chodzili na stację kolejową, gdzie bywało, że całą noc rozładowywali wagony, a rano, wyczerpani, wracali do akademika. Musieli także znosić terror moralny na uniwersytecie – wszystkie wykłady (oprócz literatury i języka ukraińskiego) prowadzono po rosyjsku, a wokół panowała atmosfera podejrzliwości. Po ukończeniu uniwersytetu, w 1958 roku, początkowo pracował jako gazeciarz w Krzemieńczuku, później przeniósł się na Donbas. Choć i tam nie znalazł równowagi duchowej: „Dusiłem się w dusznej, zrusyfikowanej atmosferze, czułem, jak płycieje, wysycha moja rzeka językowa, jak głuchnę w tym obcym rosyjskim morzu”. Tam zetknął się z Wasylem Stusem, Iwanem Dziubą i innymi ukraińskimi patriotami, dysydentami-szestdziesiatnikami. W Doniecku pomagał zbierać materiały o rusyfikacji kraju do pracy, którą przygotowywał do druku Iwan Dziuba. Wtedy też, w połowie lat 60., zaczyna interesować się również innym niebezpiecznym w tamtym czasie tematem – Wielkiego Głodu 1932–1933 lat. Notuje opowieści świadków na Połtawszczyźnie, Doniecczyźnie, Czerkaszczyźnie, Żytomierszczyźnie, Czernihowszczyźnie: „Ludzie opowiadali o takich horrorach, o takiej krzyczącej niesprawiedliwości, o takich okrucieństwach swojego własnego współmieszkańca-aktywisty, że serce zalewało się krwią”. Pod „kloszem” KGB. Tułaczka w komunistycznym obozie koncentracyjnym. Wstąpiwszy do Związku Pisarzy, w 1969 roku Wasyl Iwanowycz przenosi się do Czerkas, gdzie początkowo pracuje w czasopiśmie „Mołod’ Czerkaszczyny”, a później w „Czerkaśkij prawdi”. Tutaj napisał swoje najlepsze powieści i opowiadania. A także – kontynuuje tutaj intensywne zbieranie materiałów i przekazuje je Dziubie przez Stusa. Lecz wkrótce po przeprowadzeniu szeregu rewizji przyjaciół aresztowano. Zrozumiałe, że pod kagebowskim „kloszem” znalazł się również Wasyl Zacharczenko. W jego mieszkaniu wykryto samizdat szestdziesiatników oraz notatniki. Również kagebowscy szperacze znaleźli w mieszkaniu pisarza zakazaną w Związku Radzieckim książkę Jurija Horlis-Horskiego „Chołodnyj Jar” o antybolszewickim i antyrosyjskim ruchu powstańczym Ukraińskiej Republiki Ludowej. Więc areszt nie kazał na siebie czekać. A wkrótce odbyło się też sądzenie: oskarżono, jak i setki innych dysydentów w imperium zła – ZSRR, o „działalność antyradziecką” z art. 62 KK USRR. „Wlepili” pięć lat surowego reżimu. Tułał się pisarz w komunistycznym obozie koncentracyjnym Breżniewa nr 5 na terytorium obwodu permskiego Rosji. W uwięzieniu poznał innych działaczy ukraińskiego ruchu oporu lat 1960–1970 – literaturoznawcę, językoznawcę, tłumacza Iwana Switłycznego, obrońcę praw człowieka Semena Hłuzmana, poetę i prozaika Ihora Kałyncia. Pozbawiono pisarza również członkostwa w Związku Pisarzy, które zostało przywrócone dopiero po dziesięciu latach. Do 1982 roku jego imię było wykreślone z procesu literackiego, a książki usuwano z bibliotek. Laureat Nagrody Państwowej imienia Tarasa Szewczenki. Ogółem w dorobku twórczym pisarza znajduje się dziesięć powieści, dziewięć opowiadań, ponad sto nowel, wśród których najsłynniejsze to – powieść w nowelach „Wełyka Wedmedycia” (1988), „Kotylasia wozy z hory” (o ukraińskiej wsi lat 80.), „Kłekit staroho leleky” (1989), „Brat myłoserdnyj” (1990), „Mobilizowani” (1995), „Oczymy do hołubych wikonnyć” (1998), „Dim pid jasenamy” (1999), „Wełyki łowy” (2002), „Dowhi prysmertky” (2002), „Niczi pojizdy” (2003), „Pyj wodu z krynyci twojej” (2004) i in. Zrehabilitowała Wasyla Zacharczenkę prokuratura obwodu czerkaskiego dopiero 9 października 1991 roku, po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości, którą szczerze witał. „W liście do swojego kolegi z roku Pawła Pustowita z 19 sierpnia 1992 roku wyznaje: „Pierwsze miesiące po 1 grudnia (1991 r.) chodziłem, nie chodziłem, a latałem ze szczęścia. Teraz bardzo niepokojąco i gorzko, że państwa nie budują, a imitują tę budowę. Stąd i przeważająca część nieszczęść na nasze głowy. Lecz wierzę, że do imperium już nas nie zaciągną. Jednak przyjdą i na Ukrainie nasi Waszyngtonowie. A jednak przyjdą”, – wspomina Taras Pustowit, zastępca Państwowego Archiwum obwodu połtawskiego. W 1995 roku przyszło ogólnopaństwowe i społeczne uznanie. Wasyl Zacharczenko został laureatem Nagrody Państwowej Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki za powieść „Prybutni ludy”, opublikowaną w 1994 roku w czasopiśmie „Witczyzna”. Jego praca literacka została wyróżniona również innymi nagrodami: imienia Andrija Hołowka (1989) oraz imienia Jurija Janowskiego (1991), imienia Ołeksy Hirnyka (2005). W 2009 r. za propagowanie ukraińskiej książki bohater naszej opowieści został uhonorowany nagrodą imienia Dmytra Nytczenki. „Pamiętajcie, Ukraińcy: porozumiewając się po rosyjsku, zabijacie Ukrainę codziennie, co godzinę, co minutę, w tej chwili... Takie tylko tak musimy, zmuszeni jesteśmy stawiać pytania, jeśli nie chcemy, żeby nas starto z powierzchni ziemi, wszak Ukraina i dalej, już w latach Niepodległości, niemiłosiernie, cynicznie jest rusyfikowana”, – z bólem pisał Wasyl Zacharczenko. Jeszcze jeden cytat z dziennika pisarskiego: „Żaden naród nie ma u siebie pod bokiem tak podstępnego, podłego, azjatycko okrutnego, tatarsko bezdusznego sąsiada. My sami jesteśmy winni, że z głupoty swojej pozwoliliśmy zuchwaleć Moskwie, dobrowolnie poddawszy się jej w 1654 roku w Perejasławiu. Tym my nadzwyczaj wzmocniliśmy to dzikie imperium – kładąc się pod jej nogi żywym mostem do Europy”. Wasyl Zacharczenko odszedł z życia 5 grudnia 2018 roku w m. Czerkasy.
Tłumaczenie maszynowe
Neda Neżdana, poetka, dramaturg, dziennikarka
Odszedł do lepszego świata Serhij Proskurnia… Jak to możliwe, Serhiju, tyle chcę powiedzieć, a tak brakuje mi słów… Ktoś powiedział „ojciec ukraińskiego undergroundu”, ale „ojciec” to nie to słowo. Awanturniczy, lekki, ironiczny, ryzykancki, wielotwarzowy. Kiedyś mówiono „człowiek renesansu”, a Serhij był człowiekiem naszego „Wesołego Apokalipsy”, jak nazwała tamten czas artystycznych przemian Nelli Kornijenko. Nie ojciec, lecz przyjaciel… Fantazyjne „Przyjacielu Li Bo, bracie Du Fu” za Olehem Lyszehą – tak właśnie chce się go nazwać od jednego z pierwszych spektakli, jakie widziałam. A był jeszcze „Duma o braciach nieazowskich” Liny Kostenko – w Refektarzu Michajłiwskim, pierwszym niezależnym autokefalicznym, kiedy teatr znów połączył się z cerkwią, by zacząć coś nowego, innego.
I tyle było innego i różnego! Serhij był katalizatorem tylu rzeczy, w tylu kierunkach! Potrafił jakoś prowokować ludzi do ryzykownych i nieoczekiwanych działań, i to jakby lekko, mimochodem, chociaż jakże zwodnicza musiała być ta lekkość… Pamiętam wyjątkowe wieczory improwizacji poetów, muzyków, aktorów, malarzy w „Budmo!”, na których zadebiutowałam jako poetka. A do tego konkursy „StArt” i „Biennale Sztuk Aktualnych”. A do tego tworzenie różnych stowarzyszeń teatralnych i konfederacji dramaturgów – dzięki Serhijowi wtedy się zjednoczyliśmy i zaczęliśmy snuć wiele różnych awanturniczych przedsięwzięć… A do tego wspólny projekt antologii współczesnego ukraińskiego dramatu „Strajk iluzji” oraz dziwaczną performatywną prezentację w rewolucyjnym stylu – z namiotami i protestacyjnymi plakatami… A do tego gigantyczne i tak różnorodne festiwale „Mistecke Berezilla”, których dziś tak bardzo brakuje. A do tego wyjątkowe festiwale „jednej sztuki” – „Opętana” i „W oczekiwaniu na Godota”, i liczne gościnne występy na Ukrainie, by poruszać i nie pozwalać na zastój… A do tego, mimo awanturniczości, potrafił katalogować i systematyzować – tak w 2000 roku ukazało się wydanie „Ukraiński teatr”, będące odbiciem epoki. Pamiętam, jak zachwycony się śmiał, gdy zobaczył moje dwie biografie pod nazwiskiem i pseudonimem, w których wszystko było prawdą, ale żaden fakt się nie powtarzał. Przecież mógł to zrozumieć jak nikt inny – bo sam był o wiele bardziej wielotwarzowy. A do tego Serhij był chyba bardzo fatalną osobą dla łączenia rozchwianej ukraińskiej przestrzeni. Tak, powiedział mi kiedyś: „Idź na »Skradzione szczęście« »Teatru w koszyku« – to koniecznie trzeba zobaczyć!” – i to stało się początkiem mojej wieloletniej twórczej przyjaźni z teatrem. Zawsze czuł tę przestrzeń, jej „supełki”. Właśnie jak dwie minuty jego szewczenkowskiego projektu – „Kaukaz” Szewczenki, przeczytany przez Serhija Nihojana, jednego z pierwszych z Niebiańskiej Sotni – obiegły całą Ukrainę i stały się znakowe. Bo w tej kropelce – i istota Majdanu, w którym ożył prawdziwy Szewczenko, jego wolność i rycerskość… Wydaje się, że tego, co zrobił, starczyłoby na 10 żyć… I pewnie wspomnień takich jak moje, ale zupełnie innych, zbierze się niewiarygodnie dużo u bardzo wielu osób.
Serhij był wyjątkowym statkiem, który potrafił żeglować między tylu rozproszonymi wyspami naszej teatralnej przestrzeni i jeszcze sprowadzać do naszego od dawna hermetycznego świata wiatry tylu mórz i oceanów… Pamiętam, jak byłam zaskoczona jego klasyczną żałobną oratorium – poświęconym Majdanowi – bo było ono tak niepodobne do jego undergroundowego wizerunku. A jednak w tym cały on – w połączeniu niepołączalnego, chuligaństwa i szlachetności, wariantywności, która właśnie jest istotą wolności. I ta „surowość” stała się kamertonem, obok którego dzikie tańce „zajączków” i „śpiewających majtek” w święto Dnia Niepodległości wyglądały tak nieadekwatnie, że zdawało się, iż między tymi Ukrainami (czy Ukrainą a Małorosją?) – rów Mariański.
Serhij, za bardzo wiele chciałoby się podziękować i powiedzieć: jesteś niezastąpiony. Ktokolwiek by co myślał, ale dźwigać to wszystko na sobie – trzeba było mieć nie lada odwagę. Herosi undergroundu nie umierają…
Jasnych ci spektakli, festiwali, performansów i happeningów w scenicznym zaświecie, przyjacielu…
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora Anatolij Hajdamaka, Anatolij Kuszcz i Wałerij Witer osiągnęli pierwsze sukcesy twórcze jeszcze w latach 70. XX wieku, mają za sobą ponad pół wieku aktywnego życia artystycznego, jednak kontynuują owocną pracę także dzisiaj, kształtując kulturowy „relief” Ukrainy XXI wieku. Artystów łączy wieloletnia przyjaźń, nieobciążona nawet cieniem „twórczej zazdrości”, tym bardziej że pracują w różnych kierunkach. Witer to znany plakacista i portrecista. Hajdamaka – guru architektury muzealnej i malarz. Kuszcz – dobrze znany na Ukrainie i poza jej granicami rzeźbiarz. To, co ich naprawdę łączy, to klasyczna szkoła, niezwykła pracowitość i oddanie zawodowi, a także uczciwie zapracowana reputacja mistrzów, którzy są poza czasem i modą. *** Wałerij Witer prezentuje na wystawie serię portretów znanych Ukraińców. Stworzone w charakterystycznej dla autora metaforycznej manierze, wizerunki naszych wybitnych współczesnych są rozpoznawalne, a jednocześnie wywyższone, wzbogacone symbolami ukraińskiej ziemi i profesjonalnymi „kodami bohaterów”. W portrecie Jurija Rybczynskiego artysta oddał cztery stany czasu – poranek, dzień, wieczór i noc, wraz z czarującą ukraińską przyrodą, w którą organicznie wplecione są skrzypce – symboliczny obraz ze znanej piosenki. Tworzy to wyrazistą poetycką metaforę, właściwą twórczości Jurija Rybczynskiego. Nie bez powodu Jurij nie tylko cieszy się portretem w przytulnym rodzinnym gronie, ale wykorzystał jego wizerunek na wizytówce, w bukletcie, na plakacie i okładce swojej książki. Uwiecznione w portretach są i czysta dusza czarującej Niny Matwijenko, i filozoficzne spojrzenie na życie genialnego miniaturzysty Mykoły Siadrystego, i głęboka ukraińska istota muzyka, zbieracza karpackiego folkloru pieśniarskiego, poety Ihora Kuryliwa... Zadziwiające wizerunki świadczą o miłości artysty do piękna rodzinnej ziemi, wierze w nieśmiertelność ludowego ducha, unikalność Ukrainy. Przez wiele lat Wałerij Witer harmonijnie łączy twórczość artysty ze szlachetnym zawodem śpiewaka. Jest znanym muzykiem, solistą zespołu „Kobza” (1971—1987), kierownikiem zespołu „Kobza Oryginał”. Głos Wałerija słyszeli miłośnicy sztuki wokalnej na Ukrainie, w Japonii, Francji, Wielkiej Brytanii, Libii, Włoszech, Niemczech, Kanadzie, Finlandii, na Węgrzech, w Polsce, wielu republikach byłego ZSRR. Wałerij Witer jest honorowym wolontariuszem Fundacji Charytatywnej „MiSt” imienia Mychajła Savenki. Jego wykłady o sztuce ukraińskiej, recitale, spotkania twórcze wzbogacają świat duchowy młodych podopiecznych fundacji, których edukacją kulturalną się opiekuje. *** Anatolij Hajdamaka proponuje do obejrzenia wybrane prace malarskie, stworzone w latach 90. i 2000. Rodzina i Ukraina – to tematy, do których najczęściej zwraca się autor w swoich płótnach i dla którego te dwa pojęcia są synonimiczne i duchowo nierozłączne. Historia narodu i głęboka filozofia życia wyłaniają się u Hajdamaki w jego „Albumie rodzinnym”, natomiast motyw ludowej pieśni „Jechał kozak na wojenkę” brzmi osobiście i przejmująco. – W Muzeum Ukraińskiej Diaspory moje prace są eksponowane po raz pierwszy – opowiada Anatolij Hajdamaka. – Ten projekt udało się zrealizować dzięki fundacji charytatywnej „MiSt”, za co składam jej wielkie podziękowania. Na wystawie prezentuję to, co najlepsze z tego, co stworzyłem w różnych latach, tematyka prac jest bardzo różna. Niestety, niewielka powierzchnia sali wystawowej pozwala przedstawić tylko część tego, co chciałbym pokazać. Do stworzenia obrazu „...Nie ma drugiej Ukrainy...” zainspirowały mnie utwory Tarasa Szewczenki. W pracy „Jechał kozak na wojenkę” wykorzystałem motywy twórczości ludowej, chciałem pokazać dramatyzm sytuacji, pożegnania na wojnę. Płótna „Drzewo życia” i „Krzyże dla żywych” wchodzą w skład serii „Ukrzyżowanie historii i przyrody”. O tym, jak przyroda może zemścić się na człowieku za swoje nierozważne traktowanie jej, opowiada obraz „Pompeje”. Nie maluję naturalistycznych pejzaży. Wszystkie moje prace są symboliczne, wkładam w nie pewną filozofię, aby zmusić człowieka do zastanowienia się nad swoimi czynami. *** Anatolij Kuszcz zaznajamia szerokie grono koneserów sztuki ze swoimi kameralnymi kompozycjami rzeźbiarskimi. Stworzył dziesiątki wielkich pomników, wśród których jest kompozycja poświęcona założycielom Kijowa, Pomnik Niepodległości w stolicy Ukrainy i inne. Ale wyrazić najbogatsze spektrum intymnych, lirycznych i filozoficznych uczuć mistrzowi udaje się w małych formach rzeźbiarskich. „Anatolij Kuszcz tworzy harmonijną, nasyconą wysoką poetyką i estetyzmem własną przestrzeń artystyczną, gdzie jego autorski system miary jest styczny z tradycjami światowych i narodowych poszukiwań harmonii zarówno w świecie materialnym, jak i mentalnym oraz duchowym – pisze historyczka sztuki Olesia Awramenko. – Większość dzieł Anatolija Kuszcza jest uderzająco aforystyczna. W swoich rzeźbach emocjonalnie idzie nierzadko na przekór. Nie pozwala »nie włączać się« w swoje dzieła. Wabi, nęci harmonią form. Obejrzeć je pobieżnie, znaczy – nic nie zobaczyć, lub w najlepszym przypadku »chwycić« pierwszą, powierzchowną warstwę wizualnie i psychologicznie wielowarstwowego systemu dzieła. Jeśli jednak widz się zatrzymuje, wpatruje w pracę, tutaj zaczyna się dla niego »kino«, czyli »ruch« formy, światła, koloru, percepcja myśli autora, przewartościowanie własnej. W całości twórczość Anatolija Kuszcza demonstruje w powściągliwie wybranej formie drogę ewolucji ukraińskiej rzeźby ostatniej tercji XX i początku XXI wieku. A problem wejścia w światowy proces kulturowy u rzeźbiarza nie zaistniał, po prostu jego pierwsza wystawa indywidualna odbyła się w USA. Tamże w Bloomingdale stoi jego pomnik ofiar Hołodomoru na Ukrainie, na Uniwersytecie Illinois – pomnik Herodota, w mieście Rockford – Bohdana Chmielnickiego, w mieście Słuck (Białoruś) – Tarasa Szewczenki. Unikalnej urody pomnik młodego Szewczenki został ustawiony w stolicy Polski – Warszawie”. Odwiedzający nową wystawę mają możliwość odbycia podróży w historyczną przeszłość Ukrainy dzięki pracom Anatolija Kuszcza: „Pomnik hetmana I. Mazepy w Kijowie”, „Iwan Franko”, „Pomnik T. Szewczenki w Winnicy”, „Szewczenko i Warwara Repnina (Wielka miłość)”, „Symon Petlura (Nie tak straszne rosyjskie wszy, jak ukraińskie gnidy)”.
*** W dorobku twórczym każdego uczestnika ekspozycji znajdują się dziesiątki, jeśli nie setki wystaw indywidualnych i zbiorowych, ale ten projekt jest pierwszym wspólnym „dziełem”. Jego nazwa narodziła się błyskawicznie i łatwo: nazwiska artystów mówią same za siebie i stanowią najlepszą promocję projektu, kozackie nazwiska, które niezwykle pasują twórcom, odzwierciedlają głęboką istotę ich twórczości w ogóle oraz atmosferę tej wystawy. Projekt wystawowy został wsparty przez Fundację Charytatywną „MiSt” imienia Mychajła Sawenki, której honorowymi wolontariuszami są ci znani artyści. W publikacji wykorzystano materiały Muzeum Ukraińskiej Diaspory. Wywiad z jednym z uczestników wystawy – Wałerijem Witerem – przeczytają Państwo w kolejnych numerach „Słowa Proświty”. swoimi płótnami objął całą Ukrainę – Czernihowszczyznę, Połtawszczyznę, Sumszczyznę, Czerkaszczyznę, Wołyń, Zakarpacie, Krym, uwieczniając ich niepowtarzalne piękno. Ekspozycja wystawy „Krym to Ukraina” oczarowuje bujnym kwitnieniem magnolii, czarującymi uliczkami Gurzufa, Jałty, Sudaku, Bakczysaraju. Afirmujące życie płótna Mistrza przekonują – siła Sztuki zwycięży każdą troskę, smutek, zwątpienie! W Muzeum Ukraińskiej Diaspory trwa wystawa „Witer. Hajdamaka. Kuszcz. MiSt”, która prezentuje twórczość trzech ukraińskich artystów – uznanych klasyków współczesności.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wywołała opowieść o ukraińskim Krymie, o wielkich postaciach, które były z nim związane lub przez dłuższy czas żyły i pracowały na tej żyznej ziemi. Wzruszyło wspomnienie o wybitnej, niestety rzadko przywoływanej, postaci ukraińskiej kultury Stepana Rudańskiego, który, sam będąc ciężko chory, leczył krymskich mieszkańców aż do ostatniego tchnienia. Twórcza spuścizna Stepana Rudańskiego z okresu krymskiego zawiera szereg nietuzinkowych utworów, które on łagodnie nazywał „śpiewomowkami”. Ten termin upowszechnił w odniesieniu do humoresek Iwan Franko. Centralne miejsce w opowieści pani Romany zajęli tegoroczni jubilaci – Lesia Ukrainka i Ahatanhel Krymski, którzy przez dwadzieścia lat korespondowali, dyskutowali na różne tematy naukowe i filozoficzne. Lesia Ukrainka bardzo kochała Krym i nazywała go „kolebką swojej twórczości”. Warto przypomnieć, że z okazji 150-lecia tych gigantów ukraińskiej kultury rok 2021 w Ukrainie ogłoszono Rokiem ich imion. Inicjatorka wydarzenia nie pominęła także Antona Czechowa, którego korzenie również sięgają czasów kozackich. Wspomniała też o pierwszym głównodowodzącym ukraińsko-czarnomorskiej floty, urodzonym na Połtawszczyźnie Mychajle Ostrohradskim.
Pani Romana zakończyła swoje wystąpienie na takiej filozoficznej, optymistycznej nucie: „Każdy ma swój świat i prawo wyboru. My wybraliśmy świat sztuki. Uzbrojeni w słowo ojczyste i język ojczysty, bronimy swoich wartości, swojego terytorium i swojego miejsca w historii”. A utalentowany Wołodymyr Patyk, uzbrojony w pędzel i sztalugę, wyczarował życiodajne płótna, które nie pozostawią obojętnym żadnego widza. W ciepłej atmosferze przytulnego i gościnnego salonu toczyła się ciekawa rozmowa, nasycona wesołymi i osobliwymi wspomnieniami z krymskiego, a nie tylko, okresu twórczości utalentowanego Mistrza. Wszyscy odczuli jego niewidzialną obecność, czarujący uśmiech jego niebiesko-szarych oczu w kolorze krymskiego morza. Urodzony na Galiczy-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jeszcze jedno marzenie – znów pracować z Bohomazowem”. Dawał dość skomplikowane zadania, na przykład nieistniejącym nożem kroić nieistniejące przedmioty. Jednocześnie trzeba było trafić w takt muzyki, a do tego – mówić tekst. To było fascynujące, niczego podobnego wcześniej nie robiłam. Jeszcze bardzo lubię spektakl „Przemiana” według listów Franza Kafki. Wszyscy aktorzy go kochają (reżyser Ołeh Melnyczuk). Tę inscenizację, jako wyjątkową, mogę zaznaczyć dwukrotnie: zespołem aktorskim i tym, że rolę syna Gregora wykonuje tutaj mój syn, a ja gram jego matkę. I to za każdym razem jest poruszające. Oboje jesteśmy bardzo wymagający wobec siebie. – Wielu wielbicieli zapamiętało spektakl „Kocham”, w którym Pani gra razem z francuskim piosenkarzem Paulem Manandise’em. Jak on powstawał? – Swego czasu zaczęłam zamieszczać w mediach społecznościowych własne czytanie wierszy. Kiedy ciężko chorował aktor naszego teatru Taras Melnyczuk, to Iryna Truchaczowa, Tetiana Rylina i Anżela Wasylkiwska zorganizowały koncert charytatywny, w którym brali udział nasi aktorzy. Czytałam poezję Liny Kostenko i Anny Achmatowej. W koncercie śpiewał Paul, w foyer odbywała się aukcja charytatywna. Ponieważ zajmuję się malarstwem, umieściłam tam jedną ze swoich prac. Kupiła ją Lilija Ruban, producentka Paula. Tak doszło do naszego zaocznego poznania, a później spotkaliśmy się na jednej imprezie. Właśnie wtedy zrodził się pomysł programu, w którym Paul będzie śpiewał piosenki, a ja będę czytać wiersze. Poparł go, a następnie wcielił w życie Wiktor Hyrycz. Przyznam, dawno chciałam wziąć udział w programie, w którym będzie brzmiał język francuski. W końcu wszystko się spełniło. Były wątpliwości co do tego, czy stosownie jest łączyć poezję Liny Kostenko, Maryny Cwietajewej i Wołodymyra Wysockiego z francuskimi piosenkami, które wykonuje Paul. Natalija Borysiwna Kudriawcewa, pedagog, aktorka Teatru im. Łesi Ukrainki, która rozkochała mnie w twórczości Cwietajewej, powiedziała, że nie trzeba się martwić, temat miłości wszystko połączy. Tak też się stało. Wiktor Hyrycz zbudował akcję tak, że ani razu fizycznie nie krzyżujemy się z Paulem w tym spektaklu. Jednak jesteśmy w jednej przestrzeni. Powiedziałabym nawet, poza przestrzenią, wszak miłości nic nie przeszkadza – ani różne języki, ani granice w czasie. Ten przejmujący wieczór poezji i francuskiego chansonu i teraz jest w repertuarze teatru. Czasem zmieniamy co nieco, Paul przynosi nowe piosenki, ja – nowe wiersze. Wiktor Serhijowycz coś dodaje do reżyserskiej koncepcji, a artysta Ołeh Tatarynow domalowuje nowe obrazki. – Na początku naszej rozmowy wspomniała Pani, że gra Pani również w antrepryzach. – W spektaklu „W tym domu wszystko możliwe” (reżyser I. Zilberman) gram matkę głównego bohatera. Początkowo zachowanie tej kobiety może wydawać się dziwne. Miała dwóch synów, jeden zginął. Aby zapomnieć o swoim bólu, zanurza się w wymyślonej rzeczywistości. A w spektaklu „Wierne żony” (od Te-ART) wykonuję rolę nauczycielki. W Kijowie gramy w pomieszczeniu Centralnego Domu Oficerów SZU, bywamy także na gościnnych występach w innych miastach. Wszędzie dobrze nas przyjmują. Szczególnie lubię występować w Odessie, tam ludzie mają subtelne poczucie humoru. Praca w antrepryzie jest ciekawa tym, że na jednej scenie grają aktorzy różnych teatrów. To niesamowite doświadczenie. Obecnie z aktorem i reżyserem Tarasem Żyrkiem pracujemy nad spektaklem według sztuki Friedricha Dürrenmatta, w którym poruszane są filozoficzne pytania życia i śmierci. W spektaklu zagrają Jewhen Nyszczuk, Tetiana Ołeksenko-Żyrko, Olha Uzluk, Wira Ziniewicz. Jeśli pomyślnie ułożą się gwiazdy, to już wiosną pokażemy ten spektakl na scenie Kijowskiej Akademickiej Warsztaty Sztuki Teatralnej „Suzirja”. – Czy są role, o których Pani marzy? – Już nie. Przyjmuję od życia wszystko to, co ono mi daje teraz. Niestety, w dzisiejszym teatrze ważniejsza jest nie treść, a forma. Teatr przestaje zajmować się człowiekiem. W rezultacie, po obejrzeniu, zapominasz, o czym był ten spektakl. Przy tym wspominam spektakl naszego teatru „Szynel”, w którym główną rolę wykonuje zasłużony artysta Ukrainy Rusłan Hofurow. Pod wrażeniem takiego spektaklu chodzi się kilka dni. Mam nadzieję, że taki teatr powróci. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
— Proszę podzielić się wrażeniami z nowego spektaklu. — Gram w spektaklu niewielką rolę, ale dała mi ona możliwość spróbowania swoich sił w innym (komediowym) emploi. Początkowo trudno było pracować nad wizerunkiem bohaterki. W żaden sposób nie mogłam zrozumieć logiki tej kobiety, a potem poczułam, że u niej jakakolwiek logika w ogóle nie istnieje. W przeszłości bardzo chciała zostać śpiewaczką operową, ale jej się nie udało. W końcu została przewodniczącą gildii operowej, cały czas próbowała udowodnić, że zna się na tej sztuce… Do prób dołączył O. Sklarenko – reżyser od plastyki, który pomógł poczuć formę zachowania mojej szalonej Julii. Rolę Maksa w spektaklu wykonuje Hlib Mychajliczenko, młody aktor, syn aktora i reżysera Maksyma Mychajliczenki, z którym razem przyszliśmy do teatru po instytucie. I kiedy Hlib chodzi po scenie, wydaje mi się, że to Maksym, tak bardzo mają z ojcem podobne głosy, plastykę. Hlib to niezwykle utalentowany chłopak. W tym spektaklu razem z Witalijem Derewianczukiem, który gra gwiazdę opery Tito Morellego, wykonują partię operową na żywo. Dla aktorów teatralnych to bardzo chwalebne. Ołeksandr Wilkow (Sondres) z jego szaloną energetyką, z którym od dłuższego czasu razem gramy w spektaklach, Maryna Androszczuk, Daria Zawhorodnia, Wołodymyr Zacharczenko, Ihor Iwanow. To szczęście, kiedy obok są utalentowani partnerzy, bo od każdego z nich można się wiele nauczyć. Kostiumy i scenografia w spektaklu są autorstwa Kateryny Kornijczuk, znakomitej artystki teatru. Jej kostiumy nie są po prostu piękne, one pomagają „lepić” postacie. Forma, którą zakładasz na siebie, pomaga ci ujawnić się wewnętrznie. W niełatwym czasie, który przeżywamy dzisiaj, widz chce otrzymać choć trochę święta, zdobyć zastrzyk pozytywów, dobry nastrój. Nasz nowy spektakl nastraja optymistycznie. — Jeszcze studiując w instytucie, zaczęła Pani grać w Kijowskim Teatrze Młodego Widza na Lipkach. — Pewnie to przeznaczenie. Kiedy byłam na trzecim roku, zaproponowano mi rolę Marii w spektaklu „Dziadek do orzechów”, który wystawiał Wachtang Czcheidze. Dyrektor artystyczny teatru Wiktor Hyrycz w tym czasie pracował nad spektaklem „Figaro” i zaproponował spróbowanie swoich sił w roli Zuzanny. Ta rola stała się znakowa. Niektóre wydarzenia, które działy się w tym spektaklu, potem działy się i w moim życiu. Przyznam, było strasznie po raz pierwszy wychodzić na scenę. W instytucie studiowałam na kursie rosyjskim, a w teatrze spektakle szły po ukraińsku. Trzeba było pokonać jeszcze barierę językową. Na dwa dni przed pokazem zaproponowano mi wejście w rolę Oksany w spektaklu „Noc wigilijna”, oczywiście zgodziłam się. Moja bohaterka miała powiedzieć: „Jakie ja mam wstążki na głowie, jaka koszula!”, a ja powiedziałam: „Jakie ja mam koszule na głowie” (śmieje się). Ale zawsze miałam szczęście do partnerów, którzy ratowali sytuację, w szczególności Ołeh Szuran, Wołodymyr Pszenycznyj. Emocje przed wyjściem na scenę pozostały do dziś. Ale z latami już dobrze czuję widza. W naszym teatrze jest bardzo ciekawy repertuar. Nie myślę, że miałabym takie role w innych teatrach. Co więcej, kilka lat temu w moim życiu twórczym pojawiła się też taka forma pracy jak antrepryza. Zatem mam wszelkie możliwości, by zrealizować się w pełni. — Z Wiktorem Hyryczem jest Pani obok nie tylko w teatrze, ale i w życiu. — Wszystkie moje ulubione role zostały zrobione razem z nim. On jest dla mnie i nauczycielem, i mężem, i ukochanym, i przyjacielem. Z nim ciekawie się pracuje. Dla mnie on jest kapitanem, który pewnie prowadzi swój statek. Jeśli, nie daj Boże, ten statek zacznie tonąć, to on opuści go jako ostatni. Z nim komfortowo i bezpiecznie jest i w teatrze, i w rodzinie. W pracy i w domu zwracam się do niego wyłącznie per „Pan” (uśmiecha się). — Po raz pierwszy odkryłam Panią jako ciekawą aktorkę w roli Mawki w „Pieśni leśnej” Łesi Ukrainki. — Rola Mawki jest dla mnie znakowa. Jej monolog wykonywałam przy wstępie do instytutu teatralnego. A tę rolę otrzymałam dość późno, miałam już 30 lat. Myślałam, że będę grać ją rok-dwa, może pięć, a grałam 10. Dużo jeździliśmy z tym spektaklem po festiwalach. Miałam po prostu fantastycznych partnerów – Wałentyna Tomusiaka (Łukasz), Denysa Hranczaka (Perelesnyk). Uważam, że 90 procent sukcesu w spektaklu to twój partner. Reżyser spektaklu – Wiktor Hyrycz, scenograf – Mychajło Frenkel, baletmistrz – Ałła Rubina, kostiumy – Kostiantyna Krawcia. Proces prób dla mnie był pieśnią. Przede wszystkim dlatego, że na scenie grali ludzie z tej samej grupy krwi, których czujesz na poziomie energetycznym. Mieliśmy wspaniałe sceny plastyczne z Denysem Hranczakiem (Perelesnyk) – bardzo udany duet. Oczywiście, przez 10 lat moja Mawka zmieniała się. Za każdym razem odkrywałam dla siebie ten tekst, dziwiłam się, że początkowo nie do końca go rozumiałam. W monologach Mawki jest tak wiele warstw! — W spektaklu „Romeo i Julia” Szekspira wcześniej grała Pani Julię, a teraz – jej matkę. — Po wielu latach znów znalazłam się w tym samym materiale. To był pierwszy spektakl, po którym pojawili się fani, którzy prosili o autografy. Naszego Romea, aktora Wiktora Stepanenkę, dziewczyny tłumnie czekały przy portierni, żeby zobaczyć go po spektaklu. Okazuje się, że można dwa razy wejść do tej samej rzeki. To już nie pierwsze wejście w rolę. W spektaklu „Mewa” według A. Czechowa wcześniej grałam Zarieczną, a potem – Arkadinę. — Wspomniała Pani o jednym z najpopularniejszych w światowym teatrze spektakli – „Mewie”. A na czym polega wyjątkowość Pani Arkadiny? — W większości wystawień Arkadinę próbują usprawiedliwić jako kobietę, która znalazła się w niełatwych okolicznościach. Ja natomiast postanowiłam jej nie usprawiedliwiać. Dla mnie ona nie jest „biała i puszysta”, a prawdziwą drapieżniczką, człowiekiem, który szedł do swojego celu, przechodząc po trupach. W tej roli byłam prokuratorem, próbowałam zniszczyć Arkadinę, tak samo, jak ona niszczy wszystkich dookoła. Chociaż zazwyczaj staram się usprawiedliwiać swoje bohaterki. — Spektakl „Wiśniowy sad” Czechowa idzie w Teatrze Młodego Widza w języku rosyjskim. A niedawno zobaczyłam w mediach społecznościowych, że monologi tego utworu wykonuje Pani po ukraińsku. — Mamy tłumaczenie tej sztuki, ale jeszcze nie zdążyliśmy w pełni zaadaptować spektaklu, przeszkodziła kwarantanna. Spróbowałam nagrać monologi po ukraińsku. Wyszło tak naturalnie, że nawet sama się zdziwiłam. Myślę, że tak samo naturalnie będzie brzmiał w języku ukraińskim cały spektakl.
— Z pewnością symbolicznym dla teatru stał się spektakl-kolaż „Sen” na podstawie utworów Tarasa Szewczenki, który powstawał podczas Rewolucji Godności. — Spektakl powstawał w dziwny sposób, było dużo improwizacji. Aktorzy sami proponowali wiele profesjonalnych odkryć. Na przykład Myrosława Filipowycz i Ołena Mychajliczenko znalazły piosenkę „Oj, hop hopaka, polubyła kozaka”, którą wykonują w spektaklu na żywo przy akompaniamencie akordeonu. Wystarczyło wybrać do działań scenicznych jakiś nowy wiersz Tarasa Szewczenki, a na Majdanie działy się nowe i nowe wydarzenia. To były niesamowite związki z rzeczywistością. Spektakl przygotowaliśmy w miesiąc. „Sen” to jedna z ostatnich prac scenografa Mychajła Frenkela. W centrum znajduje się koło historii, które porusza się po okręgu i, niestety, niczego nas nie uczy. — Odnosiło się wrażenie, że w spektaklu „Syrena i Wiktoria” gra Pani samą siebie. — Rola może się udać, jeśli znajdujesz w niej osobisty oddźwięk. Najpierw chwyta ona ciebie, potem partnera, a po tym widza. Główną rolę wykonywała Maja Pazycz. Przez długi czas miałyśmy wspólną garderobę, jeszcze od czasu, gdy grałam Julię, a ona nianię w inscenizacji „Romeo i Julia”. Ale po prawdziwie odkryłam dla siebie tę osobę, kiedy zaczęły się próby do „Syreny i Wiktorii”. Tak bardzo się „zżyłyśmy”, że stała się dla mnie bardzo drogą osobą. Ten spektakl robiliśmy na jubileusz Mai Pawliwny. Imponowało, jak ona się przeobrażała, jakby nie grała, a żyła na scenie. Było dużo improwizacji. Kiedy Maja Pawliwna lub ktoś z nas zapominał tekst, ona od razu znajdowała wyjście. Było niezwykle ciekawie. Spektakl cieszył się wielką popularnością właśnie dzięki talentowi tej aktorki. Pamiętam, kiedy wychodziliśmy do ukłonów po spektaklu „Romeo i Julia”, młoda publiczność po prostu szalała. Ona była „swoja”, zrozumiała także wśród nastolatków, a to jest prawdziwy dar. Ostatni raz grałyśmy „Syrenę i Wiktorię” w marcu, przed rozpoczęciem kwarantanny. Po owacjach w ogóle nie myśli się o tym, że to może być ostatni raz. Maja Pawliwna odeszła od nas w czerwcu… — Dość niezwykłym dla teatru stał się spektakl „Nasze miasteczko”, który wyreżyserował Dmytro Bohomazow. — Miałam dawne marzenie popracować z tym reżyserem, ono się spełniło. I kiedy wszystko się skończyło, powiedziałam sobie: „Mam
Pod koniec ubiegłego roku na łamach „Słowa Proświty” teatrolog Wasyl Newołow opowiedział o premierze spektaklu „Pożyczcie tenora” Kena Ludwiga w Kijowskim Akademickim Teatrze Młodego Widza na Lipkach. Rolę Julii w spektaklu wykonuje Ludowa Artystka Ukrainy Anżelika Hyrycz. Przez ćwierć wieku służby w teatrze stworzyła dziesiątki wyrazistych postaci, które na długo zapadły w pamięć widzom. Dziś pani Anżelika jest gościem „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nasycony niezwykle pozytywną energią. Dziennikarze „Ukraińskiego reportera” Switłana i Łeonid Frosewyczi zauważyli, że naszyjnik literatury ukraińskiej wzbogacił się o perły opowiadań O. Chodackiej. „Bardzo dobrze, że dzisiaj do czytelnika trafiła taka książka — podsumowała pani Switłana. — Z przepięknym Słowem, wykwintnym stylem, mistrzowsko przemyślanymi fabułami. Jeszcze jeden wycinek życia. Ale jaki!” Dyrektor gimnazjum-internatu nr 13 w Kijowie Switłana Woznenko, gdzie pracuje Olha Mykołajiwna, podziękowała za rozwój potencjału duchowego młodzieży i pogratulowała pisarce wspaniałego dorobku. Wzruszona autorka hojnie obdarowała obecnych książkami i życzyła każdemu szczęśliwego brzegu życia, na którym zawsze jest ciepło, dobrze i przytulnie! „Niech w waszych sercach zawsze żyje dobro, piękno, prawda, wiara, nadzieja, miłość!”, – dodała z wdzięcznością.
Tłumaczenie maszynowe
Kyryło STECENKO. 29 stycznia 2021 roku w Domu Pisarzy Ukrainy odbyła się prezentacja zbioru opowiadań członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy oraz Ukraińskiego Stowarzyszenia Pisarzy Literatury Artystyczno-Społecznej Olhy Chodackiej „Brzeg wiary, nadziei, miłości”, zorganizowana przez kijowską „Proświtę” przy wsparciu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. „Brzeg wiary, nadziei, miłości” — to dramatyczne historie ludzi, w których czarująca atmosfera dobra i miłości przeplata się z życiowymi próbami i rozczarowaniami, gdzie wiara i nadzieja stają się niemal jedyną drogą ratunku, gdzie wysokie wartości moralne wchodzą w pojedynek z utratą jakichkolwiek punktów odniesienia i sensu życia. Lecz w rzeczywistości te niewymyślone historie z życia zwykłych ludzi, z nieustannym dążeniem do celu, pragnieniem życia, chęcią chronienia bliskich i tworzenia dobra – zdarzają się codziennie każdemu z nas. Autorami przedmowy zostali autorytatywni na Ukrainie ludzie: Antonija Cwid, członkini NZPU i Światowego Ruchu Poetyckiego „Poetas del Mundo”, oraz profesor, członek NZPU, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy Iwan Juszczak. Na prezentację, której moderatorem był przewodniczący kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko, przybyła szlachetna i znana twórcza plejada: ludowa artystka Ukrainy Hałyna Jabłonska; naukowiec, autor projektu „100 lat dyplomacji kulturalnej Ukrainy” Tina Peresuńko; znany poeta i dziennikarz Wasyl Wasyłuszko; dziennikarze „Ukraińskiego reportera” Switłana i Łeonid Frosewyczi; kreatywna producentka Centrum Produkcyjnego „For-Post” Nadija Hraczowa; redaktorka czasopisma „Ja sam/a” Tetiana Kondratenko; naukowcy Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy; wydawca Ołena Anatolijiwna Mazur; kompozytorka Olha Januszewycz; kierowniczka działu organizacyjno-masowego Domu Twórczości Dziecięcej rejonu szewczenkowskiego m. Kijowa Tamara Kotela, a także przyjaciele, proświcianie, pedagodzy gimnazjum-internatu nr 13 m. Kijowa (dyrektor Switłana Woznenko), gdzie od wielu lat Olha Mykołajiwna wykłada język i literaturę ukraińską. Niektórzy wielbiciele przybyli z innych miast (Równe, Ługańsk). Obecni ciepło witali pisarkę, życzyli nowych książek-perełek w hojnym życiowym naszyjniku twórczości. Z mową powitalną wystąpił profesor I. Juszczak, który wysoko ocenił dorobek twórczy pisarki, porównując go ze stylem Marko Wowczka. „W codziennym życiu człowiek doświadcza szczęścia lub nieszczęścia przede wszystkim w bliskich relacjach z innymi ludźmi: tutaj są i zachwyty, i rozczarowania; i radość, i smutek. Właśnie tę stronę zadowolenia z życia bada autorka w zbiorze swoich opowiadań. Że tak właśnie jest, świadczą dane statystyczne: w czterdziestu opowiadaniach zbioru (cały szereg korali w naszyjniku) niemal tyle samo razy użyto słowa szczęście jako stwierdzenie i jako zaprzeczenie (nieszczęście tylko dwa razy), nieco więcej — szczęśliwa, szczęśliwy. A przyczyną takiego stanu człowieka jest uczucie kochania (użyto półtora raza częściej niż szczęście) i miłości (wspominane nieco rzadziej)”. Iwan Pyłypowycz podkreślił, że opowiadania Olhy Chodackiej są przepełnione optymizmem, wiarą w ludzkie szczęście. „Życiowe historie, o których mowa w nich, — powiedział pisarz, — pomogą tym, którzy się nimi przejmą, wybrać, a nawet wyprostować swoją drogę w życiu do szczęścia. Język opowiadań jest obrazowy, barwny, ale nieprzeładowany literackimi „upiększaczami”. Opowiadania emanują łagodnością i szczerością”. Pisarka Antonija Cwid nazwała niewymyślone historie z życia zwykłych ludzi autorki „życiodajnym strumykiem”, który z czasem zamieni się w pełnowodną rzekę. „Jakby wyrwane z samej gęstwiny życia, — podkreśla autorka przedmowy, — pojawiają się epizody w opowiadaniach „Prezent dla chrzestnej”, „Późna skrucha”, „Miłość czy ślepy zaułek”, „Obieg miłości”, „Trójkąt miłosny”, „Świat dla dwojga”, „Jak zatrzymać szczęście”, „Dla miłości nie ma granic”, „Rozbita miłość”. Jasna mozaika kalejdoskopu opowiadań Olhy Chodackiej, w których odkrywa się jej dusza, jak bukiet piwonii, emanując niepowtarzalny aromat: „Krok do przodu”, „Nowa strona życia”, „Dialog z ojcem”, „Dziewczyna w wyszywance”, „Na stacji przesiadkowej”, „Uśmiech losu”. Ludowy artysta Ukrainy, skrzypek Kyryło Stecenko zadedykował pisarce kilka własnych kompozycji na skrzypce solo. Początkowo słuchaczy natchnęły magiczne rytmy „Szalonych kołomyjek”. Potem zabrzmiały autorskie opracowania słynnego „Szczedryka” M. Łeontowycza oraz zakarpackiej pieśni „Na potoczku-m prała”. Młode i kreatywne pedagożki gimnazjum-internatu nr 13 m. Kijowa Sniżana Kostenko i Ludmyła Bojko przeczytały opowiadanie O. Chodackiej „Dziewczyna w wyszywance” w języku ukraińskim i angielskim (sądzę, że można je wykorzystywać na lekcjach języka ukraińskiego i angielskiego, gdyż mowa w nim o narodowych zwyczajach i tradycjach). Poruszająco brzmiały w wykonaniu autorki opowiadania z prezentowanego zbioru. Oryginalnie dopełniły je utwory fortepianowe do wierszy autorki w wykonaniu Olhy Januszewycz, metodyczki Domu Twórczości Dziecięcej „Nywky” rejonu szewczenkowskiego Kijowa, oraz Tamary Koteli, kierowniczki działu organizacyjno-masowego DTD. Cały wieczór był Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego do spraw produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe