Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №07 за 2021 рік

16 s. · 30 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Rynek książki w Ukrainie: wyzwania wydawnictw

Na spotkaniu studentów Instytutu Filologii z Iryną Baturewycz, współzałożycielką i koordynatorką projektu medialnego o książkach „Chytomo”, kierowniczką działu analitycznego Ukraińskiego Instytutu Książki, rozmawiano o różnorodnych wyzwaniach rynku książki w Ukrainie. Określano także ich przesłanki oraz czynniki wpływu. Dla głębszego zrozumienia problemu porównywano stan wydawnictw z innymi krajami. Dar’ja KRAWCZENKO, Instytut Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki „Podstawowym zadaniem teraz na świecie jest utrzymanie czytelników. Nawet nie przyciągnięcie nowych”. Iryna Baturewycz Wśród pierwszych wyzwań wymieniono kryzys gospodarczy, który wpływa na wszystkie sfery życia, w tym na zdolność Ukraińców do kupowania książek, oraz wciąż nieprzezwyciężoną przepaść między czytelnikami a pisarzami. Utrudnia to zachęcanie Ukraińców do czytania rodzimych książek. Przyczyną tego jest brak więzi między wspomnianymi grupami. Ukraińcom brakuje również motywacji. „Ludzie po prostu nie rozumieją, po co trzeba czytać” – zaznacza pani Iryna. Czyli nastawienie odbiorców wobec czytania jest jednym z największych wyzwań dla rynku książki. W ankiecie Ukraińskiego Instytutu Książki ludzie wskazywali, że w czytaniu występują trudności natury fizycznej. Dlatego wydawcy rozwijają inne formaty wydawania książek, na przykład audiobooki. Dzisiaj dużo mówi się o tym, że ich rozwój jest nawet szybszy niż rozwój e-booków. Następuje wzrost liczby audiobooków o 50% rocznie, ale nie w Ukrainie. Takiego produktu nie tworzy się, ponieważ w Ukrainie, niestety, brak jest kultury konsumpcyjnej. Przykładem tego jest niekomercyjny projekt „Chytomo”. Według słów pani Iryny, ludzie niezbyt często dokonują wpłat charytatywnych. Nie są gotowi płacić za podobne produkty, tym bardziej za książki, a wydawcy boją się, że może to spowodować wyciek książek do wolnego dostępu. Czyli będzie rozwijać się „piractwo”. Odpowiednia ustawa Ukrainy zabrania takiej działalności, ale w rzeczywistości kontrola nie istnieje. Pojawianie się książek na pirackich stronach śledzą wynajęci ludzie w poszczególnych wydawnictwach, które mogą sobie na to pozwolić. Powinna to robić cyberpolicja, aby usuwać problem na szczeblu państwowym, jednak widzimy jedynie pozorowanie działalności. Podczas badania Instytutu Książki w 2018 roku okazało się, że istnieje bardzo istotna korelacja między poziomem życia, sukcesem a czytaniem. Odpowiednio ci, którzy są zadowoleni ze swojego życia i wystarczająco zarabiają, wykazują większe zainteresowanie czytaniem. Wskaźniki z 2020 roku dotyczące sprzedaży książek drukowanych w porównaniu ze wskaźnikami z 2018 roku pogorszyły się, czyli zainteresowanie czytaniem spada. Krytyczność problemu wydawniczego w Ukrainie jest zauważalna w porównaniu z wolumenami druku książek w innych krajach. Według danych Ukraińskiego Instytutu Książki, w Turcji w ciągu roku wydaje się 5 książek na jednego czytelnika, w Czechach i na Słowacji – 3 książki, w Hiszpanii – 3,4, w Polsce – 2,4, a w Ukrainie – tylko 0,5. Obecnie przeznacza się duże środki na promowanie czytania, ale ponieważ podaż nie jest tworzona, dochodzi tylko więcej problemów. W takim przypadku czytelnicy zaczną pobierać pirackie książki lub kupować rosyjskojęzyczne produkty. Dlatego bez wcześniejszego rozwoju wydawnictw nie warto wydawać pieniędzy na popularyzację samego czytania. Ciekawe, że na świecie podczas kwarantanny sprzedaż książek znacząco wzrosła. A w Ukrainie sytuacja wcale się nie zmieniła. Tak się stało, ponieważ pandemia wywołała u Ukraińców stan stresowy, więc rozmyślania o wypoczynku i kupowaniu książek nie były (i pozostają) priorytetem. Jeszcze jednym z wyzwań jest konkurencja z rosyjskimi wydawnictwami. Kiedy przed zagranicznym wydawcą stanie wybór między tym, czy sprzedać prawo rosyjskiemu wydawcy czy ukraińskiemu, to wybierze on tego pierwszego. Jest to uwarunkowane zainteresowaniem rosyjskiego wydawcy grupami czytelniczymi dwóch krajów (Ukrainy i Rosji). Ale większym problemem jest to, że rosyjski wydawca będzie wypuszczał książki tylko w języku rosyjskim, bo interesuje go ukraiński rynek zbytu, a nie wydawanie książek w języku ukraińskim. Dlatego ukraińscy wydawcy muszą wywalczyć prawo do tłumaczenia zagranicznych książek i ich rozpowszechniania na terytorium Ukrainy. Jest to możliwe dzięki odpowiedniej reputacji, trzeba zarekomendować siebie jako dobrych partnerów, gdyż na szczeblu państwowym uregulowanie takiej sytuacji z zagranicznymi wydawnictwami jest niemożliwe. Z wyżej wymienionych powodów wydawcy dążą do zachowania tej grupy odbiorców, którą już mają, i promują swoją produkcję zgodnie z upodobaniami tej grupy ludzi. Więc co przyniesie przyszłość? Zdaniem Iryny Baturewycz, właśnie czytanie integralne będzie kierować rynkiem wydawniczym. Ożywia ono zbyt, ponieważ nie jest to po prostu oddzielna książka, a produkt autora, który ma już własny kurs, kanał, stronę internetową. Czyli wyjściu książki lub serii książek poprzedza inna działalność autora, która przygotowuje świadomość ludzi na odbiór nowego produktu. ANDRIJ HUDYMA HALYNA DACIUK 10-11 IWAN JUSZCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Kremlowską propagandę – na śmietnik!

„Medwedczukowskie kanały telewizyjne” (tuby Kremla na Ukrainie NewsOne, „112 Ukraina” oraz ZIK) – to nie dziennikarstwo, to narzędzia wojny hybrydowej. Handlarze nienawiścią Przez siedem lat prorosyjskie partie uwierzyły w swoją bezkarność. W to, że uzyskały odpust od odpowiedzialności za swoją antyukraińską przestępczą działalność. Ich kierownicy uwierzyli w to, że mogą nadal zajmować się tym, czym zajmowali się przed wojną – burzeniem fundamentów ukraińskiej państwowości. Prawda, w ciągu ostatnich siedmiu lat agitowali już nie tyle za Moskwą, co przeciwko Europie i Ameryce. Nie tyle za rosyjskimi regułami gry, co za zniszczeniem zachodnich. Prorosyjskie kanały telewizyjne przez cały ten czas handlowały niewiarą i cynizmem, kłamstwem i nienawiścią. Topiły fakty w fake newsach i próbowały przepisać rzeczywistość. W ich obrazie świata nie było ani aneksji Krymu, ani okupacji Donbasu. Zamiast tego były opowieści o zewnętrznym zarządzaniu ze strony Zachodu oraz „bezprzyczynowej rusofobii” na Ukrainie. Jednak cały ich bunt przeciwko zachodnim wpływom sprowadzał się jedynie do próby przekazania tych dźwigni zewnętrznego zarządzania drugiej stronie – w ręce Moskwy. W dziwny sposób narracje, które tam wybrzmiewały, zbiegały się z ideologią wyznawaną przez Rosję: „Na Ukrainie nie ma żadnej rosyjskiej agresji, a toczy się wojna domowa”; „Ukraińskie władze muszą przejść do bezpośrednich negocjacji z przywódcami niekontrolowanych terytoriów Donbasu”; „Rewolucja godności, która wpłynęła na cywilizacyjny wybór Ukrainy, to nic innego jak zamach stanu”; „Rosja to nasz przyjaciel i towarzysz, u którego trzeba kupować szczepionkę Sputnik”… Cała ta mowa-trawa powtarzana była dzień w dzień przez kilka lat wojny rosyjsko-ukraińskiej. Prokremloskie kanały telewizyjne stawiały głównie zarówno na świadomych łotrów, jak i na pożytecznych idiotów. Ci pierwsi mieli wykonywać całą brudną propagandową robotę. Ci drudzy zaś – przykrywać pracę pierwszych, demagogicznie rozprawiając o rynku idei i wolności słowa. Przy tym obie grupy starały się unikać rozmowy o tym, co wydarzyło się wiosną 2014 roku. Mówią o wolności słowa i cenzurze, o „ich” prawach człowieka i pluralizmie „promoskiewskich” opinii. I ani słowa o agresji Moskwy na wschodzie Ukrainy oraz okupacji Krymu! Próby ukrycia się pod parasolem „wolności słowa” rozbijają się o niezaprzeczalny argument „finansowania terroryzmu”, gdyż właśnie ten zarzut jest głównym w odniesieniu do finansowania trzech organizacji telewizyjnych. „…Odnośnie do tych kanałów – poinformował sekretarz RBNiO Ukrainy Ołeksij Daniłow – zostały uzyskane udokumentowane dowody SBU. Przy tym część dokumentów jest utajniona, ponieważ zawierają one informacje uzyskane z Rosji. Podstawą sankcji przeciwko deputowanemu z OPZZ Tarasowi Kozakowi (właścicielowi kanałów telewizyjnych i powiązanych z nim osób prawnych) stało się śledztwo, które ustaliło, że schematy z dostawami węgla z okupowanych terytoriów sprzyjają finansowaniu terroryzmu”. Wielu obserwatorów słusznie zauważa, że za destrukcyjne antypaństwowe wezwania powinni odpowiadać (wraz ze swoimi kanałami telewizyjnymi) także przedstawiciele „piątej kolumny Kremla”, którzy występowali na nich z antyukraińskimi oświadczeniami. Takie polityczne „postacie”, jak W. Medwedczuk, W. Rabinowycz, J. Bojko, W. Nowynski, M. Bużanski, A. Portnow, O. Łukasz, A. Herman, O. Bondarenko, odrażający telepropagandysta W. Pichowszek, którzy otwarcie demonstrowali antypaństwową retorykę na wspomnianych kanałach telewizyjnych, i nie tylko na nich…, powinni już dawno zostać wezwani do SBU! Car-Putin i jego wielbiciele Za każdym razem, gdy Ukraina próbuje się bronić, promoskiewscy „działacze” udają, że aneksji Krymu nie było i wojny rosyjsko-ukraińskiej nie ma… Promoskiewskie partie i ich kierownicy na Ukrainie stracili swoje prawo do bycia uważanymi za odmianę politycznego pluralizmu jeszcze siedem lat temu – wtedy, kiedy Moskwa wprowadziła swoje wojska na terytorium Półwyspu Krymskiego. Jeszcze wtedy, kiedy putinowskie siły okupacyjne urządziły inwazję na ukraiński Donbas! Ukraińska tolerancja wobec „wrogów” odbija się nam od wieków, prowadząc za każdym razem do nowych rewanżów promoskiewskich sił. Do czego doprowadziło lekceważenie rosyjskiej propagandy w ukraińskiej telewizji pod przykrywką „wolności słowa” – wiadomo. Dzisiaj, kiedy już przy braku w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej czysto rosyjskich kanałów telewizyjnych ich „funkcję bojową” przeniesiono na niektóre umownie ukraińskie kanały telewizyjne, na przykład na zakazane obecnie trzy kanały Medwedczuka. Ale zamknięcie takich tub Kremla na Ukrainie, jak NewsOne, „112 Ukraina” oraz ZIK, nie zatrzymuje całkowicie informacyjnej agresji Rosji przeciwko Ukrainie. I nie tylko informacyjnej, ale i wojskowej agresji Rosji przeciwko Ukrainie – sytuacja w Donbasie komplikuje się, rozejm w wojnie rosyjsko-ukraińskiej faktycznie kończy się, co w końcu przyznał także prezydent Zełenski. Takie same elementy wrogiej propagandy obecne są na niektórych innych ukraińskich zasobach informacyjnych, w szczególności na odrażającym kanale byłego deputowanego Murajewa, pod wymowną nazwą „Naszy”, oraz kanale, który od dziesięcioleci zajmuje się propagandą idei „ruskiego miru” – „Inter”. Na tych kanałach dla milionów ukraińskich obywateli moskiewscy reżyserzy mistrzowsko budują plany średnie i duże, w które niby „przypadkowo”, ale niezwykle wyraziście trafiają rosyjskie symbole imperialne: flaga, herb, portret Putina oraz twarze obecnych „dworzan Kremla”! I to w czasie największej oglądalności ukraińskiej telewizji codziennie! Więc jeśli instytucje ochrony interesów państwowych będą nadal konsekwentne, dowiemy się w końcu o zamknięciu kolejnych „propagandowych biur Kremla” na Ukrainie. Przy tym istnieje realne niebezpieczeństwo uchylenia nawet tej pozytywnej dla ukraińskiej przestrzeni informacyjnej decyzji RBNiO dotyczącej kanałów z „puli Medwedczuka” – tub Kremla na Ukrainie. Przecież w sprawę, jak zawsze, mogą wmieszać się „rodzime nasze” „humanitarno-sprzedajne” sądy, do których już obiecał zwrócić się kum Putina – Medwedczuk. I w mediach społecznościowych zaczęto już pół żartem, pół serio zakładać się: który sąd pierwszy uchyli decyzję RBNiO dotyczącą kanałów z „puli Medwedczuka”: czy Sąd Okręgowy w Kijowie, czy Peczerski rejonowy – sądy o regionalnej skali, które przekształciły się w czysto terrorystyczne antypaństwowe struktury, podejmujące (raczej wypowiadające sformułowane poza ich granicami) decyzje, które dotyczą wcale nie ich regionów, a całego państwa ukraińskiego! Wystarczy wspomnieć, ile decyzji dotyczących spraw państwowych podejmowały właśnie te sądy. I nie po prostu państwowych, a ogólnopaństwowych, można powiedzieć, strategicznych. Wśród dwóch ostatnich – decyzje dotyczące szkolnych podręczników historii, które rzekomo należy „przejrzeć” (czyli zerwać proces edukacyjny i wyrzucić dziesiątki milionów hrywien na sławienie Janukowycza i Co.) oraz o uchyleniu nowej redakcji pisowni (wykonanie tej decyzji uniemożliwia zdanie ZNO). Jeśli nadal wszystko będzie szło w podobnym tempie, to nie spostrzeżemy się, jak pewnego dnia ten sam Okręgowy Sąd Administracyjny w Kijowie uchyli Stowarzyszenie Ukrainy i Unii Europejskiej albo nawet wyniki referendum z 1 grudnia 1991 roku, tym samym reagując na pozew jakiejś „fanki radzieckiego życia”. W mediach społecznościowych rozgorzała też inna dyskusja: czy prezydent powinien doczekać się kolejnych nieudolnych decyzji wspomnianych sądów, czy też zagrać wyprzedzająco – i uchylić je, dając tym samym początek prawdziwej reformie sądownictwa, a nie tasowaniu wyświechtanej sędziowskiej talii, jak to było wcześniej. Problem leży szerzej: w jasnym określeniu zakresu kompetencji każdego z sądów regionalnych. Chodzi nie tylko o sprawy polityczne, ale i biznesowe. Oprócz wszystkich „czystek” personelu korpusu prawniczego, należy ustawowo zagwarantować jedną ważną rzecz: wszystkie sprawy dotyczące kwestii ogólnopaństwowych (włącznie z interpretacją historii w podręcznikach szkolnych, nowościami w pisowni i sankcjami wobec ogólnoukraińskich, choć w istocie antyukraińskich kanałów telewizyjnych) powinien od razu rozpatrywać Sąd Najwyższy Ukrainy. W tym celu trzeba go również istotnie zreformować, aby budować sąd w oparciu o uczciwość, profesjonalizm i patriotyzm. Najważniejsze przy tym – wytrącić z rąk antypaństwowych sił sądową broń, którą stosują do destabilizacji społecznej, bezczelnie niszcząc państwo, zamiast walczyć o triumf sprawiedliwości. Zatem ogłoszona niedawno przez prezydenta Ukrainy inicjatywa ustawodawcza dotycząca ograniczenia praw rozpatrywania przez sądy regionalne spraw dotyczących ogólnopaństwowych sfer działalności jest niezwykle ważnym krokiem, aby położyć kres sądowemu samowolstwu, opartemu na korupcji. Zatem dziennikarstwo przestaje istnieć wtedy, gdy przekształca się w otwartą propagandę, a w obecnych ukraińskich realiach – gdy staje się jeszcze narzędziem w walce przeciwko fundamentom własnego państwa. Dlatego zamknięcie prokremlskich propagandowych kanałów telewizyjnych NewsOne, „112 Ukraina”, ZIK jest całkowicie pozytywną decyzją państwowotwórczą. Chce się mieć nadzieję na konsekwencję ukraińskich instytucji państwowych, które konkretnymi działaniami będą chronić bezpieczeństwo narodowe państwa, gdyż zagrożenia tylko narastają. Przygotował Heorhij ŁUKIANCZUK (na podstawie materiałów ze źródeł otwartych) Ukraina” oraz ZIK) zostały zablokowane decyzją RBNiO Ukrainy, odpowiedni dekret podpisał prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski. Prawidłowe, realne i długo oczekiwane przez społeczeństwo działanie państwowotwórcze, które poparło całe świadome patriotyczne środowisko oraz wszystkie siły polityczne, które rzeczywiście dbają o przyszły Los Ukrainy. To naprawdę potężny państwowotwórczy krok w obronie bezpieczeństwa narodowego. Ale obecne sankcje wobec prorosyjskich sił – niestety, to tylko spóźniony „zabieg higieniczny” usunięcia „informacyjno-propagandowej gangreny”, która katastrofalnie postępowała w ostatnich latach i której usunięcie powinno było nastąpić jeszcze w 2014 roku, a nastąpiło, i to nie w pełni, dopiero w 2021 roku…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

... I wyłączył ich dla siebie na zawsze – Serhij BRYHAR, Odessa

Swego czasu rozmawiałem z kilkoma Rosjanami – prawdziwymi, szowinistycznymi (co prawda nie demonstracyjnie, ale przez to nie mniej przekonanymi) potomkami „krasnoarmiejców” sprowadzonych do Odessy. Powiedzmy, było ich trzech. Może więcej... W moim życiu pojawili się mniej więcej jednocześnie (i odeszli z niego, nawiasem mówiąc, też jednocześnie). Nasza znajomość, oczywiście, nie była zbyt bliska, ale istniała. Wszyscy ci ludzie, choć nie byli pozbawieni intelektu, lubili dyskutować, nie wysłuchując argumentów rozmówcy (czyli moich), ogólnie upierali się przy standardowych bzdurach: „my – jeden naród”, „Ukraina bez Rosji nie ma żadnej przyszłości”, „nic nie mam przeciwko ukraińskiemu, ale nigdy nie będę na nim mówić”, „Odessa to miasto Rosjan”, „język rosyjski łączy ludzi” i, co najciekawsze: „ty w rzeczywistości też jesteś Rosjaninem”. Ja? Serio?! Używano następujących argumentów: 1. „Słuchasz rosyjskiej muzyki” (tak, kiedyś rzeczywiście słuchałem sporo „rosyjskiego rocka”). 2. „Oglądasz rosyjskie kino” (i nie było to... oczywiście nie wszystko, przeważnie coś niegłupiego: Uczitiel, Sokurow...). 3. „Oglądasz rosyjską telewizję” (było i tak – kiedyś oglądałem piłkę nożną, a także mecze NBA, NHL, i była pewna forma infoterroru ze strony starszych członków rodziny, przez których musiałem wbrew woli słuchać rozmaitego sowieckiego retro i innego moskiewskiego gówna w rodzaju „Błękitnego ogonka”). 4. „Czytasz rosyjskie książki” (nie do końca tak: czytałem dużo książek po rosyjsku, ale rosyjskich było ich niewiele – przeważnie były to przekłady światowej klasyki i współczesnej beletrystyki, historyczną i filozoficzną literaturę częściej wybierałem jednak po ukraińsku, ale ogólnie niech będzie, zaliczmy i to). 5. „Rozmawiasz po rosyjsku” (zabójczy argument – co tu powiedzieć?). Właściwie ci ludzie mi pomogli. Jestem im wdzięczny. Gigabajty „rosyjskiego rocka” poszły w niebyt; ostatni film, nakręcony w Rosji, oglądałem u kogoś ze znajomych... jeszcze przed wojną; o rosyjskich kanałach telewizyjnych jakoś szczególnie się nie zastanawiałem – to był przecież tylko sport, ale oto się zamyśliłem... i wyłączyłem je dla siebie na dobre, a nieco później wyłączyłem także telewizję jako taką; rosyjskojęzycznych książek nie kupuję tak dawno, że już nawet nie pamiętam, która była ostatnia (przeciwnie, powoli się ich pozbywam, a jeśli chodzi o coś naprawdę wartościowego informacyjnie, staram się znajdować ukraińskie odpowiedniki); a na „języku” koło się zamknęło: wreszcie wyraźnie zrozumiałem, że gdybym posługiwał się ukraińskim, to nie zarzuciliby mi wszystkich wymienionych wyżej punktów, bo byłbym człowiekiem ukraińskiej przestrzeni kulturowej, „bez kompromatu”. Tak ostatecznie odszedłem z ich przestrzeni do naszej. I jeszcze jeden koniecznie ważny aspekt: Rosjan (na wszelki wypadek uściślę, że nie chodzi o pochodzenie etniczne czy miejsce urodzenia, lecz wyłącznie o to, co w głowie) też się pozbyłem. Wszystkich! Teraz nawet nic o nich nie wiem. Chyba że jakieś podstawowe rzeczy dotyczące liczby żon i dzieci. Tak, rzeczywiście w pewien sposób pomogli. Ale teraz ich i im podobnych nie powinno być. W ogóle.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Ukraina kończy się tam, gdzie kończy się język ukraiński»

Serhij MELNYCZUK, prawnik Ukraińskiej Światowej Organizacji Praw Człowieka: — Wszystko zaczęło się od tego, że 23 maja 2019 roku prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski na forum działaczy internetowych iForum-2019 wystąpił w języku niepaństwowym, czym naruszył cz. 1 art. 10 Konstytucji Ukrainy. Zwróciłem się do sądu z żądaniem uznania za bezprawne używania przez prezydenta Ukrainy podczas wykonywania swoich uprawnień języka niepaństwowego oraz zobowiązania go do zaniechania używania języka niepaństwowego podczas wykonywania swoich uprawnień. Jeśli chodzi o mój pierwszy pozew, Kasacyjny Sąd Administracyjny w składzie Sądu Najwyższego Ukrainy odmówił wszczęcia postępowania z mojego powództwa, argumentując to tym, że powód, czyli ja, nie uzasadnił, w jaki sposób prezydent narusza moje prawa. Uważam tę odpowiedź za absurdalną, ponieważ obywatele nie są upoważnieni do zaskarżania uprawnień prezydenta Ukrainy, gdyż jest to jurysdykcja Sądu Konstytucyjnego Ukrainy. Złożyłem apelację od tego postanowienia do Wielkiej Izby Sądu Najwyższego Ukrainy. Wielka Izba uchyliła postanowienie pierwszej instancji i zobowiązała Kasacyjny Sąd Administracyjny do wszczęcia postępowania z mojego powództwa. 10 grudnia 2019 roku Kasacyjny Sąd Administracyjny wydał decyzję, w której odmówił zaspokojenia moich żądań, motywując to tym, że powód nie udowodnił naruszenia swoich praw i prawnie chronionych interesów. Głównym motywem odmowy było to, że występując na forum działaczy internetowych iForum-2019, prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski nie stworzył stosunków publicznoprawnych, a jeśli nie ma sporu publicznoprawnego, to nie ma też podstaw do rozpatrzenia sprawy w sądzie administracyjnym. Ponownie złożyłem apelację do Wielkiej Izby Sądu Najwyższego Ukrainy i 8 października 2020 roku wydała ona postanowienie, którym częściowo zaspokoiła moje żądania, uchyliła decyzję pierwszej instancji i zamknęła sprawę. Jak zaznacza Wielka Izba, ta sprawa nie powinna być rozpatrywana według norm sądownictwa administracyjnego i, jak zaznacza sąd w uzasadnieniu, w ogóle nie podlega rozpatrzeniu przez jakiekolwiek sądownictwo. Wielka Izba jest przekonana, że wystąpienie prezydenta na forum działaczy internetowych iForum-2019 nie jest realizacją władczych funkcji prezydenckich i nie tworzy stosunków publicznoprawnych z powodem. W kontekście części 1 artykułu Kodeksu sądownictwa administracyjnego brak jest podstaw do rozpatrzenia tej sprawy. Także sąd Wielkiej Izby uważa decyzję sądu pierwszej instancji o tym, że wypowiedzi prezydenta Ukrainy nie stworzyły bezpośrednio dla powoda żadnego prawa podmiotowego, nie spowodowały podjęcia decyzji w jego sprawie i nie doprowadziły do powstania stosunków publicznoprawnych, za prawidłową i uzasadnioną. Pytanie dotyczące interpretacji Wielkiej Izby, czym są stosunki publicznoprawne, jest wisienką na torcie tej sprawy. Ponieważ Wielka Izba uważa, że stosunki publicznoprawne między podmiotami władzy publicznej a obywatelami są realizowane wyłącznie w trybie jednostronnym, kiedy władza tworzy prawa lub obowiązki dla obywateli, wtedy obywatele mają zaskarżać te działania, zaniechania lub decyzje. Ale to interpretacja tylko Wielkiej Izby. Ja natomiast uważam, że tak jak obywatele mają prawo kontrolować wykonywanie przez władzę państwową swoich uprawnień zgodnie z Konstytucją i ustawami Ukrainy, tak i władza państwowa ma kontrolować przestrzeganie praworządności przez obywateli Ukrainy. 24 czerwca 1999 roku Sąd Konstytucyjny Ukrainy w swoim orzeczeniu dotyczącym finansowania sądów zaznaczył, że gwarancją przeciwko uzurpacji władzy państwowej są normy Konstytucji, zgodnie z którymi organy władzy państwowej oraz organy samorządu lokalnego, ich urzędnicy są zobowiązani działać wyłącznie na podstawie, w granicach swoich uprawnień oraz w sposób przewidziany przez Konstytucję i ustawy Ukrainy. W Ukraińskim Kryzysowym Centrum Medialnym odbył się briefing na temat: „Proces sądowy z powództwa przeciwko prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu o naruszenie ładu konstytucyjnego stosowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Uczestnicy briefingu omówili kwestie: język a bezpieczeństwo narodowe; zgodność postanowienia Wielkiej Izby Sądu Najwyższego Ukrainy; antykonstytucyjne decyzje sądu – zagrożenie dla integralności terytorialnej i suwerenności kraju; język ukraiński – strategiczna broń w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Proponujemy czytelnikom „SP” główne tezy ich wystąpień. W swoim pozwie zaznaczyłem, że prezydent Ukrainy, przywłaszczając sobie uprawnienia do określania, w jakim języku ma wykonywać uprawnienia głowy państwa, w istocie dokonał uzurpacji władzy państwowej. Na co Kasacyjny Sąd Administracyjny odpowiedział wnioskiem, że podczas procesu sądowego nie ustalono oznak przejęcia władzy przez prezydenta Ukrainy. Powstaje pytanie: a co oznacza przejęcie władzy? Jeśli jakikolwiek urzędnik, wykonując swoje uprawnienia, działa w sposób nieprzewidziany przez Konstytucję i ustawy Ukrainy, a według własnego uznania, jak mu się podoba, to jest to uzurpacja władzy. I to, że obywatele Ukrainy nie mają prawa zaskarżać bezprawnej działalności urzędników oraz organów władzy państwowej i samorządu lokalnego, jedynie sprzyja uzurpacji władzy. Co więcej, samej interpretacji Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, czym jest przejęcie władzy, nie ma — każdy rozumie, jak mu się podoba. Widzimy, że niektórzy deputowani rad lokalnych na wschodzie i południu Ukrainy odmawiają używania języka ukraińskiego podczas wykonywania swoich funkcji przedstawicielskich. Czy nie jedną z przyczyn takiego naruszenia Ustawy Ukrainy jest to, że sam prezydent demonstracyjnie narusza ład konstytucyjny w sferze stosowania języka państwowego? Społeczeństwo obywatelskie powinno kontrolować działalność organów władzy państwowej. I kiedy państwo w należyty sposób nie wykonuje swoich uprawnień, społeczeństwo musi poprzez sądy lub innymi środkami zmuszać władzę do przestrzegania Konstytucji i ustaw Ukrainy. Wiktor SZYYSZKIN, sędzia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w stanie spoczynku: — Negatyw decyzji Wielkiej Izby Sądu Najwyższego Ukrainy polega na tym, że uchylili oni decyzje poprzednich instancji i uważają pozew do sądu za częściowo zaspokojony. Jednocześnie Wielka Izba odmówiła zaspokojenia pozwu i postanowiła zamknąć te postępowania. To procesowo-prawny niuans, którego niebezpieczeństwo polega na tym, że w tej kwestii do żadnego sądu zwracać się już nie można. Ich argumentacja, że prezydent wystąpił nie w przestrzeni publicznej i nie wykonywał funkcji organu zarządzającego. Ale ja stawiam pytanie: kiedy prezydent występuje przed kimś, jest osobą publiczną czy nie? Kiedy rozmawia ze swoją żoną, to nie jest osobą publiczną. A kiedy występuje przed strukturami państwowymi, społeczeństwem, na forach — jest osobą publiczną. I zgodnie z decyzją Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 1999 roku „O stosowaniu języka ukraińskiego” jest zobowiązany występować w języku ukraińskim. Dmytro SNIEHYRIOW, współprzewodniczący organizacji społecznej „Prawa Sprawa”: — Byłem właścicielem pierwszej w czasach niepodległości ukraińskiej księgarni na wschodzie Ukrainy. Do 2014 roku takie księgarnie w ogóle tam nie istniały. Została otwarta za prywatne pieniądze, ale przez rok istnienia była zmuszona sześciokrotnie zmienić swoją lokalizację. Zamykali ją z wydumanych powodów, czasem bez wyjaśnień. A po zajęciu Ługańska przez bojowników tę księgarnię w ogóle spalili. Byłem również właścicielem pierwszego na wschodzie Ukrainy dziecięcego obozu wypoczynkowego z ukraińskim językiem wykładowym, który znajdował się na chutorze Makarowa w rejonie staniczno-ługańskim. Miejsca tego nie wybraliśmy przypadkowo. Mieszkają tu przedstawiciele szowinistycznie nastawionego kozactwa dońskiego. Dlatego, w celu zminimalizowania rosyjskich wpływów w tym regionie oraz nacisku przedstawicieli kozactwa dońskiego, założono ten obóz. Nie pozwolono mi go otworzyć, chociaż został zbudowany za prywatne środki i należał do mnie na prawach własności prywatnej. Odbyło się nawet posiedzenie w tej sprawie Rady Obwodowej w Ługańsku, gdzie przedstawiciele PSPU oraz Partii Regionów występowali kategorycznie przeciwko otwarciu tego obozu. W środkach masowego przekazu pojawiły się zamówione artykuły: „Cień Szuchewycza nad stanicami”, „Nie damy podnieść głowy banderowcom na historycznych rosyjskich ziemiach” i inne. Chociaż obozu nie otwarto, udało nam się w pewnym stopniu zmniejszyć aktywność kozactwa dońskiego. Jeśli chodzi o ochronę języka ukraińskiego, chciałbym wspomnieć o głośnej konferencji prasowej w Radzie Obwodowej w Ługańsku. Zwrócili się wtedy do mnie uczniowie i rodzice z gimnazjum w Rubieżnem, gdzie administracja zabraniała funkcjonowania klasy z ukraińskim językiem nauczania. Korzystając z możliwości nacisku medialnego, udało nam się nagłośnić tę sprawę i zmusić kierownictwo gimnazjum do pozostawienia tej klasy. Jednak przez wszystkie lata naszej walki z Serhijem Melnyczukiem nie otrzymaliśmy żadnego wsparcia w kwestii ukrainizacji wschodu Ukrainy. Mowa tu nie tylko o instytucjach państwowych, ale także o partiach politycznych, które nazywały siebie proukraińskimi lub nacjonalistycznymi. Kiedy pojawiła się kwestia zamknięcia obozu i księgarni, pomimo pisemnych i medialnych apeli, żadna partia polityczna nie zareagowała. Co więcej, tłumaczono mi, że istnieje podział terytoriów. Zgodnie z nim Ługańsk i Donieck to terytoria Partii Regionów i nikt nie będzie tu kłócił się z elitami politycznymi w kwestii ochrony ośrodków ukraińskości. Swego czasu złożyłem do sądu pozew przeciwko Rodionowi Mirosznikowi — rzecznikowi prasowemu przewodniczącego Rady Obwodowej w Ługańsku Jefremowa. Z czasem człowiek ten stanął na czele Ługańskiej Kompanii Radiowo-Telewizyjnej, która narzucała rosyjskie paradygmaty w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej. Nazwał on wtedy Ukraińców „podrasą”. Służba Bezpieczeństwa Ukrainy oraz organy ścigania nie dopatrzyły się w wypowiedziach tego deputowanego Rady Obwodowej w Ługańsku znamion przestępstwa. A mnie wtedy wezwano do SBU z żądaniem wycofania mojego wniosku. Obecnie Rodion Mirosznik jest przedstawicielem tak zwanej ŁNR w pracach podgrupy mińskiej. W 2013 roku dołączyłem do akcji „Marsz wyszywanek w rosyjskich miastach”. Liczba Ukraińców, którzy wyszli wtedy w wyszywankach w Biełgorodzie i Woroneżu, po prostu mnie zadziwiła. Jeśli w Ługańsku w tej akcji wzięło udział około 15 osób, to w Biełgorodzie — kilka tysięcy. Po tym fakcie zaczęło wywierać na mnie nacisk SBU, twierdząc, że ukrainizuję rejony Federacji Rosyjskiej. Czyje zatem interesy chroniła wtedy Służba Bezpieczeństwa? Chciałbym odwołać się do historii. XII zjazd RKP(b) w 1923 roku przyjął uchwałę w sprawie ukrainizacji, która wtedy nazywała się korienizacją. Zgodnie z tą uchwałą, ludność wschodu Ukrainy miano ukrainizować do 1926 roku, czyli w ciągu trzech lat. W latach ukrainizacji liczba ludności ukraińskojęzycznej w Ługańsku wzrosła z 7 do 35%, ukrainizowano około 42% pracowników przedsiębiorstw przemysłowych. Istnieje uchwała stalinowskiego komitetu okręgowego (obecnie obwód doniecki) RKP(b) z 1930 roku, zgodnie z którą za odmowę udziału w ukrainizacji proponowano pociągać do odpowiedzialności karnej. A decyzją ługańskiego komitetu okręgowego RKP(b) za odmowę nauki języka ukraińskiego zwalniano z pracy i wykluczano z partii. A my z państwem, szanowne towarzystwo, w 30. roku niepodległości Ukrainy dyskutujemy nad kwestią, czy prezydent może komunikować się w języku rosyjskim, czy jednak musi w ukraińskim. Jeszcze jeden przykład, tym razem ze współczesnej historii. W 2014 roku do miasta Swatowe przyjechał oddział uczestników nielegalnych formacji zbrojnych pod dowództwem Mozgowego. Swatowe to ukraińskie miasto, które w przeciwieństwie do Ługańska nie poparło Mozgowego. Nieuzbrojeni ludzie odpowiedzieli mu: „Masz godzinę czasu, żeby się stąd zabrać”. Taka jest determinacja ludzi, którzy mówią po ukraińsku. Potem Swatowe stało się pierwszym miastem, w którym zapoczątkowano oddziały ukraińskiej samoobrony. Nie Siły Zbrojne Ukrainy, nie SBU, a zwykli Ukraińcy, którzy wzięli do ręki broń, nie dali możliwości rozprzestrzenienia się „ruskiego miru”, rosyjskiej ideologii, języka rosyjskiego na całe terytorium obwodu ługańskiego. Tam, gdzie panuje język ukraiński, nigdy nie będzie panował „ruski mir”. Ukraina powinna promować ideę ukraińskiego świata. Ukraina kończy się tam, gdzie kończy się język ukraiński. Własna inf.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

„Makdonaldyzacja” szkolnictwa wyższego: przyczyny i skutki

O. W. BORYSOWA, doktor nauk historycznych, profesor katedry przygotowania ogólnokształcącego Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu Agrarnego, Charków. To, co dzieje się obecnie w systemie szkolnictwa wyższego Ukrainy i znalazło odzwierciedlenie w „Słowie Proświty” w artykułach takich autorów, jak profesor Mykoła Tymoszyk1, naukowiec Dmytro Drozdowśkyj2, ma głęboką przyczynę, która tkwi we współczesnej światowej polityce dotyczącej szkolnictwa wyższego w ogóle. Proces ten znalazł już swoje określenie w literaturze – „makdonaldyzacja”. Postanowiłam o niej napisać, aby stało się nieco bardziej zrozumiałe to, co dzieje się u nas. Pojęcie „makdonaldyzacja”, wprowadzone przez G. Ritzera3, oznacza rozpowszechnienie na świecie funkcjonalnych zasad działalności „McDonald’s” oraz ich przekształcenie w założenia organizacji życia społecznego. Zasadami tymi są: efektywność, obliczalność, przewidywalność, kontrola [3, s. 76–79]. Rozważmy, jak przejawiają się one w szkolnictwie wyższym. Efektywność. W „McDonald’s” efektywnie zorganizowany jest proces, podczas którego następuje przejście od stanu „głodny” do stanu „syty”. Przed placówkami szkolnictwa wyższego stawia się odpowiednio zadanie zorganizowania procesu, w którym następuje przejście od stanu „nie posiada wyższego wykształcenia” do stanu „posiada wyższe wykształcenie”. Przy tym stan „wykształcony” schodzi na dalszy plan, podobnie jak stan „smacznie” w „McDonald’s”. Przecież tam nie ma celu nakarmienia ludzi smacznym jedzeniem – odwiedzających po prostu czyni się sytymi za ich pieniądze. Zatem uniwersytet, aby być efektywnym, nie musi wzbogacać intelektualnego i duchowego świata studenta. Placówka ma uczynić z nich specjalistów o ściśle określonych kompetencjach na rynku pracy. Chociaż jest to w większości tylko głoszone, więc pozostaje deklaracjami, za którymi kryją się głębsze procesy. Efektywność procesu nauczania również wiąże się z jego optymalizacją – zmniejszeniem pracochłonności i nakładów czasowych. Dlatego na miejsce tradycyjnego egzaminu, który przyjmował profesor, przyszedł test i ocenianie odbywa się szybciej, a profesora może zastąpić komputer. Na taką „efektywność” pracuje cała sfera usług: publikacja wykładów o wątpliwej jakości merytorycznej, ściągi, lekcje wideo, przygotowywanie na zamówienie referatów, prac zaliczeniowych itp. Efektywność w takim konsumpcyjnym sensie to student, który włożywszy minimum wysiłku, może otrzymać maksymalny wynik – potrzebną mu liczbę punktów. O głębi wiedzy można nie wspominać. Obliczalność. Jest to system relacji, w którym stany jakościowe obiektywizuje się za pomocą wskaźników ilościowych. Współczesny uniwersytet to miejsce, gdzie obiektywizacja ilościowa odgrywa szczególną rolę. System ocen jest ukierunkowany na eksplikację jakości wiedzy w ekwiwalent liczbowy, testy tylko upraszczają to zadanie. Prestiż specjalności określa się kosztem nauki. Uniwersytety konkurują o podniesienie właśnie wskaźników ilościowych – liczby doktorów nauk, liczby publikacji w wydawnictwach z impact factorem, indeksu cytowań, liczby abiturientów, zabezpieczenia w księgozbiór, różne zasoby materialne itp. Rankingi uniwersytetów to w istocie wyłącznie wskaźniki metryczne. Walka o ilość staje się nieodzownym warunkiem istnienia uniwersytetów. Przewidywalność. Ta cecha „McDonald’s” polega na tym, że do jakiejkolwiek restauracji sieci gdziekolwiek na świecie klient by nie wszedł, napotka jednakowy zestaw towarów, usług, wystrój, styl obsługi i wygląd pracowników. Ukraińskie uniwersytety z trudem, ale jeszcze zachowują właściwe im osobliwości, jednak tendencje przewidywalności już się pojawiły. Tak, proces boloński przewiduje budowę ujednoliconego systemu edukacyjnego i takich warunków, w których student, przechodząc z jednej uczelni do drugiej, nie odczuwałby ostrego kontrastu między środowiskami edukacyjnymi. Faktycznie podważa to system zamkniętych w sobie uniwersytetów jako centrów kultury narodowej i regionalnej. Nawet po studiowaniu kilka lat w uczelni swojego kraju można otrzymać dyplom uczelni innego pod warunkiem zebrania niezbędnej liczby punktów kredytowych. Właśnie to czyni wynik przewidywalnym w tym samym sensie, w jakim klienci „McDonald’s” znają cenę Big Maca w różnych punktach sieci. Kontrola. W „McDonald’s” sprawowana jest ona zarówno wobec odwiedzających, jak i pracowników. Tutaj nikt długo nie przesiaduje, tutaj wszystko jest nastawione na to, aby klient szybko zjadł i poszedł. Pracownicy wykonują swoje funkcje dokładnie i wyłącznie według instrukcji, działając jak mechanizm. W szkolnictwie wyższym przejawia się to w tym, że uniwersytet przestaje być „drugim domem”, coraz bardziej staje się po prostu miejscem, gdzie studenci zdobywają wykształcenie – jak dla głodnych „McDonald’s” – miejsce, gdzie można szybko „zaspokoić głód”. Największa kontrola sprawowana jest wobec kadry profesorsko-dydaktycznej. Unikalność kursów i twórcze podejście do nauczania schodzą na dalszy plan, najważniejsza jest informatywność dyscypliny (czyli łatwość odtworzenia) i ściśle zapisana metodyka. W mechanizmie „McDonald’s” nie ma niezastąpionych części (pracowników) z powodu jednostajności operacji, takim samym ma stać się uniwersytet. Nie profesor ma wyznaczać standard edukacji – standard edukacji ma zacisnąć profesora w swoje przez kogoś kiedyś wymyślone kleszcze. Zatem „makdonaldyzacja” szkolnictwa wyższego dokonała się i dokonuje, a zdolność przeciwstawienia się temu jest znikoma. I dotyczy to zarówno przestrzeni poradzieckiej, jak i zachodniej. Jak zauważają naukowcy, zachodnie uniwersytety stały się bardziej efektywne, bardziej przewidywalne i bardziej kontrolowane, zdolne zaoferować większą liczbę specjalności dla większej liczby studentów na tle niezmienności bazy zasobowej4. I nie spotyka się to z żadnym oporem ze strony społeczności akademickiej nie tylko na Ukrainie, ale i na Zachodzie. Jednak zauważmy, że zjawisko to jest bardzo niebezpieczne dla przyszłej sytuacji społecznej i materialnej tej społeczności, czego ona, niestety, do tej pory nie uświadomiła sobie. Przyczyny „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego. Wymieńmy główne. 1. Edukacja na wszystkich swoich etapach przekształca się z fundamentu ludzkiej kultury w przedmiot konsumpcji5. Jak tylko Nauczyciel przestał być człowiekiem, który „sieje dobro, rozum, wieczność”, a stał się „dostawcą usług edukacyjnych”, proces tej transformacji stał się nieodwracalny. Autorytet nauczyciela stał się nawet niższy od autorytetu fryzjera, a jego służba społeczna równa się jego pensji. Nauczyciel jest tylko częścią procesu technologicznego, który nazywa się społeczeństwem, zaczynając od lekarza-położnika, a kończąc na agencie usług pogrzebowych. Tak jak w „McDonald’s” deklarowany cel uczynienia ludzi sytymi jest drugorzędny wobec zysku, tak i na uniwersytecie deklarowany cel uczynienia ludzi wykształconymi jest drugorzędny wobec głównego – podniesienia konkurencyjności na rynku usług edukacyjnych. 2. W warunkach globalizacji jako wzorzec zarządzania szkolnictwem wyższym wykorzystuje się model kierowania wielką korporacją [6, s. 134]. Dla uniwersytetów oznacza to odejście od roli uniwersytetu pełniącego funkcję kulturową do roli organizacji oferującej przygotowanie w ramach określonego zestawu specjalności; rozdzielenie funkcji dydaktycznej, naukowej i zarządczej – kierownictwo uniwersytetu w takiej strukturze nie musi już odpowiadać kwalifikacjom zawodowym profesora, tak jak menedżerowie „McDonald’sa” nie muszą umieć robić burgerów. Szkolnictwo wyższe przekształca się w fast food. I zamiast pogłębiania specjalizacji, co w pełni odpowiada procesowi globalizacji, Ministerstwo Oświaty dąży do stworzenia ogromnych hybryd, które będą wypuszczać wszystkich – od fryzjerów po filozofów. Produkcja w takich warunkach nieuchronnie będzie zdeformowana. W „McDonald’sie”, na przykład, rozumieją to i wypuszczają obok burgerów także produkty, na przykład kuchni włoskiej. Ale nie rozumieją tego w MON Ukrainy, a nawet w samych uniwersytetach. Skutki. Będąc obiektywnie sposobem zachowania i odtwarzania kultury, oświata staje się sposobem zachowania i odtwarzania swoich własnych form instytucjonalnych [7, s. 229]. Uniwersytety nastawiają się na samozachowanie bez odniesienia do swojego wpływu na osobowość studenta. Właśnie porównanie „usługi edukacyjnej” z cheeseburgerem i ketchupem sprzyja temu. Ale to przecież zupełnie różne rzeczy! Trudno wyobrazić sobie, żeby człowiek, zapłaciwszy na przykład za hamburgera, nie wziął go i nie zjadł. Sytuacja zaś, gdy student płaci za usługi edukacyjne i nie chce z nich korzystać – jest już prawie zwyczajna we wszystkich uczelniach wyższych. A inaczej być nie może, wszak jeśli od uniwersytetów wymaga się tej samej funkcjonalności, co od sieci szybkiego żywienia, to liczba ludzi odnoszących się do oświaty formalnie będzie tylko wzrastać, a ich końcowy profesjonalizm maleć. Kompetencje, oficjalnie zadeklarowane w uniwersyteckich programach edukacyjno-zawodowych, dla studentów stają się fikcją. Odbija się to także na wykładowcach. Jak tylko publikacje i inne wskaźniki efektywności uniwersytetu przekształciły się ze środka w cel, nadszedł czas działań spekulatywnych, co destrukcyjnie wpływa na jakość całego systemu szkolnictwa wyższego. Państwo sztywno reglamentuje działalność uniwersytetów, nie uświadamiając sobie, że oświata to nie biznes, a uniwersytet to nie korporacja, która ma przynosić jakieś ilościowe dywidendy. Oświata to kultura, a nie jadłodajnia. Formalizacja procesu oświaty, zarówno ze strony studenta, jak i ze strony wykładowcy – jest obiektywnym skutkiem tego. Imitacja działalności edukacyjnej staje się coraz bardziej masowym zjawiskiem, jednocześnie formalne wskaźniki przy tym tylko rosną. Na uniwersytetach kształtuje się środowisko socjokulturowe, w którym sam wynik nie jest ważny, ważna jest jego prezentacja. W sporcie taka sytuacja doprowadziłaby do tego, że sportowcy dążyliby do zdobycia złotych medali, nie chcąc wygrywać realnie. Tak, studenci dążą do pomyślnego zdania egzaminów i otrzymania dyplomu, ale mało kto z nich zastanawia się nad realną wiedzą. Wykładowcy dążą do wykonania obciążenia dydaktycznego i zrobienia określonej liczby publikacji naukowych, ale mało kto z nich myśli o realnym wpływie na umysły studentów i realnym przyroście wiedzy naukowej. Tak realność wyniku nauczania jest podmieniana praktykami symulacyjnymi. Zwlekanie społeczeństwa obywatelskiego i wspólnoty naukowej Ukrainy z reakcją na negatywne skutki „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego i dalszych „bolonizacji”, „scopusizacji”, profanacji, plagiatowania i innych negatywnych skutków „makdonaldyzacji” prowadzi do wytworzenia z uniwersytetu potwora formalizmu, w którym nie ma miejsca ani na twórczość, ani na naukę, ani na poczucie własnej godności studenta i wykładowcy, a jest tylko symulakr zdobywania wykształcenia z zewnętrznymi atrybutami (dokumentami z pieczątkami), a nie z głębokim wewnętrznym sensem. Wygląda na to, że stan administracyjny, który wraz z naukowym, technologicznym i kulturowym ma stworzyć, zgodnie z D. Bellem8, nową i wyższą klasę społeczeństwa postindustrialnego, nie chce z nikim dzielić się tą „wyższością”. Chyba miał rację Alvin Toffler w „Trzeciej fali”9, kiedy ostrzegał, że biurokracja przyszłości całkiem może wykorzystać najnowsze technologie informacyjne w celu ustanowienia własnej i już totalnej dyktatury nad całym społeczeństwem ludzkim. Zjawisko „makdonaldyzacji” szkolnictwa wyższego świadczy o tym, że już rozpoczęło ten proces od obniżenia poziomu warstw społecznych naukowych i kulturowych – z poziomu elity do poziomu biedaków z następnym wypchnięciem ich z nowej klasy w ogóle. Stan technologiczny ona przy tym tylko wykorzystuje. I jeśli wspólnoty akademickie i naukowe świata nie zjednoczą się i nie wystąpią przeciwko „bolonizacji” i „makdonaldyzacji” nauki i szkolnictwa wyższego, to będzie za późno – ich nawet obecny status społeczny, nie mówiąc już o przyszłym, zostanie bezlitośnie zniszczony. Literatura: 1. Tymoszyk M. Ukraińska nauka humanistyczna pod mieczem Damoklesa „Scopusa”. Słowo Proświty, nr 2 (1006), 14–20 stycznia 2021. – S. 2–3. 2. Drozdowski D. Scopus: internacjonalizm naukowy czy kolonizacja? Słowo Proświty. Nr 4 (1008), 28 stycznia – 3 lutego 2021. – S. 10. 3. Ritzer G. Makdonaldyzacja społeczeństwa 5. – M.: Praksis, 2011. – 592 s. 4. Oduszkin O. Uniwersytet w Ukrainie: między nowoczesną „makdonaldyzacją” a feudalną „kabakizacją”. URL: https://www.pravda.com.ua/articles/2009/03/11/3794635/ 5. Ignatowa N. W., Nikitin A. P. Edukacja jako przedmiot konsumpcji. Idee i ideały. 2014. Nr 1, t. 2. – S. 81–88. 6. Dijew W. S. Zarządzanie uniwersytetem w warunkach kapitalizmu akademickiego: hierarchia czy sieć? Idee i ideały. 2017. Nr 1, t. 1. – S. 128–135. 7. Nikitin A. P. Makdonaldyzacja szkolnictwa wyższego. Idee i ideały. 2018. Nr 3. – S. 221–232. 8. Bell D. Nadchodzące społeczeństwo postindustrialne – Wprowadzenie. 9. Toffler A. Trzecia fala.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Desperacka próba wyzwolenia Ukrainy spod władzy moskiewskiego cara 310 lat temu, w lutym 1711 roku, rozpoczął się pochód wojskowy hetmana Filipa Orlika na Prawobrzeżną Ukrainę w celu wyzwolenia jej spod wojsk moskiewskiego cara Piotra I

Pierwsza fala emigracji politycznej Klęska hetmana Iwana Mazepy oraz szwedzkiego króla Karola XII w bitwie pod Połtawą w 1709 roku, którą w rodzimej historiografii nazywa się „katastrofą połtawską”, karna ekspedycja wojsk moskiewskich na Ukrainę oraz zniszczenie Siczy Zaporoskiej radykalnie zmieniły układ sił. Carstwo Moskiewskie przekształca się w Imperium Rosyjskie, a Hetmanat wpada pod wpływy moskiewskiego cara Piotra I. Szwedzi i pięć tysięcy kozaków-sojuszników byli zmuszeni wyemigrować do miasta Bendery na terytorium podległej Imperium Osmańskiemu Mołdawii (obecnie Naddniestrze). Razem z królem Karolem XII i hetmanem Iwanem Mazepą w Benderach znaleźli się także pisarz generalny Filip Orlik, siostrzeniec Mazepy Andrzej Wojnarowski, oboźny wojskowy Iwan Łomykowski, 500 kozaków z Hetmanatu oraz ponad 4 tysiące zaporożców na czele z koszowym atamanem Siczy Zaporoskiej Kostem Hordijenką. Do pierwszej fali emigracji politycznej trafiło 50 starszyn, wśród nich – przedstawiciele kozackich rodów starszyńskich z Połtawszczyzny: rodziny Myrowyczów (w szczególności buńczuczny generalny Fedir Myrowycz) oraz Horłenków; pisarz generalny Hryhorij Hercyk, Atanas, Iwan i Hanna – dzieci połtawskiego pułkownika Pawła Hercyka. Hanna została żoną Filipa Orlika, dzieliła z nim wszystkie trudności życia na emigracji, była niezawodną pomocnicą w sprawach politycznych. Według świadectwa Filipa Orlika, wszyscy oni pomagali w opracowaniu „Paktów i Konstytucji praw i wolności Wojska Zaporoskiego” – dokumentu, który wszedł do historii jako pierwsza Konstytucja Ukrainy z 1710 roku. Szwedzki król Karol XII nawet po klęsce pod Połtawą nie miał zamiaru porzucać walki w Europie Wschodniej. Zaplanował nową operację, która miała umocnić Ukrainę przy nowo wybranym na emigracji po śmierci Mazepy prawowitym hetmanie Filipie Orliku. Dlatego też zawarł on sojusz z Tatarami krymskimi oraz Imperium Osmańskim, które 8 listopada 1710 roku wypowiedziało wojnę Moskwie. Do stworzonego sojuszu weszli zaporożcy, Szwedzi i Tatarzy. 23 stycznia 1711 roku między rządem emigracyjnym Filipa Orlika a Chanatem Krymskim został podpisany traktat w Kajrach o obronno-zaczepnym sojuszu wojskowym. Filip Orlik pokazał się jako nieprzeciętny dyplomata. Szkoła, którą przeszedł w młodości na służbie u hetmana Mazepy, w szczególności na stanowisku pisarza generalnego, odegrała wielkie znaczenie. Znaczącą zasługą dyplomatyczną Orlika było to, że udało mu się zobowiązać Tatarów przy wkroczeniu na terytorium ukraińskie do niebrania jasyrów – jeńców, niegrabienia cerkwi i niestosowania przemocy. Zakładnikiem – gwarantem wykonania traktatu w Kajrach w stolicy Krymu, Bakczysaraju, pozostał syn Filipa Orlika, Hryhorij. Szwedzki król brał na siebie zobowiązanie prowadzenia wojny dopóty, dopóki Ukraina nie zostanie wyzwolona spod panowania moskiewskiego, a Turcy i Tatarzy obiecali swoją pomoc w tej walce. Listy-uniwersały Filipa Orlika Filip Orlik bardzo dobrze przygotował się do pochodu. Dzięki Konstytucji, która na długo przed klasyczną amerykańską ogłosiła prymat zasad demokratycznych, otrzymał wielkie wsparcie wśród kozaków. Rozsyłał także listy-uniwersały, w których wzywał naród do powstania przeciwko władzy moskiewskiego cara. A także wysłał list z wezwaniem do walki do hetmana Lewobrzeża Iwana Skoropadskiego, co bardzo przestraszyło rząd moskiewski i cara Piotra I. „Moskowszczyzna przeżywała w latach 1710-11 daleko nie najlepsze czasy. Długa wojna ze Szwedami, choć zakończyła się zwycięstwem cara, to jednak dawała mu się mocno we znaki. Zła sytuacja materialna ludności, brak finansów, niezadowolenie starszyny-cudzoziemców, których wielu było w armii Piotra; drożyzna, zwłaszcza mięsa i innych produktów hodowlanych w wyniku epidemii wśród bydła rogatego – wszystko to bardzo komplikowało położenie cara w razie wojny. Na Ukrainie było jeszcze gorzej… Prawobrzeże obsadziły wojska moskiewskie, które obchodziły się z ludnością, jak chciały. Tak 10 grudnia nowego stylu 1710 r. pisze pruski rezydent w Polsce Lelgefel do swojego króla, że Moskale czynią straszne bezprawia na Podolu: zabierają chleb i siano, nie zostawiając rolnikowi ani krzty na przeżycie; śmierć głodowa zagraża przez to i ludziom, i bydłu. Całkowicie zrozumiałe, że taka gospodarka bardzo doskwierała i pospólstwu, i kozactwu. I ono znów zaczęło pokładać swoje nadzieje w zaporożcach i Orliku. Kiedy zaczęły rozchodzić się po Prawobrzeżu uniwersały Orlika z wezwaniem do walki przeciwko Moskalom, to znalazły one już dla siebie całkowicie przygotowany grunt” – zaznaczają autorzy naukowego portalu internetowego „Imię Iwana Mazepy”. 11 lutego 1711 roku Filip Orlik rozpoczął główną część operacji i armia wyruszyła z Bender. Tatarska część połączonych wojsk składała się z ordy budziackiej i białogrodzkiej, na czele której stał syn krymskiego chana – sułtan Gałga. Polacy (zwolennicy Stanisława Leszczyńskiego) wystąpili pod dowództwem wojewody kijowskiego Józefa Potockiego i starosty Hałeckiego. Kozacy zaporoscy szli pod wodzą atamana koszowego Kosta Hordijenki. Razem Polacy i zaporożcy mieli 6–7 tysięcy ludzi. W składzie armii była także niewielka liczba Szwedów (około 30 starszych oficerów). Głównodowodzącym był Filip Orlik. Mając stosunkowo niewielkie własne siły, musiał polegać głównie na Tatarach. „Turcy, jak można sądzić, nadawali operacji na Ukrainie drugorzędne znaczenie i swoich wojsk nie dali, przygotowując się do głównego uderzenia na Moskali. Tatarzy, jak wiadomo, nigdy nie wyróżniali się stałością; dobrzy konni żołnierze, byli zdolni do najazdów, wojny manewrowej, tylko nie do stopniowego, systematycznego opanowywania terytorium” – twierdził w czasopiśmie „Za derżawnist” (nr 4, 1934 rok) badacz historii Ukrainy XVII – początku XVIII w., w szczególności stosunków ukraińsko-szwedzkich, redaktor działu historycznego „Encyklopedii ukrainoznawstwa”, profesor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, założyciel Teologiczno-Pedagogicznej Akademii Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, autor 140 badań naukowych i popularnonaukowych Borys Krupnycki. Szwedzki król Karol XII przez pewien czas towarzyszył armii, ale wkrótce powrócił do Bender. W pobliżu Raszkowa armia przeszła na terytorium Prawobrzeżnej Ukrainy i szybko zaczęła posuwać się naprzód. W pierwszej połowie lutego 1711 roku rozlokowała się w szerokim rejonie między Niemirowem, Bracławiem i Winnicą. Początkowo sytuacja układała się korzystnie dla Filipa Orlika. Społeczeństwo oraz prawie wszystkie prawobrzeżne pułki kozackie przeszły w szeregi jego armii. Ważnym czynnikiem takiej przychylności ludności było nie tylko niezadowolenie z władzy moskiewskiej, ale także to, że teraz armia nie pozwalała na znęcanie się i grabieże. W tym była, bez wątpienia, zasługa samego hetmana. Orlik stał na straży prawa i porządku, rozumiejąc, że od tego zależy, w pierwszej kolejności, sukces zamierzonej operacji. Oporu ze strony sił moskiewskich nie było: generał Wołkoński i podległy mu generał Widman, którzy stali na granicach Mołdawii, wycofywali się bez walki. Przeciwko pułkom Orlika wystąpiło wojsko pod dowództwem promoskiewskiego kozackiego osauła Hryhorija Butowycza, które zostało rozbite w bitwie pod Lisianką, a samego osauła wzięto do niewoli. Zwycięstwo pod Lisianką miało znaczący rezonans. Ukraińskie miasta, w tym pułkowe – Bohusław i Korsuń, poddały się bez walki. Droga na Białą Cerkiew stała się wolna. Zdrada sojuszników Jednak zaczęły się problemy z prowiantem, więc nasiliły się rekwizycje u ludności. W wyniku tych trudności zachwiała się dyscyplina – nie tylko Tatarzy, ale także Polacy dopuszczali się przemocy wobec ludności cywilnej. Oblężenie Białej Cerkwi 25–27 marca sukcesu nie przyniosło. „Dwa razy próbowali Kozacy w ciągu drugiego i trzeciego dnia oblężenia, okopawszy się w dolnym mieście i porobiwszy szańce, atakować sam zamek, ale nie mieli sukcesu. Okazało się, że bez dostatecznej i odpowiedniego kalibru artylerii zdobyć zamek szturmem nie można” – wyjaśnia Borys Krupnycki w swojej monografii „Filip Orlik na Prawobrzeżnej Ukrainie w 1711 r.”. Nie widząc postępu w szturmie twierdzy, armia tatarska zwinęła obóz i, rozrzuciwszy swoje oddziały prawie do Dniepru, ruszyła na południe do Bohu, biorąc jasyr i niszcząc osady. Zdrada Tatarów miała katastrofalne skutki dla całego pochodu: prawobrzeżne kozactwo, które przyłączyło się do Orlika, słysząc, że Tatarzy plądrują wsie i miasteczka oraz biorą ludzi w jasyr, rzuciło się ratować swoich bliskich. W wyniku katastrofalnego zmniejszenia armii trzeba było przerwać oblężenie Białej Cerkwi i wycofać resztki wojska do Fastowa. Stamtąd Polacy wyruszyli w kierunku Polesia, a Filip Orlik z resztkami armii (3 tysiące) odszedł do Bender, skąd zaczynał się pochód. Klęska pochodu miała ciężkie skutki dla samego Orlika i dla ukraińsko-szwedzkiej orientacji, którą wprowadzał w życie. Reputacja hetmana wśród ludności Ukrainy mocno ucierpiała przez działania Tatarów. Wiosną 1711 roku armia moskiewska pod dowództwem Borysa Szeremietiewa skierowała się do międzyrzecza Dniestru i Prutu, rozpoczynając pochód pruski. Filip Orlik i kozacy zaporoscy jeszcze walczyli przeciwko Moskowszczyźnie w kampanii pruskiej latem tego roku. Jednak nastrojów ludności Prawobrzeża, Lewobrzeża i Słobożanszczyzny to zmienić już nie mogło. Obecnie wróg ten sam, co w czasach Filipa Orlika Ta przegrana bitwa nie oznaczała przegranej idei państwowej niepodległości. W dobie Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat odrodziły się tradycje kozackie. Stały się one podstawą dla rozbudowy sił zbrojnych Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), której kierownictwo opierało się na wojskowo-kozackich zwyczajach sławnych poprzedników. Przejawia się to w nazwach formacji wojskowych na cześć Iwana Mazepy i Kosta Hordijenki, a także w mundurach i wyglądzie zewnętrznym żołnierzy Armii URL, czapce-„mazepince”, czapkach z kolorowymi szłykami oraz innych elementach starodawnego ukraińskiego ubioru wojskowego. Często bojownicy Armii URL na wzór Kozaków golili głowy, zostawiając tylko osełedec. Historycznym spadkobiercą Hetmanatu XVII–XVIII wieku oraz URL jest współczesna Ukraina, która odnowiła państwowość 30 lat temu – 24 sierpnia 1991 roku – i która zmuszona jest i obecnie, podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, bronić niepodległości z tym samym odwiecznym wrogiem, co Kozacy hetmana Filipa Orlika. Ołeh PUSTOWHAR, regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim (na podstawie materiałów Naukowo-Badawczego Centrum Problemów Humanitarnych SZU oraz portalu naukowego „Imię Iwana Mazepy”)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Pouczające doświadczenie sprzed stu lat

Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, honorowa członkini Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Dla właściwej analizy ludzkiego postępu w jego przyczynowo-skutkowych przejawach od dawna przyjęto mierzyć czas stuleciami. Z tego punktu widzenia obecnie warto zastanowić się, czymże pamiętny dla Wołynia, mimo gorzkiego wyroku traktatu ryskiego, jest ów oddalony o sto lat rok 1921, mimo wszystko w planie dobroczynnym. Pośród niewielu pozytywów, przy już nowym zniewoleniu, bodaj pierwsze miejsce należy się ruchowi proświtańskiemu, który miał za cel stawiać konsekwentny opór agresywnej polonizacji, wzmacniając ukraińską tożsamość mieszkańców kraju. Z dokumentalnych źródeł wiadomo, że zorganizowała i troskliwie pielęgnowała go jeszcze od 1918 roku łucka „Proświta”, uporczywie rozbudowując sieć swoich filii. Po 10 latach funkcjonowało ich już ponad setkę. Jedna z utworzonych najwcześniej, 19 lutego 1921 roku, – Żydyczyńska (wołyńska wieś Żydyczyn – najbardziej znana od zamierzchłych czasów dzięki monasterowi św. Mikołaja, do którego przyjeżdżał modlić się w 1227 roku książę Daniel Halicki). Wpatrując się w charakterystyczne dla ówczesnej Ukrainy zdjęcie zbiorowe rodaków, nie można nie poczuć uświadomionej powagi życiowego wyboru tych orędowników wzniosłych idei. Właśnie tacy jak oni – dojrzali wiekiem i całkiem młodzi, wiejscy inteligenci i przeciętni ludzie – celowo chronili daną przez Boga ziemską i duchową przestrzeń, oznaczając-markując ją ojczystym słowem, pieśnią, strojami narodowymi (z uwypukleniem ich roli żółto-błękitnymi barwami!) oraz uporczywą walką o wyznanie chrześcijańskie po ukraińsku. Kto brał na siebie główną odpowiedzialność we wspieraniu pełnej poświęcenia pracy znacznego ogółu współmieszkańców? Byli to znani działacze społeczni: Iwan Własowski – historyk-naukowiec z wyższym wykształceniem teologicznym, dyrektor Łuckiego Gimnazjum Ukraińskiego, Jewhen Petrykiwski – koncesjonariusz tej placówki i niezmienny przewodniczący łuckiej „Proświty”, Modest Łewycki – znany pisarz i lekarz oraz inni świadomi swojego obowiązku proświtańscy intelektualiści z Łucka. Wszyscy oni byli przekonani, że „Proświta” – to przede wszystkim „szkoła narodu” i jest powołana do wychowywania „ludzi czynu”. Ci szczerzy ukraińscy patrioci znajdowali czas, by odwiedzać Żydyczyn, jak i inne filie, nie tylko z wystąpieniami na publicznych wydarzeniach tematycznych, ale też konsultowali lokalny aktyw, udzielali praktycznej pomocy w amatorskim ruchu artystycznym, cieszyli się sukcesami podopiecznych. A na miejscu z oddaniem wolontariacko pracowało sześciu członków Rady filii na czele z przewodniczącym I. I. Bondarukiem, który miał niezaprzeczalny autorytet we wsi dzięki jasnemu umysłowi, wykształceniu i odpowiednim przymiotom moralnym, a do tego był deputowanym sejmiku łuckiego. Słowem, było wokół kogo się solidaryzować. I choć policja nigdy nie spuszczała z „Proświty” oka, a udział w jej działalności kwalifikował się jako „działanie antypaństwowe”, czyli zbrodnia stanu, skuteczność pracy entuzjastów była zdumiewająca do nieprawdopodobieństwa. Żydyczyński chór proświtański w 1928 roku. W centrum – dyrygent Wasyl Babiczenko. Wasyl Awramenko – znany na świecie choreograf, który przyjeżdżał do Łucka na zaproszenie „Proświty” aż ze stolicy Czech (nawiasem mówiąc, tam uczył sztuki tanecznej naszą przyszłą bohaterkę narodową Ołenę Telihę). Efektywnie funkcjonowała pod opieką Chomy Kusznyruka biblioteka, której księgozbiór składał się głównie z ukraińskiej klasyki i według danych z 1931 roku liczył 1400 jednostek. Działały jeszcze cztery biblioteczki objazdowe. Po poszczególne utwory („Przed burzą” M. Staryckiego, „Bojarynia” Łesi Ukrainki, „Pod Korsuniem” A. Kaszczenki) czytelnicy ustawiali się w kolejce, a wśród młodzieży rozpowszechniła się swoista moda na znanie na pamięć poezji Szewczenki, poematów „Jewszan-zillia” Mykoły Woronego oraz „Kruty” Ołeksy Stefanowycza. Szczególnym popytem cieszył się elementarz S. Czerkasenki „Początek”. Niejedna proświtanka przez całe życie utrzymywała w pamięci wyuczony jeszcze jako dziecko wierszyk-pouczenie o „dziewczynce małej – Ukraińce młodej”, dla której „znak ojczysty – Lew i Tryzub złocisty”. Zgodnie z tradycją demokracji ludowej stały się zwyczajne legalne i półlegalne spotkania członków Rady filii ze społeczeństwem – czy to przed obowiązkowym obchodzeniem dni szewczenkowskich i znaczących dat historycznych, czy w celu organizacji procesji do cerkwi Podwyższenia Krzyża Świętego w Łucku oraz wypraw do Kozackich Mogił pod Beresteczkiem. Szczególnie owocna okazała się praca kulturotwórcza. W krótkim czasie chór proświtański pod batutą Mychajła Bondaruka, a potem Wasyla Babiczenki rozrósł się do 48 dobrze wyszkolonych uczestników. W repertuarze – ponad 20 pieśni ludowych głównie o treści heroicznej oraz do tekstów Szewczenki. Wysoki poziom wykonawczy potwierdził się nie tylko we własnej, ale i w sąsiednich wsiach, zwłaszcza na licznych obchodach 10-lecia „Proświty” w Łucku. Wybitne zwycięstwo odniesiono w dziedzinie oświaty: wbrew żelbetonowemu oporowi władz wiejska szkoła przeszła na ukraiński język nauczania, czego, niestety, nie udało się osiągnąć innym filiom. Tego dnia jeszcze o świcie uroczyście przygotowana liczna kolumna wyruszyła w procesji od monasteru św. Mikołaja do Łucka. Na czele szło towarzystwo dziewczęce, ubrane po ukraińsku i z okazałymi niebiesko-żółtymi bukietami w rękach. Obok pieszych ludzi jechali na białych koniach pod rozwiniętymi sztandarami narodowymi jeźdźcy w strojach kozackich. Niemało wysiłku włożono w ukrainizację parafialnej cerkwi św. Mikołaja: młodzi chórzyści po ukraińsku przekrzyczeli zwolenników starosłowiańszczyzny i uprzejmie wyprowadzili ich ze świątyni razem z diakiem „dziadkiem Chlorykiem” i popem-moskalem Anżulewiczem (do tego – deputowanym III Dumy carskiej). Jak zapamiętali obecni na święcie, po nabożeństwie odbył się liczny wiec z długotrwałym koncertem, gdzie „Testament”, zdawało się, dolatywał do samych niebios. Potężnie działało też kierowane przez Petra Nastenkę kółko dramatyczne, które stało się prawdziwym teatrem ludowym, gdzie w wiodących kozacko-heroicznych emploi specjalizowali się nie tylko stali wykonawcy, ale i dublerzy. Niezwykłej biegłości nabrały orkiestra smyczkowa i kółko taneczne, któremu w próbach pomagał sam Wasyl Awramenko. Znamienne, że w wieloproblemową sprawę cerkiewną, jak i w całą działalność „Proświty” na Łucku i Rówieńszczyźnie, dość znaczący wkład wnieśli emigranci polityczni z Ukrainy, którzy mieli oprócz bojowego i politycznego także znaczne doświadczenie proświtańskie. W tym kontekście Żydyczyn z wdzięcznością wspomina ojców Warwariwa, Paszczewskiego, Piataczenkę, psalmistę Babiczenkę i in. Dbano w miarę możliwości także o dobrobyt materialny: szerzył się ruch spółdzielczy, zaczęły działać mleczarnia, sklep, tak zwany Bank Ludowy, pożyczalnia „Gospodarz Wiejski”. Wieś jednoczyła się pod hasłem „Swój do swego po swoje” i dzięki kasie społecznej oraz czynom społecznym pojawiła się twarda nawierzchnia na głównej drodze, powstał okazały budynek „Proświty” i kamienny pomnik na Mogiłach Strzelców Siczowych, zakupiono materiał budowlany na nowe pomieszczenie szkoły. Z szczególnym zainteresowaniem brali się do dzieła sympatycy antyalkoholowego towarzystwa „Odrodzenie”, ze względu na wartę kawalerską nawet lekko podchmieleni na imprezach publicznych w ogóle się nie pojawiali, a dwóch szynkarzy wyjechało precz. Prestiżowo było nie pić i nie kupować wódki. Chłopcy uważali za stosowne witać się z napotkaną dziewczyną, lekko unosząc nakrycie głowy (jak na dzisiejsze czasy – po prostu fantastyka!). Czy trzeba się dziwić, że liczne sukcesy wzmacniały wiarę patriotów w swoje siły i w zamysłach na przyszłość uwydatnił się polityczny drogowskaz? Otóż kiedy niszczycielsko zadziałało od 1932 roku prawo o zakazie „Proświty”, tradycje jej walki o język ojczysty, kulturę, a co za tym idzie – los i wolność Ukrainy rewolucyjnie modyfikowały się w działalności komórki OUN(m), której rdzeń uformował się z aktywistów filii – Chomy i Sydora Kuszniruków, Lidii Żomeruk, Ziny Bachowej, Pawła Bondaruka (byłego wójta gminy Rożyszcze) i innych. Właśnie oni stali się już za Niemców inicjatorami i gorliwymi budowniczymi kompleksu memorialnego w centrum wsi na znak pamięci o rozstrzelanych przez enkawudzistów towarzyszach z „Proświty” w więzieniu w Łucku 23 czerwca 1941 roku oraz o spalonych podziemnych działaczach-melnykowcach w stodole na Wyszkowie 22 maja tego samego roku. Memoriał składał się z wysokiego nasypu – symbolicznej mogiły, którą wieńczył tryzub z bagnetem. U podnóża umieszczono standy z fotografiami poległych „za wolność Ukrainy” oraz wizerunkiem wykonawców krwawej rozprawy przy karabinach maszynowych na więziennym dziedzińcu. Przy otwarciu pamiątkowej budowli występowała z koncertem zaproszona przez inicjatorów-moderatorów wydarzenia słynna kapela bandurzystów Hryhorija Kytastego. Słuchało jej tutaj, jak czytamy w książce Hryhorija Kostiuka „Spotkania i pożegnania”, kilka tysięcy obecnych. Dalej zacytujmy: „Przyjazd i występ przed takim ludzkim tłumem kapeli bandurzystów, a zwłaszcza końcowe przemówienie administratora – wszystko to wywołało taki entuzjazm i patriotyczną demonstrację, że aż przestraszyło Niemców i rozjuszyło”. Jak wiemy, w konsekwencji cały jej zespół został wywieziony poza granice Ukrainy. Na szczęście, wbrew ciężkim próbom znanymi realiami politycznymi, we wsi było komu dbać o drogowskazy „Proświty” nawet za władzy radzieckiej. Na swój sposób wierność proświtańskim tradycjom potwierdzili wychowankowie z rodzin weteranów organizacji, których jeszcze w dziecięcym wieku wywieziono „za Ukrainę” razem z dorosłymi na Sybir. Po powrocie, pod świeżymi wiatrami „pieriestrojki”, niemal wszyscy oni wstąpili do Ludowego Ruchu Ukrainy, a później z poświęceniem przyczynili się do formowania wspólnoty parafialnej Cerkwi Prawosławnej Ukrainy Patriarchatu Kijowskiego. I czyż nie stało się tak również w wielu innych miastach i wsiach? Właściwie w oznaczonym czasie właśnie od nich – potomków proświtańców lat 30. ubiegłego wieku – autorowi, jako członkowi LRU i odnowionej „Proświty”, oprócz źródeł dokumentalnych, udawało się zbierać bogate potrzebne informacje przy moderowaniu licznych masowych wydarzeń na wsparcie ukraińskiej państwowości i patriotycznego Żydyczyna (niestety, jest on dotąd małorosyjski). Zrozumiałe, że część z nich została podana w przedstawionym wyżej materiale… Na podsumowanie – kilka akcentów z przemyśleń nad realiami sprzed stu lat. Akcent pierwszy. Obowiązkowy warunek udanej pracy w imię wysokich ideałów – to „zgoda w rodzinie” – zwłaszcza między pokoleniami oraz w wymiarze terytorialnym. Akcent drugi. Nie poniżajmy się nadzieją na wspólne dobro bez własnego czynu. Akcent trzeci. Ty – jesteś Ukraińcem i swoim życiem masz godnie reprezentować naród. A kontynuować tę listę czytelnik może sam.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Andrij HUDYMA: „Trudno tworzyć Ukrainę, trudno też ją kochać...”

Imię Andrija Hudymy jest znane na obszarach naszej literackiej niwy. Ten symboliczny obraz – „niwa” – jest styczny z istotą autora: z zawodu uczony agronom, kandydat nauk, docent – ponad trzydzieści lat pracował w uczelni rolniczej i... autor 55 wydań (poezja, proza, dramaturgia, publicystyka). Jesienią ubiegłego roku w obwodowej Izbie Przemysłowo-Handlowej (Biała Cerkiew, obwód kijowski) zaprezentował niezwykłe charytatywne wydanie epopei „Ukraina to los”, niezwykłe już przez to, że jest to tysiącletnia historia Ukrainy w poematach i powieściach wierszowanych. Przewodniczący białocerkiewskiego zjednoczenia miejsko-rejonowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Kostiantyn Kłymczuk spotkał się z pisarzem w celu przeprowadzenia treściwej rozmowy. – Przede wszystkim, Andriju Dmytrowyczu, dziękujemy za charytatywny projekt „Ukraina to los”, zapoczątkowany na Kijowszczyźnie siedmiotomowym wydaniem Pańskich utworów (2017). Taką szczodrość – cały nakład bezpłatnie oddać szkołom i bibliotekom – obecnie na literackich terenach rzadko można spotkać. Nie kończy Pan projektu? – Nie. Dobroczyńcy pomagają mi z wydaniem, a ja, mówiąc szczerze, czynię dobro dla Ukrainy, dla duchowego wzbogacenia pamięci historycznej narodu i zwłaszcza dorastającego pokolenia. Bo przeszłość, w każdych czasach, należała i należy do przyszłości. – W ubiegłym roku ujrzała światło dzienne Pańska, tożsama z tytułem projektu, epopeja „Ukraina to los”. Kiedy powstał tak grandiozny zamysł? Jak Panu się tworzyło? – Zamysł powstał prawie czterdzieści lat temu, kiedy „młody ja, młody, pełen sił i odwagi” (P. Tychyna) zabrał się – lecz nie „żartować dla rozrywki” – za tryptyk (zbiór) poematów „Góra Zamkowa”. Kończąc trzeci poemat „Zaszumiała topola” (powstanie chłopsko-kozackie pod wodzą K. Kosińskiego, 1521–1593) i wydając zbiór poematów „Dzwony nad Rossią” (1988), wtedy pomyślało się: „A co, jeśli spróbować...”. A jak się pisało?.. Nigdy nie trzymałem duszy za skrzydła. – Praca w uczelni – pedagogiczna, dydaktyczna, wychowawcza, naukowa, metodyczna – a do tego jeszcze literatura piękna. Po prostu niewiarygodne. I nagle epopeja. „Wielikolepno!” – wykrzyknąłby Winhranowski. Nasza literatura może pochwalić się analogicznym wydaniem? – Wspomniał Pan genialnego Mykołę Winhranowskiego. Tak, to jego „wielikolepno” – ulubione słowo jako świadectwo najwyższej pochwały. Znam go i byłem uhonorowany właśnie takim zaszczytem za powieść „Kara bez winy” (o Hołodomorze na Ukrainie w latach 1932-1933). A co do „analogicznego wydania”... Koledzy i naukowcy, którzy zdążyli już zapoznać się z epopeją, twierdzą, że historia literatury ukraińskiej nie ma takiego wydania. I ja im wierzę. – Główni bohaterowie powieści: Krzysztof Kosiński i Seweryn Nalewajko, Iwan Bohun i Bohdan Chmielnicki z plejadą pułkowników, Iwan Mazepa, Maksym Żeleźniak oraz Iwan Gonta, Ustim Karmeluk – o nich pisali koryfeje. Nie niepokoiło takie sąsiedztwo? – Z odpowiedzią pozwalam sobie powołać się na Wiktora Miniajłę, który, przeczytawszy powieść „Ustim Karmeluk”, napisał w przedmowie do mojego dwutomowego wyboru utworów (1996 r.): „Pomimo tego, że temat Karmeluka był już opracowany w literaturze ukraińskiej przez M. Staryckiego, i W. Kuczera, i W. Hżyckiego, i M. Tarnawskiego oraz innych, mniej znanych autorów, Andrij Hudyma nie przestraszył się takiego sąsiedztwa i śmiało poszedł na własne poszukiwania, i na jego korzyść, nie zawstydził własnego pióra”. Od siebie śmiem dodać: powieść „Ustim Karmeluk”, podkreślam – wierszowana – jest jednak pierwszą w historii literatury. – Nie obawia się Pan, że ktoś z oponentów może „nie dostrzec” w epopei „nowego”? Mówiąc, że prawie „wszystko było publikowane...” – „Wszystko”, ale nie wszystko. „Iwan Bohun” i wszystkie dodatki publikowane są po raz pierwszy. Znacznie odnowiony jest poemat „Trzecie przyjście”. Utwory w epopei przedstawione są jako cykle, uporządkowane w porządku chronologicznym. A co do możliwych oponentów... Ja w „Przedmowie” przezornie i całkiem ufnie zwracam się do takich: Jestem optymistą. I mdłość nie owinie Mojego honoru, nie zakracze wroną. Hej, pobratymcy! Ja powiedziałem swoje. Niech, kto zdoła, waży się na lepsze. – Co przeważa w Pańskich powieściach – intelekt, fantazja, dokumentalistyka? – I jedno, i drugie, i trzecie. Ale jednak – historyczność. Wszystko w miarę i w swoim czasie. Postacie mówią same za siebie: one były i pozostają. Co więcej, w poszczególnych przypadkach prostuję fantazje niektórych autorów. Na przykład, jeden z takich (w powieści „Iwan Bohun”) pisze, że pułkownik miał za żonę bratanicę wojewody bracławskiego Hannę i że przeżyła ona swojego wybranka. Ja natomiast podchodzę całkiem blisko do prawdy: tak, Hanna, ale kozaczka. I zmarła ona po porodzie, zostawiając Iwanowi ich synka – Hryciunię. Ożenić się po raz drugi Bohunowi nie było dane. – Pan tak samo „podszedł bliżej do prawdy” w odniesieniu do Iwana Gonty w powieści „Klekotały orły”: Ludzie moi! Nie zabijałem, nie rżnąłem synów! Syn u mnie jeden. U mnie innych nie będzie... – Sugeruje Pan, że rzekomo prostuje Szewczenkę? Są takie wersy w „Hajdamakach”, gdzie Gonta (w Humaniu): „Machnął nożem – I dzieci nie stało!”. Nie, nie prostuję. Bo Szewczenko nie byłby Geniuszem, gdyby w „Przedmowie” do poematu nie przewidzieć podobnego zainteresowania: „O tym, co działo się na Ukrainie w 1768 roku, pokazuję tak, jak słyszałem od starych ludzi; wydrukowanego i krytykowanego niczego nie czytałem, bo zdaje się, i nie ma czego...” – W epopei niemało uwagi poświęcono kobietom, tak by rzec, duumwiratowi. Mamy na myśli „wspólnotę dwojga”: Nalewajko – Barbara, potem – Orysia; Bohun – Hanna, potem – Oksana; Mazepa – Motria; Żeleźniak – Oryla; Karmeluk – Paria, potem – Tetiana Proćkowa i Nataloczka-popówna. Tak rzeczywiście było, czy wymyślone przez Pana, aby wziąć czytelnika (według W. Miniajły) „za kark i już nie puszczać”? – U Miniajły jest i inna definicja: „Utwór nie będzie ludzki bez ubóstwiania kobiety, bo wszystko, czym żyje ludzkość, – w niej”. A jednak – konkretniej: Orysia, Oryla, Nataloczka są wymyślone. Ale tak, że czytelnik, spotkawszy je, już nie chce ich zostawiać. Jednocześnie chce się nieco odświeżyć w pamięci czytelników: w tamtej burzliwej dobie ogólnonarodowego wyzwoleńczego zrywu kobiety pozostawały nie tylko strażniczkami domowego ogniska. Wiadomo, że członek szwedzkiego poselstwa do B. Chmielnickiego K.-G. Gildenbrat odnotowywał nie tylko urodę ukraińskich kobiet, ale też niezależność i odwagę. Czyż potrzeba jaśniejszego przykładu, jak czyn Oleny Zawistnej, żony poległego setnika? Zrozumiawszy, że wróg na śmierć otoczył miasteczko Busza (Podole, 1654 r.), podpaliła ona prochownię i zginęła razem z dziećmi, ale nie oddała się do niewoli. I takich przykładów liczyć – nie przeliczyć. – Epopeja dotarła do czytelników. Czytają ją, utwory studiują, uczniowskie prace naukowo-badawcze otrzymują miejsca na podium w Ogólnoukraińskim konkursie-obronie Małej akademii nauk Ukrainy. A jak reagują naukowcy uczelni? Znane są pocieszające przykłady? – Grzechem byłoby skarżyć się na brak uwagi. Znane mi są fachowe artykuły naukowe starszej wykładowczyni Mikołajowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa Okrętowego (katedra lingwistyki stosowanej) N. S. Mochałowej, która gruntownie opracowała powieść „Kara bez winy” oraz trylogię „Płynie do Boga moja łza”. N. M. Tymoszczuk (katedra literatury ukraińskiej Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa), biorąc za jeden z obiektów badań „Karę bez winy”, obroniła pracę doktorską. Tego samego rezultatu osiągnęła L. W. Romanenko (katedra filologii ukraińskiej Mariupolskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego), opracowując między innymi powieść „Ustym Karmałuk”. A docent W. P. Bilacka (katedra filologii i komunikacji językowej Narodowego Uniwersytetu Technicznego „Politechnika Dnieprowska”) wykorzystała jako obiekt badań powieści wierszowane „Seweryn Naływajko”, „Spowiedź Mazepy”, „Klekoła horda” oraz „Ustym Karmałuk” i obroniła pracę doktorską. Te same utwory zostały gruntownie przeanalizowane i należycie ocenione w dwóch monografiach. – Nasza poezja jest bogata w wiecznie żywe wieńce, którymi naród sławił swoich śpiewaków: Wołodymyr Sosiura – „słowik Ukrainy”, Pawło Tyczyna – śpiewak „uczucia jedynej rodziny”... A Pana Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki uhonorowało najwyższym wyróżnieniem – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Więc można... – Nie mierzę siebie miarą koryfeuszy. Obecnie wszyscy porządni słudzy narodowo-patriotycznej duchowości powinni bez żadnych eksperymentów i misteriów – nie jesteśmy w średniowiecznym teatrze – bez zwłoki budować Ukrainę. Eksperymentów wystarczy – pora wziąć się za rozum. Zmarnujemy czas – zgubimy Ukrainę. – W posłowiu do epopei przejmuje się Pan troskami, które swego czasu „bezlitośnie kołatały duszę naszego Proroka” – „Kiedy / doczekamy się Waszyngtona / z nowym i sprawiedliwym prawem?.. / To doczekamy się go czy?..” – Ja – nie, Pan – może... Minął iluzoryczny czas, kiedy państwem rzekomo mogła „kierować nawet kucharka”. Dzisiejszy zglobalizowany świat słucha tylko ostrego i dalekowzrocznego rozumu i podporządkowuje się rozumnej woli. Nasze społeczeństwo jest pozbawione takiej radości i nie jest to wyrzut – to skutki niesłychanej tragedii; nad narodem ukraińskim, zwłaszcza w ciągu ostatnich stuleci, raz po raz przechodziły huragany sztucznej selekcji w najokrutniejszym jej przejawie: w powstaniach i wojnach wyzwoleńczych ginęli najlepsi z najlepszych. Z nas powoli wyciekał duch państwowotwórczy. Traciliśmy zdolność myślenia i działania w sposób państwowy, wyrywając się spod samowoli, zdobywaliśmy iluzoryczną wolność. A poza tym – niczego nas nie uczy własna tragiczna historia, czasami nawet próbujemy odżegnać się od pewnych jej lekcji. Jeśli trzeźwo przeanalizować nasze życie, to będziemy mieli opłakaną sytuację: nasza epoka przypomina „Ruinę”, która zwaliła się na głowę Ukrainy zaraz po „Chmielniczyźnie”. Każdemu gadułowi od polityki – a takich jest na pęczki – daj buławę i święty spokój! My – dochodzi nawet do absurdu – gorączkowo szukamy „Waszyngtona”. Syzyfowa praca. Jego rodzi naród, a wychowuje go pełna poświęcenia praca w imię tegoż narodu. Właśnie istotę tego niezwykle ważnego problemu rozwijam w poemacie „Trzecie przyjście” jako końcowej części epopei „Ukraina – to los”. – Andrzeju Dmytrowyczu, co poradziłby Pan nam zawiązać w supeł pamięci narodowej? – Jedno, ale sprawdzone przez stulecia: „Nieśmiertelny jest ten naród, który zna swoją historię i wyciąga z niej mądre wnioski”. – I na koniec, co Pan powie na zakończenie naszej rozmowy? – Nie będę śpiewał „Szcze ne wmerła...”. Mówię z przekonaniem i jednoznacznie: „Sława Ukrainie!” – Bohaterom sława! Rozmowę prowadził Kostantyn KLYMCHUK, m. Biała Cerkiew

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Chrystyna KUJBIDA-KRYSZKEWYCZ: Gołębiarka

Pierwsze wrażenie po lekturze tych wierszy: pisała je nerwowa ręka nastolatki, a dyktowało zniechęcone i znów pełne nadziei serce trzydziestoletniej kobiety. To tylko moje wrażenia i domysły o nieznajomej, która „W życiu chciała szczęścia i kochać, A nie cierniowy z bólami wieniec”, młodo opuściła świat, zabrana przez bezlitosną chorobę. Opierała się, wierzyła, miała nadzieję – przeciwstawiała się śmierci, jak mogła. Miała nadzieję na Pański cud uzdrowienia, a potem – na przeżyty bez bólu dzień. Cierpliwość i modlitwa powoli stawały się dla Chrystyny żywiołem siły, poznawania siebie i wreszcie nie pogodzeniem się z skończonością życia czy „nieuniknioną biedą” od losu, który nie dał siły „wejść w lata”, a głębokim zgłębieniem własnego odejścia. Kobieta-nastolatka odleciała nie do bezkresnej „strefy samotności”, a w „bezkres”, bo „wiara – źródło natchnienia”: „JA OPUSZCZAM ŚWIAT / Z TĘCZĄ I WIATREM. / ANAMNEZA: ŻYŁAM. POZNAWAŁAM. WALCZYŁAM. / STATUS: PRAGNIENIA NIE POSZŁY NA MARNE”. *** Ten świat okrutny głaskać będę, pieścić będę, Żeby stał się łagodniejszy. 18.11.1998 *** Upadłaś? Wstań. Naprzód idź! Łzy – otrzyj! Ból – ścierp! A urazy – zapomnij! Właśnie jak? A byle jak! 03.09.1999 Sen Cudowny dzień. Drzewa, odziane w szkarłatno-żółte szaty, pochyliwszy głowy, odprowadzają w drogę, z której powrotu nie ma. W ciemną otchłań wiozą mnie konie, pokonując własny strach. Rżenie ich słyszą nastroszone chmury, chyłkiem chowają się z przerażenia. Przechodzi drogę cień. Płoszą się konie. Przewraca się kareta, a cień nienawistnie patrzy na mnie. Drzewa odwracają się i podnoszą pożółkłe gałęzie, szukając spokoju! 16.12.2000 *** Sakura kwitnie. Świt. I pragnienia zew tajemny. Ja też rozkwitnę na wiosnę, Po to, by życie podarować. 27.04.2001 *** W przestworzach sinych Ponad nami Tam krążyła gołębiarka Z wiatrami. Oj, krążyła gołębiarka, Koło widła, I szukała dróżyny, Którą zgubiła. Oj krążyła i krążyła W wyżynach górnych, A nad nią gromowica Czarną-czarna. Zasłoniły chmury szczelnie, Wszystkie drogi. Bije się z nimi gołębiarka, Ile sił w mocy. Kiedy uderzyła w pół nieba Błyskawica, To zobaczyła drogę Biała ptica. Oj, znalazła swoją drogę, Poleciała. Białopióra gołębiarka Lekkoskrzydła. 07.07.2002 *** Szczęście moje Myślę, w świecie jest Szczęście, którego szukam. Tylko ono moje – Ten, kogo kocham. Wiem, że i on szuka, Spotkania szybkiego pragnę. To, zapewne, jego ręka – Serce mu wyciągnę. 15.06.2006 *** Słowa... Dusza uskrzydlona tobą. Lot jej majestatyczny. A obok twoja. Na zawsze? Ale nie ważne na ile. Ważne, że one zeszły się! A możliwe pożegnanie – Tylko chwila w darowanym locie! 25.01.2007 *** Komu i co opowiedzieć o tobie?.. Ty – nieodkryta tajemnica! Słońce i gwiazdy milczą o tobie. Wiatr milczy! Ty – tajemnica, której odkryć Nie udało się Póki co nikomu! Ale ja zdołam! 29.01.2007 *** Dusza... Boli, śmieje się, płacze, drży. Boli – bo żywa, Śmieje się w radościach, Płacze od uraz, Drży – kiedy dotkniesz strun jej. Jaką melodię wydobędziesz z niej? 24.02.2007 *** Ktoś myślał, że dziwna. Ktoś myślał, że smutna. Ojej!!! Ja – niczym ta wiosna, Rozmarzyłam się! Słońcem dusza żyje, Miłością ogrzana. On przyniósł uczucie nowe Z bukietem wiosennych kwiatów. 04.04.2007 *** Życia drogi, Rozstaje… i ja pośrodku. Modlę Boga, Żeby uchronił wszystkich od swarów i strat. Miłość – wszystkim pociecha, I dusz do słońca ruch… Zaćmienie nadchodzi – Chwila I serce zaboli, Choć stój, choć padaj! 26.07.2009 To takie miłe! A w życiu? Burzę spotykam, Szkwał nie omijam, Gromowicę wywołuję, Żeby wyjaśnić swoją istotę. 03.08.2009 *** Wietrze mój, nie zgub mnie! *** Dusza – rozstaje wszystkich dróg 17.03.2010 *** Ty zapytałeś: “Ten wiersz o mnie?” Ja odpowiedziałam: “Życie dla ciebie!” 11.09.2010 *** Mój dobry anioł przyleciał, Mój stróż: Słowo! 17.12.2010 *** Śnieg w maju Pada śnieg srebrzysty Na ostrożne liście, Na ręce moje i rzęsy. Ja go rozumiem… Rozumiem listki zielone: Przytuliły się one do mnie. Przygarniam drzewa czule, Ogrzewając je pospiesznie… I słowa twoje – śnieżyca, Lecz dusza moja odnowi się. Podniesie się ogrzana w niebo. Pada śnieg. Tak trzeba. 1.05.2011 *** Osiki zamierają zieleń-gałęzie, A ja stoję w rozpaczy cierpka. Nie umiem ja z wiatrem rozmawiać. Bieda taka. Ale mnie natura nie oszuka, Bo ja jej małe dzieciątko. Ona dla mnie – schronienie od burzy W twoich oczach! 7.09.2011 *** Pragnę rzucić się w tan – Wieczorną jesień, Z wiatrami uciąć, by arkan. I wszystko. I dość. 03.11.2011 r. Lubow HOŁOTA *** Mówiła: Wierzę, Wiem, Spodziewam się... Mówił: Wierzę, Wiem, Nie przypuszczam. Teraz Abstynencja Od życia. Choć tnij, Choć kraj – Nie widzisz kresu! 15.12.2012 *** Nie pretenduję na zaszczyty, Bo dusza nie tym żyje. Niech myślą wszyscy, Co im się chce, – Dla mnie to – fraszka. O dziwaczce Chrystynie krąży Czy to sława, czy plotka, A mnie po prostu żyć się chce, I rosnąć w niebiosa, do gwiazd! 11.07.2011 25.05.2013 *** Nie czekam przebaczenia, Ale: Wierzę i mam nadzieję. Że wzejdzie słońce – Nas nie ominie. I któż to wie, Komu jaką wtedy Pan Przygotowuje drogę. Kto z nas wybaczał i miłował – Nie wiem. W życiu, jak w bajce, Chyba będzie tak: “Kto nie kochał, ten przebaczenia nie ma”. 25.08.2013 Zatem, pozostały nam tylko wiersze. Odważyć się pisać poezje dziewczynce, której babcią jest legendarna poetka, nacjonalistka Kateryna Mandryk-Kujbida, a tatą – polityk, uczony, poeta Wasyl Kujbida, było niełatwo. Nie sądzę, by Chrystyna świadomie opanowywała gatunek poezji, marząc o wejściu do literatury i złożeniu rodzinnego triumwiratu. Nie, jej wersy – to kardiogramy uczuć, stanów duszy, rozczarowania czy pragnień. Mała księżniczka od dzieciństwa miała kujbidowski charakter i nawet w młodości rozumiała, “Jaki to krzyż ciężki: uwierzyć w kłamstwo, ale nigdy nie stać się nim”. Chrystyna Kujbida bólem i cierpieniami, pokonywaniem śmiertelnej samotności wraz z Pańską modlitwą udowodniła (nie chcąc nikomu niczego udowadniać) swoją istotną prawdziwość w całej pełni miłości i światła. Oto dlaczego jej wiersze z jej odejściem są tak ważne nie tylko dla jej bliskich. Dają one siłę cierpiącym i tym, którzy mężnie niosą swój krzyż. *** Żegnaj, moja miłości. Ty byłeś dla mnie wszystkim! Teraz – wokół pustka. Ty serce wziąłeś moje, pobawiłeś się i zapomniałeś, przyciągnięty pięknością innej. Kiedy zachwyt minął, przypomniałeś sobie, przyszedłeś i ja, wsłuchując się w łagodne twoje słowa i przysięgi, nie wybaczam i wybaczam. Bo kocham. Jaki to krzyż ciężki: uwierzyć w kłamstwo, ale samą nie stać się nim. *** W życiu wszystko skomplikowane, Łatwo w niebycie. Ale po co przechodzić do niego, Jeśli nie poznałeś życia, nie zrozumiałeś swoją istotę i nie wyjaśniłeś, w jakim celu ciebie sprowadzono na ten świat, Co powinieneś zrobić? W niebycie – przepłyniesz chmurką w niebie, Deszczem rozpłyniesz się, uśmiechniesz się słońcem.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

*** Słyszysz, krzyczę, Słyszysz, wołam, Przez ciemność, Przez ból. Nie ciebie proszę: “Wybacz!” Proszę: “Wybacz” Miłości, W której jednoczą się dusze, Bo to zjednoczenie myśmy naruszyli. 08.09.2013 *** Rozstaliśmy się, i to wszystko! Minie, zapomni się z latami, A ból wiatrami rozniesie, Tylko na duszy zostawi blizny. Ciebie sądzić nie zamierzam: Dobro dzieliliśmy po równo, A zło oddaj – ja sobie poradzę: Na to mam jeszcze siły. 12.11.2013 *** Kara! Cierpi nie ciało, a dusza od niej. Pamięta słowa, Wypowiedziane na koniec: “Ja i Ty”, a nie “My”. A ja nieśmiało: “Być” czy “Nie być”?! 5.11.2013 *** Jestem tylko kieliszkiem wina. Nadpitym, niedopitym. Jestem pękniętą samotnością, Której nie rozbić. Jestem uśmiechem na ustach, Który zerwałeś. Jestem wolnym na niebie ptakiem! Lecz to – półprawda. 15. 11.2013 *** Wodo Jordańska, przemyj nam oczy. Ty, Słowo Boże, przybądź z nocy, Wejdź, jak zemsta, w serca gorące. Obudźcie się, ludzie, Ukraina płacze! 25.01.2014 *** Żyj, jak drzewo. Ono odzwierciedla mądrość życia. Wiosną – napełnia się życiodajnymi sokami i rozkwita. 26.02.2014 *** Straszyli kiedyś, straszą i dzisiaj: “Przyjdzie wam koniec i Ukrainie”. Wolność nam się śniła, śni się i dotąd, Bo nasi zwycięzcy dłubią w nosie. 27.08.2014 *** Jeśli twój przyjaciel w boju upadł – Nie krzycz z bólu, Na zwolnione miejsce stań!.. 5.09.2014 *** Były wieki walki. One przeze mnie przeszły... Ja słyszę sercem oddech śmierci I zew zwycięstwa. Dlatego szykuję się do boju! 29.09.2014 *** Nie płacz, Łza nie pocieszy. I nie ukoi. Żyj miłością, Miłość – nie zdradzi, To nie kochanie: Pragnienie nieobecne, Ale pokaże, Co jest istotne! 19.10.2014 *** Kiedy umiera kochanie – Serce krzyczy z bólu, Kiedy znika kochanie – Serce tęskni w samotności. Kiedy uświęci się chwila I zrosi kochanie duszę, Serce wtedy drży, – Ma nadzieję. 03.12.2014 *** Pamiętam powiedziane przez ciebie Na rozstaju przebytych dróg. Wtedy spowinowaciłam się z żalem. A ty nie mogłeś. Tylko spojrzenie złapane w mgnieniu oka Roztrwożyło duszę, nie słowa! Przytulę się do niego niechcący: Jednak żywa! 15.08.2015 *** Słowu “kochanie” – Nie wierzę, Nie mdleję od niego. Słowu “rozłąka” – Nie zdradzam. Jakie słowo będzie ostatnim – Nie wiem. 17.12.2015 *** Świecie, świecie szeroki. Z twojej łaski żyję. Od okrucieństwa mężnieję, A od szczerości - łagodnieję. Niech cię gęś kopnie! Gdzie na to wszystko Wziąć siły! 6.02.2016 *** W życiu nad przepaścią Zawsze trzymałam W oczach horyzont – linię bytu. Od niej – można w górę – ku przyszłości. Można i w dół – Do niebytu... Co nęci bardziej? Byt!!! 16.07.2017 *** Jesteśmy bliscy i dalecy jednocześnie: Nas połączyły uczucia, ale rozdzieliły tysiące dni Nie przeżytych wspólnie. Ty nie chciałeś spleść z nich wianka, Żeby powiesić go pod obrazami! 12.02.2018 *** Cierpieniem się módl. Bez nich ty – jesteś niczym! Świat nie jest dobry ani zły. To – ludzie. 15.10.2018 *** Miłością jednak żyję! Z niej czerpię siły, Natchnienie, pragnienie nowe, Podobne do ciebie, miły. Ja zawsze w niej żyłam I zachowywałam pilnie. Mam dwa skrzydła: Ty i miłość wszechmocna! 07.01.2019 *** Przyśnił się bocian W locie, Przyśnił się młodzieniec W trosce. Uśmiechnęłam się cicho, Łza piecze, Ale od nieszczęścia – Nie uciekniesz. 09.11.2019 *** Marzy dzień świtem. Pragnienia ze zmierzchu wychodzą I promień opromienia duszę. Pomodlę się, Żeby mieć siłę. 5.07.2020 *** Jeszcze krok do rozpaczy, obłędu! Do głównej na świecie jamy… A co z serca żarliwym ogniem? Ja znowu w boju! Nie na uboczu!! 7.08.2020 *** Nie stanę się promieniem owym, Co na wieki życie twoje ogrzeje. Bo lecę w jutrzejsze światy Poszukać wyrzuconych marzeń… Przyszło mi kamieniem legnąć Na wszystkie nie chodzone drogi. Ty go nie będziesz mógł obejść – Zranisz, wiedz, o mnie bose nogi. 30.09.2020 *** Jestem zmęczona sobą… 24.11.2018 *** Powiedz, gdzie Bóg końce schował Wszystkiego istniejącego na świecie? Czy będę ja wśród traw? Wrócę w lato?.. 15.10.2020 *** Czy wrócę do Lwowa – nie wiem. A tutaj przyśniło mi się lato, Na które z bólem czekam, Żeby dalej żyć! 25.10.2020 *** Wszechmocny Boże, Ojcze wszechmogący, nie pozostawiaj samotną w biedzie. Daruj mi bez bólu dzień przyszły, Wlej nadzieję w piersi młode. Ja żyłam, Boże. A dlatego grzeszyłam. Jak ptak na niebie wolną byłam. Chorobę, co lot mój podcięła, Z tobą pokonać bym zdołała. Cieszyłam się światem, choć nie wszystko przyjmowałam, Walczyłam, traciłam itd. Chociaż wtedy, ufna, nie wiedziałam Jakimi to cierniami los poprowadzi. Wybacz mi, mój Boże, błagam! Daj siły godnie zgładzić winę. Karę sprawiedliwą odbywam, Trafiwszy, jak ty, w samotność. W życiu chciałam szczęścia i kochać, A nie cierniowy z bólami wieniec. Dasz mi chorobę pokonać? Jaki twój, Boże, będzie wyrok? 25.11.2020 Ciepło miłości Wasyl KUJBIDA Przewracam strony dzienników. 1997 rok. Czytam spowiedź 16-letniej dziewczyny o pierwszej miłości, o nieżyczliwości otoczenia. Jestem poruszony opisanymi przeżyciami: czy to nie zniekształci jej duszy i nie uczyni taką samą czerstwą, jak u krzywdzicieli? Dalej poetyckie zwrócenie się do nieznajomego i …na każdej stronie pragnienie kochać i żyć w miłości. Przewracam następny dziennik, jeszcze jeden. Odkrywam dla siebie dziewczęcy świat, o którym prawie nic nie wiedziałem. Ona mnie nie zapraszała do niego, ja nie byłem natrętny. I teraz – nie zaprosi, ale teraz nie ma etycznych przeszkód do czytania cudzego dziennika, niech nawet dziennika córki. Bo jej nie ma. Ona mężnie walczyła z podstępną chorobą. Pomagało to, że nauczyła się rozmawiać z Bogiem. Jej woli życia dziwili się lekarze. Ale choroba okazała się silniejsza... My z nią omawialiśmy plany leczenia i czym będziemy się zajmować po wyzdrowieniu. Ona promieniowała pewnością w zwycięstwie nad chorobą. A w dziennik zapisywała wiersze, które świadczyły o tym, że ona krytycznie ocenia przebieg leczenia i rozumie, ile jej przeznaczono. I nagle pojmuję: ona podtrzymywała we mnie nadzieję i nie chciała mi zadać bólu! Córka nigdy nie mówiła ze mną o możliwym swoim odejściu, ale od października zaczęła przygotowywać się do niego (“Kru-kru. W obczyźnie umrę, czy, wróciwszy na Ukrainę, stamtąd do gwiazd polecę – wichrem?”). Chciała żyć: “Panie, dziękuję, że dzień przeżyłam. Daj bezbolesnej nocki”, ale gotowa była przyjąć Pański wyrok. Silna natura! Prawie cały przebieg choroby, ponieważ Krystyna nie mogła mówić, komunikowaliśmy się pisemnie. Dokładniej: ja mówiłem, ona pisała. Zaczynało się od mojego powitania, kiedy wchodziłem do szpitalnej sali: “Cześć, Kujbida!”, podnosząc zaciśniętą pięść do poziomu ramienia. Ona, uśmiechając się i powtarzając mój ruch, brała zeszyt, pisała i wyciągała go do mnie. “My zwyciężymy!” – zawsze czytałem. Teraz, przewracając strony zeszytu, zapisanego przez nią, nie tylko wspominam nasze rozmowy, ale i widzę zewnętrzny przejaw progresji choroby. Szczególnie jest to zauważalne w ostatnich trzech-czterech tygodniach. Myśli stały się rozczochrane, przeskakiwały z tematu na temat, jakby próbowały objąć wszystko. W zdaniach zaczęły pojawiać się błędy, dalej – w pisaniu słów. Ale poezja pozostała! Ostatni jej zapis jest podobny do urwanego wykresu serca, które się zatrzymuje… W miesiącach, spędzonych z córką, ja lepiej zrozumiałem nie tylko ją, ale i życie. Ona nauczyła mnie go kochać i z wiarą patrzeć w przyszłość. Ot tylko bez żalu przyjmować daność ja się nie nauczyłem. Chrystyna była żywym, ciekawym świata dzieckiem. Lubiła słuchać opowieści babci Kateryny i nieustannie wypytywała ją o wszystko, co słyszała lub widziała. „Dzieciństwo miałam wyszyte kolorowymi nićmi: rzeki, góry, połoniny... Bosa gromada wiecznie głodnych wróbli. A najbardziej w pamięci utkwił strych. Pachniało tam ciepłym sianem, dziadkowym tytoniem. Obok jaskółczego gniazda, oczywiście, nieposkromiona ja”. Przewodziła ulicznym dzieciakom. Wyrosła na buntowniczkę, która nie akceptowała wad tego świata, nie chciała żyć według jego zasad i szablonów, choć się go nie wyrzekała. Nie zważała na konwenanse i ciągnęło ją do nieznanego. Była szczera i dobra. W przeciwieństwie do tego chwiejnego i niepewnego świata, Chrystyna starannie budowała swój subiektywny świat z poezji, barw i miłości. Latem – buja zielenią. Jesienią – kusi barwnymi czarami. Zimą – zamiera, czekając na wiosnę. I żadnej depresji. Tylko pragnienie – żyć! Kochała życie i Ukrainę. A dlatego nie mogła pogodzić się ze stratą matki, ze śmiercią Ukraińców na wschodzie w wojnie z Rosją. Nie była konformistką i bardzo ostro reagowała na każdą niesprawiedliwość. Do siebie odnosiła się krytycznie, ale promieniowała pewnością zarówno w słowach, jak i w czynach. Nam Chrystyna (27 października 1981 roku – 16 grudnia 2020 roku), oprócz wspomnień, zostawiła wiersze, obrazy i ciepło swojej miłości, jako świadectwo tego, że nie tylko natarczywie szukała swojego przeznaczenia, ale też przesuwała granice tego, co dla niej możliwe…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Obowiązek – ponad wszystko! Kilka wspomnień o Sofii Rusowej

Jurij RUSOW Oczywiście, ciężko jest pisać całkowicie bezstronnie i obiektywnie o działalności społecznej swoich rodziców, ale z drugiej strony nikt tak jak bliscy krewni nie potrafi naświetlić niektórych szczegółów życia ludzi, którzy tak czy inaczej przysłużyli się sprawie ukraińskiej. Byłem ostatnim synem Sofii Rusowej i dlatego zaczynam pamiętać moją matkę mniej więcej świadomie dopiero od 1900 roku. To była moja pierwsza podróż (pasywna!) za granicę. Moja starsza siostra (Lubow – G.D.) wstąpiła na wydział medyczny uniwersytetu w Montpellier we Francji i moja matka pojechała, żeby ją tam odprowadzić. Przy tej okazji S. Rusowa miała wystąpić w sprawie ukraińskiej z odczytami w Paryżu i na południu Francji na zjeździe prowansalskich patriotów. Wtedy ten ruch regionalnego separatyzmu szedł pod wpływem prowansalskiego poety Mistrala. Nie była to pierwsza i ostatnia podróż S. Rusowej za granicę w celu powiedzenia słowa za Ukrainą na międzynarodowych kongresach czy zjazdach. Oczywiście, że moje własne wspomnienia nie mogą objąć całej działalności tej ukraińskiej patriotki, bo prowadziła ona już zawziętą walkę razem ze swoim mężem – moim ojcem – Ołeksandrem Rusowem przeciwko Rosji na długo przed moim narodzeniem. Nawet na parę miesięcy przed moim narodzeniem moja matka siedziała w charkowskim więzieniu, bo podczas kolejnej rewizji znaleziono u niej przemycone z Galicji ukraińskie książki (a między nimi – strach powiedzieć! – Don Kichota w języku ukraińskim). Prawda, po to, by wydać mnie na świat Boży, mama została zwolniona „za poręczeniem” z więzienia na dwa tygodnie do domu dzięki staraniom charkowskiego społeczeństwa; rozumie się, że pod czujnym nadzorem policji. Później opowiadano mi, że nawet wodę do mojej pierwszej kąpieli nosili „stójkowi”, którzy mieszkali u nas i pilnowali, żeby tak niebezpieczna dla całości Rosji Ukrainka nie uciekła. Z moich dokumentów również wiem, że zostałem ochrzczony w cerkwi Piotrowo-Werygińskiej przy charkowskim więzieniu. W tych fragmentach moich wspomnień o życiu S. Rusowej korzystam głównie ze „Wspomnień” mojej matki (drukowanych w Kijowie gdzieś w 1926 (1927 – G.D.) roku w czasopiśmie „Za sto lit” i wydanych później w Pradze), listów, opowiadań starszej siostry i pamiętników ojca, które znaleziono w archiwach zarządu żandarmerii i które również drukowano w czasopiśmie „Za sto lit”. Przeżywamy obecnie bardzo ciekawą, ale i straszną epokę, kiedy zeszły się w śmiertelnej walce dwa światopoglądy, dwie zasady, dwa przeciwstawne pojęcia o dobru i złu, kiedy materializm doprowadził ludzkość do strasznych katastrof, które jeszcze się nie skończyły i dopiero osiągną swój szczyt w drugiej połowie XX wieku. Materialistyczna zasada, która widzi w ludziach tylko „masy” albo „roboty”, czyli w najlepszym wypadku tylko mechanizmy lub wysoko udoskonalone zwierzęta, objawia się w zimnym, często masowym niszczeniu ludzi, czy to w zorganizowanych przez Moskwę sztucznych głodach, czy to w syberyjskich obozach koncentracyjnych śmierci, czy to w niemieckich Auschwitz i Dachau, czy to w bombardowaniu niezabezpieczonych miast jak Hiroszima. Wojny prowadzone są między antychrześcijanami, niechrześcijanami i pseudochrześcijanami, i dlatego widzimy w ostatnich wojnach całkowity brak jakichkolwiek zasad moralnych, które były jeszcze zauważalne w również krwawych wojnach XIX wieku. Nie na darmo poeta Burghardt-Klen w swoim poemacie „Popiół Imperiów” nazywa nasze czasy apokaliptycznymi, kiedy „gniewu Bożego wina chlusnął na ziemię anioł piąty…” Zatem w te czasy pożytecznie i pouczająco jest wspomnieć o postaciach tych, którzy całe swoje życie poświęcili nie służeniu „Mamonie”, a wyższym ideałom. Postać Sofii Rusowej to wzór jednej z tych bohaterek ukraińskiego odrodzenia, które „po prostu szły”, w których nie było „nieprawdy za sobą”, które nie kłamały i nie dbały „o państwo nieszczęsne i łakomstwo zdradliwe”, nie dbały o materialne zyski i zdobycze, ale całe swoje życie, wszystkie siły i cały swój majątek oddawały na to, żeby Ukraina zdobyła dobrobyt, niepodległość (jasne, że bez niepodległości od cudzego panowania nie może być dobrobytu!) i żeby spełniło się proroctwo Andrzeja Pierwszego Powołanego: „łaska Boża zajaśnieje na górach Kijowskich”. Sofia Fiodorowna Rusowa daje nam przykład ukraińskiej kobiety-patriotki, która przez ponad pół wieku swojego świadomego i aktywnego życia niezłomnie niosła na sobie ciężar walki jasnej Ukrainy z ciemnymi siłami carskiej i czerwonej Rosji. O niej – tej niewielkiej, zgrabnej i drobnej kobiecie – można rzeczywiście powiedzieć: „ciało niczym – duch ożywia”. Kiedy mowa była o sprawie ukraińskiej, to nic nie mogło powstrzymać jej zapału: ani rodzina, ani dzieci, ani prześladowania carskich żandarmów czy bolszewickich czekistów, ani więzienia, ani aresztowania, ani ciężkie warunki emigracji, ani osobiste straty majątkowe, ani wydarzenia życia prywatnego, ani smutek czy straty bliskich. Nic nie powstrzymywało jej energii w walce o ukraiński ideał, a wręcz przeciwnie, często „coś” dodawało jej jakiejś nowej siły do pracy społecznej i politycznej. Chcę właśnie podkreślić kilka takich momentów z życia jasnej pamięci S. Rusowej, które pokazują, jak umiała zwyciężać swój osobisty smutek i całkowicie podporządkować się dumnej dewizie swoich przodków: „Le Devoir avant tout!” („Obowiązek ponad wszystko!”). A ten swój obowiązek zawsze widziała w pracy i walce na korzyść Ukrainy. *** Urodziła się Sofia Rusowa 18 lutego 1856 roku w rodzinie dziedzica Fiodora Lindforsa we wsi Olesznia na Czernihowszczyźnie. Ojciec jej Fiodor Lindfors był Szwedem z pochodzenia, z tych zapewne Szwedów, którzy kiedyś kładli swoje głowy pod Połtawą razem z Jurij Rusow, Roman Rusow i Sofia Rusowa kozakami hetmana Mazepy w walce przeciwko Moskwie o Ukrainę. Zgodnie z tradycją swojego rodu, ojciec jej był wojskowym-pułkownikiem. Matka była francuskiego pochodzenia z rodziny Gervais. Wielka siła przyciągania szlachetnych dusz jest na Ukrainie! I widzimy na przestrzeni naszej historii tyle przykładów, kiedy cudzoziemcy z pochodzenia całe swoje życie oddawali na służbę Ukrainie. Wspomnijmy tylko Waregów (Szwedów) naszych książąt, wspomnijmy sławnego Perebijnosa, Szkota z pochodzenia, który „rąbie mieczem głowy z ramion” pod sztandarami Chmielnickiego, sławnego obrońcę Baturyna Köningsena i wielu, wielu innych wojskowych, uczonych, działaczy politycznych. Dlatego nie dziwi, że S. Rusowa, cudzoziemka z krwi, stała się jedną z najaktywniejszych córek Ukrainy. Dla nas nie jest ważne pochodzenie z krwi, ale cenimy ukraińskich patriotów za ich czyny. I oczywiście cenniejsi są ci, którzy czynili dobro dla naszej Ojczyzny, niż „czyści z krwi i pochodzenia” Ukraińcy, którzy nieśli swój talent i swoje siły na służbę cudzoziemcom albo nawet szli wyraźnie przeciwko ukraińskim ideałom pod wrogimi sztandarami. To nie raz widzimy w nasze czasy. Szew-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Mądra, bo Zofia. 18 lutego mija 165 lat od urodzin Zofii Rusowej

Tego dnia w 1991 roku, po długim zakazie i zapomnieniu, Ukraina po raz pierwszy uczciła Zofię Rusową. Obchody 135. rocznicy urodzin jednej z najbardziej aktywnych kobiet Ukrainy z końca XIX i początku XX wieku zorganizowała aktywna grupa kijowskiego oddziału „Związku Ukrainek”, który dopiero co się odradzał. W kijowskim Domu Kina odbyła się na cześć jubilatki uroczysta akademia z udziałem organizacji społecznych, pedagogów i naukowców. Duży portret w ręczniku i z kaliną przyciągał uwagę do kobiety, której spuścizna dopiero miała zostać odkryta i wprowadzona do obiegu naukowego, oświatowego, kulturalnego i społeczno-politycznego. 30 lat temu po raz pierwszy usłyszałam jej imię i od tamtej pory historia tej wielowymiarowej osobowości, wielkiej Ukrainki, stała się moją historią. Moja Zofia to pierwsze publikacje w czasopismach „Україна” (nr 2–4, 1991) i „Початкова школа” (1992), potem w gazetach „Независимость”, „Słowo Proświty”, „Nasza wiara”, „Dzień”, film „Dzień Zofii” (1992), książka „Na krzyżowej drodze. Historia korespondencji rodziny Lindforsów-Rusowych” (2013), dziesiątki audycji w „Radiu Ukraina”. To „Zofiowe Dni” 30 września w Oleszni, obchodzone przez wszystkie 30 lat, nadanie Oleszniańskiej szkole imienia Zofii Rusowej, współpraca ze szkołą-przedszkolem im. Rusowej. To korespondencja z jej wnukami i prawnukami, spotkania z nimi na Ukrainie. To ciągłe odwoływanie się do odkrywania ogromnej spuścizny pedagogicznej i naukowej, wspomnień, listów, dokumentów, które świadczą o jasnym życiu Zofii, oddanym Ukrainie aż do ostatniej ziemskiej chwili. Z okazji 165. rocznicy urodzin Zofii Rusowej i 30-lecia pierwszego uczczenia wielkiej działaczki oświatowej na Ukrainie „SP” planuje wydrukować szereg materiałów związanych z tymi datami, a przede wszystkim z ludźmi, którzy przywracali i utrwalali na Ukrainie imię Rusowej. Wielu z nich już nie ma wśród nas, ale chcielibyśmy przypomnieć, kim byli ci ludzie. Opowiemy także o problemach z zachowaniem siedziby Rusowych-Lindforsów w Oleszni. Historia powrotu spuścizny Zofii Rusowej na Ukrainę to także historia wielkiej Rodziny, która nigdy nie stała z boku ukraińskiej sprawy, nawet mieszkając poza granicami Ojczyzny. Dlatego będziemy opowiadać także o tych, z którymi się spotykano, korespondowano i którzy przyjeżdżali na rodzinną ziemię. Te imiona mogą dziś stać się ideałem dla młodego pokolenia, przykładem tego, jak trzeba kochać Ukrainę i jej służyć. „SP” publikuje unikalne wspomnienie o Zofii Rusowej jej syna Jurija Rusowa, uczonego światowego formatu, ichtiologa, działacza społecznego, które przekazała mi wnuczka Rusowej Nina Michalewicz. To wspomnienie, opublikowane w 1956 roku w 100. rocznicę urodzin Rusowej w czasopiśmie „Wyzwolny szlak”, nigdy nie drukowało się na Ukrainie. W gorącym słowie syna wyłania się unikalne życie Zofii wraz z mężem Ołeksandrem Rusowem, w którym jest organizacja pierwszych ukraińskich przedszkoli, wydanie pierwszego pozacenzuralnego „Kobzarza”, pierwszych elementarzy i czytanek dla dzieci i dorosłych, redagowanie pierwszego ukraińskiego czasopisma pedagogicznego „Światło”, organizacja ukraińskiej szkolnictwa w czasach UNR, a nawet organizacja pomocy dla głodującej Ukrainy w 1933 roku. Dla nas te wspomnienia są ważne ostrymi akcentami, na które zwraca uwagę Jurij Rusow. Mając już niepodległe państwo, mamy te same zagrożenia, co w czasach Zofii: zagrożenia ze strony imperialnej Rosji, która ruszyła do ataku na Ukrainę, tę samą rusyfikację wewnątrz kraju, ten sam brak patriotyzmu… Ale mamy też, jak światło, działające postacie, które odważnie stają w obronie ojczystego języka i państwa. Tak jak niegdyś stawała Zofia Rusowa, która żyła według zasady: „Obowiązek – ponad wszystko!”. Halina DACIUK, przewodnicząca Żytomierskiego Centrum „Spadszczyna”, laureatka nagrody im. Zofii Rusowej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

лена, чайний стіл був прибраний по-празниковому, а за столом сиділи прості селяни. Między nimi siedział mój tata i poważnie, z troską rozmawiał z nimi. Przy samowarze była moja siostra w bardzo podniesionym nastroju i częstowała chłopów herbatą. Chłopi byli „starszynami” z różnych okolicznych wsi. Tatę wybrano na „mirowego posrednika” i radził się chłopów, jak najlepiej wprowadzać w życie „ustawne gramoty” (czyli jak urzeczywistnić ustawy o zniesieniu poddaństwa)”. Oto wspomnienie ośmio-, a może pięcioletniej (najpewniej pięcioletniej. – H. D.) dziewczynki o wielkim wydarzeniu, jakim było zniesienie poddaństwa. I ta sympatia do chłopstwa oraz wiara, że w nim przetrwała prawdziwa ukraińska dusza, pozostała w S. Rusowej na całe życie. Dlatego w straszliwej chwili, gdy 58 lat później musiała opuszczać Ukrainę z małą wnuczką, gdy czerwoni Moskale zaczynali już wprowadzać nowe, tym razem komunistyczne poddaństwo, gdy oszustwo ukrainizacji zaczęło już ujawniać się w niszczeniu naszych działaczy nauki i sztuki, a ostatnie płomienie walki o niepodległość dogasały, pisze ona: „Dokąd iść z małą wnuczką, w nocy przed przekroczeniem Zbrucza? Dookoła straże, wartownicy… Idź do chłopów! To są ludzie, nasi ludzie! I poszłam do pierwszej chaty. Nie pytano nas, dokąd idziemy. Nakarmiono nas, położono spać, a podczas wieczerzy gorzko skarżono się, że Moskale wszystko zabierają. «Ostatnią krowę zabrali, a przecież mamy małe dzieci!». Następnego dnia ci sami chłopi bezpiecznie przeprowadzili S. Rusową z jej małą wnuczką Olą na drugi brzeg Zbrucza, gdzie już wzruszająco i troskliwie zaopiekowali się nimi Ukraińcy i Ukrainki w Galicji”. I ta miłość szczególnie do chłopstwa (zapewne pod wpływem tzw. „narodnictwa”, któremu w swoim czasie szczerze oddali się O. Rusow i S. Rusowa) pozostała w S. Rusowej na całe życie. W ostatnim roku swego życia, układając czytankę „Ukraina w opisach naszych poetów i pisarzy”, ona raz po raz z zachwytem czytała nieśmiertelne dzieło Szewczenki: „Wieś i serce odpocznie…”. Zatem dzieciństwo Zofii do dziesiątego roku życia upłynęło w majątku w Oleszni, gdzie uczyła się gry na fortepianie, doskonaliła francuski i przygotowywała się do gimnazjum. Wspaniała biblioteka Lindforsów i brata matki Żerwe niemało przyczyniła się do jej ogólnego wykształcenia. Trzeba było kontynuować naukę i rodzina Lindforsów przeniosła się do Kijowa, gdzie dziesięcioletnia Zofia wstąpiła do gimnazjum, które ukończyła z wyróżnieniem w wieku 16 lat. Tutaj spotkało ją wielkie nieszczęście – umarł ojciec (matka zmarła znacznie wcześniej, jeszcze w Oleszni). Przed przewiezieniem ciała do Oleszni, by złożyć je na wieczny spoczynek na cmentarzu obok praojców przy cerkwi, w kaplicy, gdzie spoczywała matka Zofii, trumna z doczesnymi szczątkami Fiodora Lindforsa stała w cerkwi św. Jerzego. Na próżno chciałem oddać hołd pamięci mojego dziadka w tej cerkwi. Moskiewscy dzicy zniszczyli ją razem z innymi kijowskimi cerkwiami. Na próżno chciałem oddać hołd pamięci mojego dziadka Aleksandra Zacharowicza Rusowa i grobu mojego ojca na Bajkowym cmentarzu w Kijowie. Te dwa groby zostały zniszczone przez Moskali. Rzeczywiście mógłbym powtórzyć słowa Szewczenki: „Żywego i umarłego spalili”. Wrogowie Ukrainy boją się nie tylko żywych patriotów, lecz także umarłych, pamięci o nich… Zniszczono też kaplicę w Oleszni i zrównano z ziemią groby tych, którzy czynili dobro dla swojego kraju. Jak zaś przeżyła to nieszczęście młoda 16-letnia panienka? „Trzeba było zacząć nowe życie, znaleźć mu zadanie, czymś wypełnić tę pustkę, jaka powstała na skutek naszej wielkiej straty… Od ciotki Natalii dostaliśmy list, w którym proponowała mi wstąpienie do petersburskiej konserwatorium, a skoro miałam zdolności, to czy nie powinnam poświęcić się muzyce? Muzyka, konserwatorium… Jakże kusząca marzenie! Ale komu by to przyniosło korzyść? Czy mam prawo tak egoistycznie budować swoje życie? A ludzie? Czy najpierw nie trzeba dla nich służyć!? I zrezygnowałam z tego błyszczącego marzenia. Swój los postanowiłam wtedy: wyrzekłam się sztuki i zabrałam się do szkoły. Postanowiłyśmy z siostrą zacząć od przedszkola…”. Tak pierwsze wielkie nieszczęście Zofii Fiodorowny ucieleśniło się w pierwszym na Ukrainie przedszkolu. A ile potem przedszkoli, szkółek i kursów pozaszkolnych prowadziła ona wszędzie, dokąd rzucał ją los czy niedola! Ile wyszło spod jej kierownictwa doświadczonych froebelistek, wychowawczyń, które dalej wkładały w dziecięce dusze miłość i oddanie Ojczyźnie! Czerwoni Moskale zniszczyli groby moich dziadów i ojca, ale nie zniszczyli tego, co zasiała moja matka. W 1942 roku nie znalazłem w Kijowie grobów, ale przychodziły do mnie nieraz już podstarzałe nauczycielki, kierowniczki przedszkoli, i pokazywały, oglądając się z przyzwyczajenia na drzwi i okna, pożółkłe i często nadpsute z powodu ukrywania przed „niedrzemiącym okiem” moskiewskich okupantów fotografie. „To grupa naszych froebelistek, które skończyły u waszej matki naukę. Spojrzcie, siedzę trzecia obok S. Rusowej…”. Widać, że to była ta „piwnica”, do której Moskwa jeszcze się nie dokopała. Pierwsze przedszkole na Ukrainie związane jest z imieniem S. Rusowej-Lindfors. Jak działo się wszędzie, gdzie los ją zanosił, mieszkanie na Włodzimierskiej (dziś Korolenki) ulicy szybko stało się ośrodkiem ówczesnego ukraińskiego życia. I tam też po raz pierwszy zabrzmiał śpiew pierwszej ukraińskiej opery Łysenki „Noc wigilijna”, w której rolę Wakuli grał Aleksander Aleksandrowicz Rusow. Wkrótce po wystawieniu opery, i to po obejrzeniu opery „Traviata”, O. Rusow złożył S. Lindfors propozycję i, łącząc swoje życie węzłem małżeńskim, oboje weszli na drogę walki o lepszy los Ukrainy. Wkrótce po ślubie Rusowie otrzymali od „Starej Hromady” zlecenie wydania pierwszego pełnego wydania utworów Szewczenki. W tym celu musieli wyjechać do Pragi, bo w Rosji nie było nawet co myśleć o wydaniu utworów tego, który wzywał: „wrogą, złą krwią wolę skropcie”. Zebrawszy wszystkie niezbędne materiały, a nawet odwiedziwszy księżniczkę Riepninę, której miłość do Szewczenki weszła w historię, a wspomnienia której niemało przyczyniły się do biografii Szewczenki, Rusowie wyjechali za granicę do ówczesnego centrum słowiańskiego życia, do Pragi. To zadanie – wydanie pierwszego dwutomowego „Kobzarza” – zostało wykonane wspólną pracą Aleksandra i Zofii Rusowych. Ani trudności materialne, ani nowe osobiste nieszczęście – śmierć pierwszej córki Ludmiły, która zmarła w Pradze, nie powstrzymały oddanej pracy Rusowych nad „Kobzarzem”. W jednym tomie znajdowały się utwory Szewczenki dopuszczone przez rosyjską cenzurę, w drugim – niedopuszczone, i trzeba je było potajemnie przesyłać paczkami na Ukrainę. I tu widzimy, że osobiste nieszczęście przezwycięża S. Rusowa jeszcze bardziej zaciekłą pracą dla Ukrainy: „Obowiązek ponad wszystko!”. Powróciwszy na Ukrainę, S. Rusowa z головą rzuciła się w walkę z carską Rosją. Mieszkanie Rusowych w Czernihowie stało się ogniskiem ukraińskiego ruchu rewolucyjnego. Aby bliżej wejść w masy ludowe, Rusowie opuścili dochodowy majątek Olesznię i nabyli niewielki folwark koło Borzny (na Czernihowszczyźnie), nazwany przez ojca żartobliwie „folwarkiem Robinsona”, gdzie prowadzili proste życie chłopskie. W owych czasach (lata 80.), wraz z upadkiem przewodniej warstwy politycznej, która przekazała jeszcze ducha kozackiej państwowości do lat 50. ubiegłego stulecia, najlepsi działacze ukraińskiego odrodzenia instynktownie szukali „duszy” ukraińskiego narodu w ukraińskich masach chłopskich, które były znacznie mniej zrusyfikowane niż miasto i element miejski. Był to ruch tzw. „narodnictwa”. W prostym chłopstwie, jego języku, obyczajach, pieśniach, wyrobach i w ogóle sztuce oraz jego tradycjach ówcześni ukraińscy patrioci szukali tej niezniszczalnej ludowej duszy, która pozostała żywa, choć duch narodu upadł. Tym tłumaczy się zachwyt ukraińskim folklorem, który był wówczas zupełnie na czasie i odgrywał wielką rolę w poznawaniu Ukrainy. Jeszcze dziś jest wielu Ukraińców, którzy, nie rozumiejąc, jaki kolosalny postęp zrobiło ukraińskie myślenie narodowe w ciągu ostatnich 50 lat, uważają, że wszystko, co „nie jest chłopskie, jest ukraińskie”. Ale dziś, oprócz swojej – bezsprzecznie pięknej – sztuki ludowej, Ukraina ma już także aspiracje narodowo-polityczne, wzmocnione krwią zbrojnej walki. „Ludowość” na folwarku, gdy dojenie krowy zmieniało się w grę na fortepianie sonat Beethovena, a praca na polu – w pisanie prac naukowych lub popularnych broszur dla oświaty ludowej (np. „Przygoda na folwarku” – popularna meteorologia O. Rusowa), szybko się skończyła. Nieśpiące oko rosyjskiego samowładztwa nie mogło spokojnie patrzeć na postępujące, lecz pewne przebudzenie ukraińskiej świadomości i na jej „budziciieli”. Pierwszą, by tak rzec, jaskółką prześladowań ze strony rosyjskiej despotii był przypadek aresztowania i „wodworjenija na mjesto żytielstwa” Zofii Rusowej, która z grupą chłopów szła na pielgrzymkę do kijowskich miejsc świętych, choć wówczas nie uważano tego za przestępstwo państwowe. Reakcja lat 80. XIX wieku i zaciekła walka przeciwko niej ze strony rewolucjonistów nasilały się. Oto jak opisuje w swoich wspomnieniach te czasy S. Rusowa: „Atmosfera polityczna gęstniała, strajki studenckie, zamykanie uniwersytetów, surowa cenzura czasopism, gazet i książek, aresztowania i administracyjne zesłania młodszych i starszych działaczy napawały paniką słabodusznych, a ludzi przekonanych, przeciwnie, «stawiały wyraźny obowiązek walki»”. Było to jakieś 75 lat temu. A teraz? Rosja zawsze jest Rosją. Tylko teraz doszły do tego jeszcze masowe rozstrzeliwania, masowe wysiedlenia do syberyjskich obozów przymusowej pracy i jeszcze ostrzejsze prześladowanie wszystkiego, co nie poddaje się Moskwie. Jak wtedy „słabodusznie” lękali się i chowali po kątach, a silni duchem walczyli jeszcze zacieklej, tak i teraz jedni tylko się boją, a drudzy walczą zbrojnie i politycznie. „Wstyd się zrobiło siedzieć na naszym folwarku, gdy tam giną prawdziwi działacze za te same dążenia, do których i my chcemy dojść. Nie wytrzymałam i pojechałam do Kijowa (gdzie właśnie car rozgromił partię «Narodnej Woli»). Przyjęto mnie tam radośnie; wszyscy byli tak skompromitowani, że nawet nie mogli utrzymywać stosunków z aresztowanymi; prosili mnie, bym przekazała im żywność, jakieś pieniądze, dowiedziała się o ich losie… Okazało się, że Langensa (rewolucjonisty) już nie było w kijowskim więzieniu. Wzięto go wraz z kilkoma innymi narodowcami i wywieziono do więzienia tranzytowego w Mcensku. Gdzie leży ten Mcensk? Czym jest „więzienie tranzytowe”? Nie wyobrażałam sobie tego, ale wiedziałam tylko jedno: bohaterowie giną, a my, marni ludzie, dopóki stoimy na nogach, musimy im pomagać! I ja, zostawiwszy małego syna, mojego Myszunię, poleciałam do powiatowego miasta guberni orłowskiej, do Mcenska… Nigdy nie zapomnę tego ciemnego wieczoru! Księżyc wschodzi i srebrnym blaskiem zalewa wysokie białe mury więzienia. Prowadzą mnie przez dziedziniec, wchodzę do więzienia, do jakiejś piwnicy. Oto zadzwoniły kajdany i zza żandarma wysuwa się chuda, wyniszczona postać mojego przyjaciela. Pół godziny na widzenie – co powiedzieć w tych kilku minutach?..”. Tak zaczyna się walka. Najpierw pomoc dla aktywnych działaczy, potem własna praca, własna działalność przeciw moskiewskiej tyranii i własne męki w więzieniach. Z jednej strony Cesarstwo Rosyjskie, żandarmi, czekiści, Syberia, wojsko, więzienia; z drugiej strony niezłomny duch, niebezpieczny dla rosyjskiej potęgi. Z jednej strony Moskwa; z drugiej – mała kobieta, ukraińska patriotka. Słowa Szewczenki po części się spełniły: „cara na kata poprowadzono”, a w miejscu pomnika kata Ukrainy, cara Mikołaja I, stoi pomnik Tarasa Szewczenki. Ale walka trwa dalej. Byli carowie biali, są czerwoni, wszyscy oni jednakowo starają się zniszczyć ducha Narodu Ukraińskiego. Lecz spełnią się także inne proroctwa Szewczenki – „zwycięży Ukraina i prawda święta”. Oto jak S. Rusowa opisuje tę walkę: „Zarabiałam na swoje dzieci przez cały dzień, biegając po wykładach. Ale wieczory całkowicie poświęcałam sprawie politycznej. Prawie codziennie zbierali się u nas narodowcy, obmyślając sprawy powstań”. A oto jak opisuje ojciec w swoich wspomnieniach, znalezionych w 1917 roku w archiwach żandarmerii, rewizje i aresztowania pod koniec XIX i na początku XX wieku: „Forma i sposób przeprowadzania rewizji przez cały czas, który obejmują moje wspomnienia, były te same: dom i mieszkanie otaczano. Dzwonek albo pukanie do drzwi. Na pytanie: „Kto tam?” – zwykle krótka odpowiedź: „Telegram!” albo gruby rozkaz: „Otwierać!”. Wynik rewizji: „książki rozrzucone po podłodze, poprzewracane poduszki i koce, na łóżkach czasem pocięte materace, rozlany atrament… rozrzucone listy, książki wymieszane z bielizną, naczyniami, łyżeczkami i serwetkami… Właściciel zdemolowanego mieszkania, jeśli sam nie dostał się do »brzucha wieloryba«, odczuwał, oglądając swoje lokum, dość dziwne wrażenie, zmieszane z pragnieniem jak najszybszego zaśnięcia, bo rozgrom zwykle kończył się około 4–5 nad ranem. Pokrzepiony snem i obudziwszy się, zauważał dziwny bałagan w mieszkaniu, pozostawiony przez nieproszonych gości, który w dziennym świetle robił jeszcze bardziej przygnębiające wrażenie, zwłaszcza gdy dzieci, śpiące spokojnie podczas rewizji, rano zadawały pytania: „Tato, co to? Gdzie mama?” – „Posadziwszy dzieci przy stole, wyjaśniłem im, że mama »wyjechała«, rozumiecie, aresztowana, i że sami będziemy pić herbatę z mlekiem. Ale to jeszcze nie było wszystko. Czasem »wyjeżdżali« i tata, i mama. Wtedy wystarczyło, by Zinie (starsza kuzynka dzieci), dobrze przyzwyczajonej do niepewności swoich krewnych, ktoś przysłał krótki telegram „Jura sam!”, a ona od razu rozumiała tajemnicę ukrytą w takim telegramie, natychmiast jechała do miasta, skąd nadeszła depesza, i szukała dziecka, które zostało samo!”. To o mnie jest mowa. Wtedy takich dzieci, które zostały „same” po aresztowaniu rodziców przez rosyjską władzę, były pojedyncze przypadki. Teraz, po rozstrzelaniach rodziców, pozostają setki tysięcy tak zwanych „bezprizornych”. Jak by nie patrzeć, Rosja „postępuje”. Za co zabierano dzieciom rodziców, niszczono rodziny i wychowywano sobie na głowę mścicieli? Czy byli to niebezpieczni złodzieje, gangsterzy, szkodliwi dla społeczeństwa? Albo – jak się dziś mówi – „wrogowie narodu”? Nie, byli to ludzie, którzy pragnęli lepszego losu dla swojego narodu. (Zachowano pisownię autora) Dalej nastąpi.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

„Daj, Boże, naszej udręczonej Ukrainie wolności i szczęścia!” W 100. rocznicę urodzin Wołodymyra Malyka

Lidia WICENIA „Moja literacka dola jest szczęśliwa, czytają mnie” 21 lutego mija sto lat od urodzin znanego ukraińskiego pisarza Wołodymyra Malyka (prawdziwe nazwisko – Syczenko). Jubileusz wybitnego mistrza powieści historyczno-przygodowych, laureata nagród literackich imienia Łesi Ukrainki, Hryhorija Skoworody i Fundacji im. Tarasa Szewczenki, obchodzony jest na szczeblu państwowym. W jego rodzinnych Lubnach na Połtawszczyźnie, jak poinformował syn pisarza, założyciel i przewodniczący obwodowej fundacji dobroczynnej „Słowo” im. Wołodymyra Malyka, laureat obwodowej nagrody literacko-artystycznej im. I. P. Kotlarewskiego Ołeksandr Syczenko, także przygotowuje się do jubileuszu. Odbędą się m.in. uroczystości z okazji wręczenia corocznej nagrody im. Wołodymyra Malyka, ustanowionej dwadzieścia lat temu – zazwyczaj nowi laureaci otrzymują nagrody w dniu urodzin pisarza, który przypada na Dzień Ojczystego Języka. Przygotowano jaskrawy, bogato informacyjny plakat jubileuszowy, opracowano szereg interesujących nowych wydań, wśród nich – bibliograficzny przewodnik „Wołodymyr Kyrylowycz Malyk (1921–1998). Do 100-lecia urodzin” w serii „Pisarze Połtawszczyzny”, w którym przedstawiono publikacje pisarza oraz naukowe, publicystyczne i artystyczne źródła o nim i jego twórczości. Ołeksandr Wołodymyrowycz przesłał mi także nową, niedawno wydaną książkę w trzech częściach: Wołodymyr Malyk „Wspomnienia. Listy do brata i przyjaciela” (listy pisarza do Petra Syczenki). Redaktorami są Ołeksandr Syczenko i Ninа Iwanicka (Syczenko). Książka obejmuje znaczny okres czasu (lata 20.–90. XX wieku). Petro Syczenko – odległy krewny, brat stryjeczny Wołodymyra Kyrylowycza, przyjaciel z dzieciństwa – zachował i uporządkował listy według lat (łącznie 560 z okresu od 1950 do 1998 roku). Wydano także bibliograficzny przewodnik „Imieniu pisarza-patrioty. Laureaci i dyplomanci literacko-artystycznej nagrody im. Wołodymyra Malyka”. Ołeksandr Wołodymyrowycz bardzo wiele zrobił dla upamiętnienia imienia swojego ojca – już po śmierci pisarza wydał opracowany przez autora zbiór wczesnych wierszy „Czerwone maki”, dziennik (notatki dla siebie) pod tytułem „Niebieska księga”, niedokończoną powieść „Aksamitki” oraz bohaterskie baśnie-legendy „Żurawie-żurawiki”. Ukazały się dwie książki badaczy-rodaków Ihora i Wałerija Kozjurów: „Wołodymyr Malyk: życie i twórczość” oraz „Niezapomniany Wołodymyr Malyk”, a także wspomnienia współczesnych o mistrzu słowa „Lekcje Wołodymyra Malyka”. Sam pisarz w autobiografii podsumował: „Życie było niełatwe. Zrobiłem niewiele, mogłem znacznie więcej. Mimo to moja literacka dola jest szczęśliwa i czytają mnie. I to jest najważniejsze...”. Tak, czytano i czyta się wznowione powieści historyczne Wołodymyra Malyka i to rzeczywiście jest dla pisarza najważniejsze, lecz trudno zgodzić się, że „zrobił niewiele”. Przypomnijmy choćby główny dorobek literacki rodaka, jego powieści i powieści historyczne, które dziś nazywamy rodzimą klasyką: „Żurawie-żurawiki” (1957), „Czarodziejski pierścień” (1959), „Czarny równik” (1960), „Mściciel z lasu” (1962), „Czerwona róża” (1963), „Nowicjusz” (1965), „Tajny poseł”: „Poseł Urusz-szajtana” (1968), „Firman sułtana” (1969), „Czarny jeździec” (1976), „Jedwabny sznurek” (1977); „Ślad prowadzi do morza” (1975), „Książę Kyj” (1980), „Dwoje nad przepaścią” (1983), „Czerwone tarcze” (1985), „Pali się świeca” (1992), „Droga Mleczna” (1993), „Książę Ihor” (1999). Szedł w wędrówki po schodach wieków. Pod koniec czerwca 1998 roku, kiedy umówiliśmy się z Wołodymyrem Kyryłowyczem na spotkanie, nie mogłam wiedzieć, że w liście do przyjaciela z 5 kwietnia napisał on już proroczo: „Chyba rok 1998 jest moim ostatnim rokiem. Każdego dnia powtarzam twojego wiersza – »Zamyka się księga życia…«”. Pamiętam jednak to przeczucie, które opisałam jako wstęp do wywiadu: „…kwitnie lato, a w tym podwórku ogarnął mnie jesienny nastrój. Halyna Leontijiwna i Wołodymyr Kyryłowycz przywitali mnie serdecznie – oboje poruszają się o kulach, oboje siwi, z jesienną mądrością w oczach. Chyba stąd ten nastrój na podwórku, pod starymi drzewami…”. Ta rozmowa była wyjątkowa. „Włączyłam dyktafon i słuchałam niezwykłej opowieści, jakbym szła obok pisarza jego trudną drogą – od dzieciństwa do dzisiaj. Cieszyłam się bogactwem jego wspomnień i już przymierzałam, ile miejsca dadzą mi w gazecie, żeby to wszystko zmieścić… I wtedy Wołodymyr Kyryłowycz powiedział: »To nie dla gazety, to dla Pani«”. Nie dla gazety – a przecież mówił do dyktafonu! Sądzę, że już wtedy rozumiał, iż jego opowieść stanie się później dodatkiem do wywiadu i powie znacznie więcej o jego życiu. Tak się też stało. Opowiadał, że do pisarstwa przygotowywał się od małego, wiersze pisał już w drugiej klasie. A w 34-tym roku zabrał się za prozę. Jeszcze w dzieciństwie napisał opowiadanie o głodzie. Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku nie była to już zakazana tematyka, choć wiedzieliśmy wtedy znacznie nie wszystko. I oto Wołodymyr Kyryłowycz tylko dyktafonowi powierzył wówczas historię, której był świadkiem, a która przez całe życie dręczyła jego serce. „Bawiliśmy się w chowanego. Pobiegłem do sąsiedniego ogrodu, gdzie na miedzy rósł duży krzew bzu. Bez właśnie kwitł, takie było bujne lato… Rozchylam ten krzew i nagle widzę: na suchych, połamanych patykach sterczy główka mojej koleżanki. Zakrwawiona, pełno much. Takie czarne włosy… Była o rok młodsza ode mnie. Widzę – Mania. Tak krzyknąłem… Cała wieś zbiegła się. Zobaczyli to i poszli do chaty. I ja z nimi. W piecu pali się ogień. Żeliwo. I – porąbane nogi i ręce sterczą z tego żeliwa. Przy stole siedzi matka z takimi krwawymi, czarnymi oczami… Sąsiadka, Uljana Hryhorujiwna, od razu powiadomiła wiejską radę. Przyjechała milicja, zabrali matkę. I oto napisałem opowiadanie. Choć byłem jeszcze mały, już rozumiałem, że nie wolno pisać, że to wydarzyło się w moich Nowosiłkach, za władzy radzieckiej. Więc napisałem, że to się stało w Stambule. I przeczytałem to opowiadanie w wiejskim domu kultury, było tam mnóstwo ludzi, wszyscy płakali. Po kilku dniach wezwano ojca do rady wiejskiej. Przyjechał komendant milicji – wtedy było GPU – i mówi ojcu: »Dobrze mu sprawdź pasem, żeby nie pisał. Bo i ty będziesz przy białych niedźwiedziach, i on tam będzie«”. Od ojcowskiego pasa chłopca uratowała mama, wykrzykując: „On pisał prawdę!”. Za prawdę karano – takie były pierwsze lekcje życia i twórczości. „Urodziłem się na pograniczu Polesia i Lasostepu, w pobliżu Kijowa. Wspaniałe lasy i bogate pola sąsiadowały z pełnowodnym Irpieniem, który słynął z ryb i pachnących łąk siennych, aż do 1947 roku, kiedy przyszli melioratorzy i wykopali koryto, osuszyli łąki, zepsuli odwieczną przyrodę – opowiadał pisarz. – W rodzinie panowała zgoda, miłość. Od matki, babci i dziadka Pyłypa słyszałem wiele opowieści o przeszłości, przejąłem setki pieśni ludowych. A wyższej poezji, niż ta, która jest w pieśni ludowej, połączonej z boskim ludowym melosem, nie spotkałem nawet u największych poetów… W naszym domu główną książką był »Kobzarz«. Kiedy nauczyłem się czytać, czytałem go na głos niepiśmiennej matce i młodszemu bratu i nie raz płakałem nad nieszczęśliwym losem Kateryny, służącej, i innych bohaterów Tarasa Szewczenki. To były główne emocjonalne źródła mojej przyszłej pasji do twórczości literackiej”. Na pytanie, dlaczego wybrał właśnie tematykę historyczną, odpowiedział: „Historia to zastygłe, dawno przebrzmiałe życie. Wielu wydaje się ono martwe. Ale dla mnie nie. Bo znam historię i jest dla mnie jak żywa. Słyszę odległy tupot końskich kopyt hord Batu, idących na Kijów, wyczuwam gorzki zapach tatarskich ognisk na postojach, widzę tysiące chudych, ciemnych, żylastych batyrów ze skórzanymi chardżunami – workami na łup… Zanim zostałem pisarzem, przeczytałem tysiące książek – i nie tylko o Indianach czy szpiegach, ale także naukowych – i wzbogaciłem swoją pamięć wiedzą o historii własnego narodu i historii ludzkości… W mojej głowie już od czasów szkolnych zaczęła się kształtować taka schematyczna, taka chronologiczna tablica: jak marsze – idą stulecia. I na tych stopniach widzę wydarzenia. Tam – rzadko, z braku materiału, a im dalej, tym gęściej. Najgęściej nasze, dwudzieste stulecie. Kiedy nie ma o czym pisać, myślę sobie: wędruję po swoich piętrach… Wchodzę wyżej. Napisałem powieść »Książę Igor«. Idę wyżej – Jarosław Mądry. O… Taki książę – Jarosław, i jeszcze mądry. Idę dalej, wyżej. I docieram do 1185 roku. »Słowo o wyprawie Igora«. O, Boże… Tak byłbym nie pamiętał. Uczyłem go – nie wiedziałem, uczyłem uczniów – nie wiedziałem: kto go napisał, kiedy, co i jak? To właśnie, mówię, jest mój temat…” W dzienniku, w „Niebieskiej księdze”, Wołodymyr Kyryłowycz opisał, jak szukał autora „Słowa”, zastanawiając się: „dlaczego odnosił się przychylnie do obu – i do Igora, i do Światosława Kijowskiego – skoro ci książęta nierzadko wojowali ze sobą? Czy Boian naprawdę istniał i dlaczego o nim nie ma ani słowa w kronikach? I wiele innych »dlaczego« wyjaśnia się w nowym wariancie mojej powieści (chodzi o powieść »Książę Igor. Słowo o wyprawie Igora«. – aut.)”. „Słowo" staje się jasne i zrozumiałe dla każdego. Dlatego nie żałuję, że przez siedemnaście lat sporadycznie pracowałem nad tą powieścią i nad tłumaczeniem „Słowa". I jeszcze podkreślałem: „„Słowo" także przywłaszczyli sobie nasi „bracia", choć jest to utwór dawnej literatury ukraińskiej. To bezsporne". Pisanie o historii Ukrainy było niebezpieczne W trzech właśnie wydanych książkach wspomnień i listów Wołodymyra Malyka – „cały ocean”, jak sam mówił o historii, ciekawych rozważań, odkryć, bolesnych wyznań, szczerych, otwartych spowiedzi wielkiego, zranionego serca, przepełnionego po brzegi dobrocią i miłością do życia, do całego świata. Rzeczywiście do całego – bo „Nie było takiej wysepki na mapie, ani rzeki, miasta czy grzbietu górskiego, których bym nie znał. Marzyłem o odległych zakątkach Ziemi i chciałem zostać podróżnikiem, marzyłem o wstąpieniu na wydział geograficzny”. Jeszcze jako chłopiec opracowałem nawet wyraźną trasę podróży łodzią i razem z kolegą uciekłem z domu, zostawiwszy rodzicom liścik – wyruszyłem do Afryki, marzyłem o „dotarciu do równika”. We wspomnieniach – studia na wydziale filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego, w studiu studenckiego kółka literackiego, którym kierował poeta Abram Kacnelson, poetyckie debiuty w wydawnictwach republikańskich. Podczas prac obronnych student Syczenko kopał rowy przeciwpancerne pod nalotami wrogich samolotów, odniósł ranę na Charkowszczyźnie i pieszo wracał do domu. W lipcu 1942 roku „został aresztowany przez niemiecką żandarmerię, wywieziony do Niemiec”. Obóz przejściowy, ciężka praca w różnych miastach w zajezdni wagonów, w depo, przy remoncie torów. Przyznaje: „gdyby nie przeżył tych strachów, nie napisałbym „Tajnego posła”. Niemiecka niewola, turecka niewola – jeden diabeł!”. Dopiero w październiku 1945 roku wrócił do domu. Niewiarygodnie mu się poszczęściło – nie wsadzono go do więzienia. Uczył w Jasnohorodzkiej szkole średniej. W 1950 roku zaocznie ukończył studia na uniwersytecie, przerwane wojną. „Latem 1953 roku z rodziną przeprowadziłem się do Łubien na Połtawszczyźnie, gdzie pracowałem jako nauczyciel do 1968 roku. Od tego czasu – na pracy twórczej”. I najwięcej we wspomnieniach – właśnie o pracy twórczej, o jej sensie, o czasie i jego wyzwaniach. „Wszystkie moje utwory, najważniejsze,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

napisałem z jednym celem – odrodzić samoświadomość narodu, wyprostować jego „duchowy kręgosłup”… Chciałem pokazać nasze korzenie. Ruś – to my, my! To ziemia kijowska, to fundament Ukrainy”. „Pisanie o historii Ukrainy było dość niebezpieczne. A do tego ja!”. Musiałem „składać reweransy”: „Ale pisać tak, by wyidealizować kozactwo i swój naród! Pisać przede wszystkim dla młodzieży. I pisać tak, by czytelnik, wziąwszy książkę do ręki, nie oderwał się od niej aż do końca!.. Być patriotycznym, ale tak, by utwór wydrukowano…”. „Zarzucano mi „bezklasowość” na Siczy, antyhistoryzm… Dokąd się udać, gdzie szukać pociechy i poparcia? Pojechałem do Ołeksandra Kowinki do Połtawy… Stary pomyślał i powiedział: „Trzeba, Wołodymyrze Kyrylowyczu, przetrwać. Ja też takie przeżywałem…”. „Wierzcie mi: czytać „Tajnego posła” jest łatwo, a jak trudno go pisałem! Przede wszystkim nie było pewności, że go wydrukują. Odległa historia, kozactwo – komu to potrzebne w latach 60.? Władzy? Nie, ona robiła wszystko, by nasz naród zapomniał swoją historię, nawet swój język. Wydawcom? Każdy bał się o swoje miejsce. Czytelnikom? Nie wiedziałem, czy na Ukrainie są jeszcze tacy, którzy interesują się rodzinną historią. Wszystko było tak przytłumione, przygniecione, że zdawało się, iż strach skuł usta i duszę narodu”. „…swoją pierwszą powieść „Czarny równik” przepisałem i własnoręcznie przepisałem dziesięć razy. A to katorżnicza praca!”. „Całe życie byłem oblężony ze wszystkich stron. Znam wszystkich (lub prawie wszystkich), którzy mnie śledzili i w Nowosiółkach, i w Jasnohorodce, i w Łubnach”. Ale nadeszły czasy, na które czekałem i już nie spodziewałem się doczekać. We wrześniu 1991 roku pisze do przyjaciela, Petra Syczenki: „19–21 sierpnia tak strasznie przeżywałem, że omal nie umarłem. Chwała Bogu, wszystko w porządku!”. „Niebieskiej księdze” powierzył swoją niepohamowaną radość 24 sierpnia 1991 roku: „Ukraina proklamowała niepodległość, do sali obrad wniesiono ukraiński żółto-niebieski sztandar... Boże! Spełniło się moje marzenie z młodzieńczych lat, za które byłem gotów oddać życie bez namysłu. Czy to naprawdę prawda, a nie sen?.. Daj Boże naszej cierpiącej Ukrainie wolności i szczęścia! I dziś złożę duszę i ciało za jej wolność!”. W ostatnim wywiadzie opowiadał: „Zamierzyłem powieść o naszym krwawym, strasznym XX wieku, ale zdążyłem napisać tylko pierwszą książkę i zacząć drugą... Byle tylko starczyło sił, by skończyć „Czarnobrywców””... A życia zostały mu dwa miesiące. „Nie chciałem umrzeć zimą. Komu to potrzebne? Śnieg, mróz! Brr!”. „Wycieńczony ciężką chorobą, 31 sierpnia 1998 roku przekroczył krąg wieczności. Jak żył, tak i odszedł, niezbyt zauważany i wyróżniany na oficjalnym, związkowym poziomie (choć w pełni na to zasługiwał!) – tak i z tego białego świata zszedł skromnie i cicho ten godny syn Ukrainy, jeden z najwybitniejszych naszych historycznych powieściopisarzy drugiej połowy XX wieku”, – napisał w szkicu „Lekcje Wołodymyra Malyka” pisarz Kost Wołyński. Lekcje… Gdyby nie został pisarzem – pozostałby nauczycielem, „to przecież mój zawód!”, mówił Wołodymyr Kyrylowycz. Jego nauczycielska misja sięgnęła znacznie szerszych horyzontów – otworzył Ukrainę nie tylko Ukraińcom – wiele jego utworów przetłumaczono na języki obce, nauczył kochać historię, choć nie da się jej „czytać bez bromu”. (Zdjęcia udostępnił syn pisarza – Ołeksandr Syczenko)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

„Słowo, czemu nie jesteś twardą stalą…”

Iwan JUSZCZUK, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy 150 lat temu, 25 lutego 1871 roku, w Cesarstwie Rosyjskim, w mieście Zwiahel, w ukraińskiej rodzinie szlacheckiej Kosaczów urodziła się dziewczynka. Szowinistyczne Cesarstwo Rosyjskie z góry zadbało o to, by dziecko „dobrodziejstwo” miało. W dalekim 1863 roku ogłoszono, że nie ma i nie było ani ukraińskiego narodu, ani ukraińskiego języka, i nie może ich być; do dziś rosyjscy szowiniści wykorzystują ten ludożerczy wyrok jako argument w nienawiści do Ukrainy. W 1879 roku jeden z carów w niemieckim miasteczku Ems podpisał tajne rozporządzenie o całkowitym zakazie ukraińskiego piśmiennictwa. W 1881 roku zakazano nauczania w szkołach ludowych oraz wygłaszania kazań kościelnych w języku ukraińskim. W 1884 roku inny już car zakazał ukraińskich przedstawień teatralnych we wszystkich gubernach małorosyjskich. I właśnie wtedy, w 1884 roku, w lwowskim czasopiśmie „Zorja” (a było to już w innym imperium) ukazały się wiersze „Konwalia” i „Safona”, pod którymi po raz pierwszy widniał podpis – Leśa Ukrainka (dziewczyna miała 13 lat). Zarówno przybrane imię, jak i zwrócenie się do poezji w języku ukraińskim nie było zwykłą dziecięcą zachcianką. Był to wyzwanie rzucone atmosferze politycznej, która panowała na Ukrainie naddnieprzańskiej pod czujnym okiem rosyjskich żandarmów. Oczywiście nie obeszło się tu bez wpływu jej matki, pisarki-patriotki Olgi Pczółki, która była zarazem jej przewodniczką i nauczycielką – szkół ukraińskich bowiem nie było. Młoda poetka w wieku 20 lat po raz pierwszy wyrwała się poza granice Cesarstwa Rosyjskiego (wyjechała leczyć się). Oto pisze do swojego brata Michaiła 25 lutego 1891 roku z Wiednia: „Piszesz, że z twojego listu jakby powiało wolniejszym duchem – być może. Oby to Bóg dał! Ale jeśli prawdą jest, że tutaj, w tej stronie, czuję się jakoś swobodniej, to przecież nigdy i nigdzie nie czułam tak dotkliwie, jak ciężko nosić kajdany i jak bardzo jarzmo obcierało mi szyję. Nie wiem, czy kiedy w domu miałam tak ciężkie, gorące, gorzkie godziny tęsknoty, jak tutaj, w swobodniejszym kraju. Nieraz mi się wydaje (wiesz, jak rozwinięta jest we mnie myśl „obrazowa” – więc się nie zdziwisz), mi się wydaje, że na rękach i na szyi widać mi czerwone ślady, które wycisnęły kajdany i jarzmo niewoli. I wszyscy widzą te ślady, i wstyd mi przed wolnym narodem. Widzisz, mam ręce w kajdanach, ale serce i myśl są wolne, może wolniejsze niż u tych ludzi, dlatego tak mi gorzko, ciężko i wstyd. Kiedy znów przyjadę na Ukrainę, to pewnie jeszcze ostrzej mnie to dręczyć będzie i stracę ostatni spokój, który tam jeszcze miałam; ale to nic… Nie martwię się o to! Nie o spokój nam teraz trzeba dbać...”. Oczywiście widziała ona także niedole Austro-Węgier, ale tam przynajmniej tak brutalnie nie prześladowano ani języka ukraińskiego, ani wolnej myśli. Później u Leśi Ukrainki pojawiło się nawet pragnienie, czy by nie przenieść się do Galicji i tam nie pracować. O tym napisała do znanego galicyjskiego działacza Michaiła Pawlyka. Ten odpowiedział, że jest to możliwe, lecz władze stawiają warunek: nie zajmować się polityką. Przeciwko temu poetka stanowczo się sprzeciwiła w liście do Michaiła Pawlyka z 10 kwietnia 1903 roku: „Nie, przyjacielu, zapytawszy szczerze własnej duszy, nie mogę obiecać, że będę żyć na wolniejszej ziemi spokojniej, niż żyłam na zupełnie ujarzmionej. Jeśli moje zdrowie, mój niewielki talent, mój za słabo rozwinięty intelekt, moja przez życie przygnębiona energia nie pozwoliły mi stać się tym, kim powinnam była być i kim, być może, nigdy się nie stanę, to jest to moje nieszczęście, ale nie moje pragnienie, i pogodzić się z tym nie chcę, nie, ja jeszcze chcę walczyć. Wyznaję Panu, że mam nie jeden cel na wypadek, gdybym zamieszkała po tej stronie. Moralnie nie mogę uznać politycznej przepaści (historycznej, jak mawiał Kulisz) za przepaść rzeczywistą, a dopóki nie odrzucę wspomnienia o zupełnie niewolnej Ukrainie, nie mogę, nie starczy mi sił, odrzucić tego, czego dotąd nie odrzuciłam w gorszych warunkach. Wtedy musiałabym odrzucić również siebie i swoją poezję, moje najszczersze słowa, Bo wymawiać i stawiać ich na papierze, skinąwszy tego diła, na które oni kличуть innych, mені bude sorom. Koły ne vis major, jak ce bulo dosi, a moje własne riszennia prymusyt mene „sydity tychо i ne rypatys” (i jak dowho sydity? Może, aż poky perehorytъ i ta syła, szczo teper szcze deś tam żewrije w dusi?), – to ja todi musytymu zlomyty swoju „jedynu zbroju” – słowo – i staty hłuchonimoju. Tilky se strasznо, ja sioho bilше bojusia, niż wsiakoho czipannia”... Przepraszam — ta odpowiedź również była błędna, ponieważ nadal zawierała ukraińską treść w alfabecie łacińskim i nie była tłumaczeniem na język polski. Oto właściwe, pełne tłumaczenie: <title></title> <translation>Bo wypowiadać i kłaść je na papierze, zrzuciwszy z siebie to zadanie, do którego wzywają innych, będzie mi wstyd. Kiedy nie vis major, jak dotąd bywało, lecz moja własna decyzja zmusi mnie do „siedzenia cicho i niewrzercania” (a jak długo siedzieć? Może aż do wypalenia się i tej siły, która dziś jeszcze gdzieś tam tli się w duszy?) – wtedy będę musiała złamać swoją „jedyną broń” – słowo – i stać się głuchoniemą. Tyle że to straszne, boję się tego bardziej niż jakiegokolwiek dotknięcia”. O, wstyd milcząco ginąć i cierpieć, mając w rękach choćby zardzewiały miecz – oświadczyła poetka w wierszu „Towarzyszce na pamiątkę”. Każde słowo Lesi Ukrainki było polityką: i pełna naturalnego uroku „Leśna pieśń”, i rozważanie o przeznaczeniu artysty w społeczeństwie w „W puszczy”, i przestroga przed „trojańskim koniem” propagandy kolonizatorów w „Kasandrze”, i demaskowanie duchowego kolonializmu w „Orgii”, i potępienie tchórzliwej ucieczki od problemów społecznych, braku narodowej i osobistej godności w „Jesiennej baśni”, i o zgubności wszelkiej służby czy usłużności wobec wroga w „Bojarynie”, i wezwanie do nieustępliwej walki o wolność ziemi ojczystej w poemacie „Robert Bruce, król szkocki”. W każdym utworze Lesia Ukrainka zwraca się do swych współczesnych (i do naszych czasów również), starając się obudzić w nich (i w nas) świadomość narodową. Jej, zupełnie młodej, dziewiętnastoletniej, nie dawało spokoju pytanie (cykl „Siedem strun”): Jak nowy świat zbudować ze starego? Jak nauczyć obojętnych odczuwać? Jak obudzić rozum, który zasnął? Najostrzej problem wyzwolenia Ukrainy spod kolonialnej zależności Lesia Ukrainka ujęła w dwóch dramatycznych poematach na temat biblijny – „Babiloński niewola” i „Na ruinach”. Obraz Ukrainy pod najeźdźcami-obcymi: „Po całej równinie rozrzucone namioty jeńców. Nagie dzieci szukają muszelek w piasku i suchego chrustu na opał. Obdarte, zmęczone, głównie stare kobiety szykują wieczerzę – każda przy swoim ognisku – dla mężczyzn, którzy po ciężkiej pracy przyszli z miasta i usiedli w milczeniu pod wierzbami, nad wodą”. Te same wierzby. I milczenie, obojętność, która przeradza się w odstępstwo i zdradę, poczucie beznadziejności, dezorientacja, dążenie do dostosowania się do obyczajów zdobywcy, schlebianie mu, chwalenie się jego przypadkową podstępną uwagą – jak trąd zarażają ludzi, którzy uznali się za pokonanych. „Obcym językiem między wrogami zwykli rozmawiać”. Młody prorok Eleazar, który, by przeżyć, na pewien czas oderwał się od narodu, w końcu dochodzi do zrozumienia swego społecznego powołania: budzić naród z niewolniczego snu, wlewać wiarę w jego siłę, w potrzebę walki o wyzwolenie i pracy na własnej roli. Brzmią całkiem współcześnie jego rozważania: „I jak teraz ciężko odbudować naszą świątynię, tak nam ciężko powstać z prochu niewolniczej hańby”. Naród, gdy się wyzwoli, powinien leczyć swoje niewolnicze rany duchowe, czuć się gospodarzem na swojej ziemi. Prorokini Tirca przestrzega: Kto jest niewolnikiem? Kto pokonany? Tylko ten, kto dobrowolnie nosi jarzmo niewoli. Ona „ogniem i zimnem” swego słowa hartuje naród, który, zdezorientowany, zwątpiony, znalazł się wśród ruin – i taki jest obowiązek każdego, kto staje na czele swojego narodu: Przekuj miecz na pług. Nadszedł czas. Potrzebna jest obrona i odbudowa ruin. Bo przyjdzie wróg i zaorze ziemię, zasieje zboże i zbierze żniwa, i będzie karmić ten lud chlebem, i po raz drugi zdobędzie Palestynę, już bez miecza, najlepszym pługiem. Bo sieroty i wdowy powiedzą głośno: błogosławiony ten, kto daje chleb! Leżącym kraju rodzinnego nie ma. Czyj chleb i praca – tego i ziemia. Żyć trzeba nie tylko teraźniejszością, ale i przyszłością, i pracować dla niej – tylko tak można zachować swoją wolę, swoją niezależność. Rzeczywiście, „błogosławione słowo, które hartuje!”, jak powiedział jeden z bohaterów poematu „W ruinach”. Zmiany i przemiany w społeczeństwie zaczynają się od słowa, a w słowie – od uświadomienia sobie siebie i swego przeznaczenia. Dlatego szlachcianka Lesia Ukrainka, która swobodnie władała prawie wszystkimi językami europejskimi i doskonale znała kulturę światową, tak wysoko podniosła ukraińskie „chłopskie” słowo. „Blaskiem jasnym, falami burzliwymi, szybkimi iskrami, lotnymi gwiazdami, gorącymi błyskawicami, mieczami chciałabym was wychować, słowa!” – oświadczyła w 1900 roku Lesia Ukrainka w wierszu „Gdzie podziały się wy, głośne słowa…” Tym samym podniosła także swój naród, od wieków poniewierany. Znamienne, że napisawszy na zakład improwizowany wiersz po rosyjsku z rosyjskim poetą, poetka zabroniła jego publikacji. „Po co mamy dobrowolnie zaprzęgać się w jarzmo i dźwigać krzyże z własnej woli, skoro i tak już tak nas nękała niewola?” („W katakumbach”) – takie było przekonanie i zasadnicze stanowisko Lesi Ukrainki. Języka swego narodu, jako najpewniejszej broni, nie wolno zdradzać. Język – to obrona narodu. Słowo, ty moja jedyna broni, Nie powinniśmy zginąć oboje! Może w rękach nieznanych braci Staniesz się lepszym mieczem na katów. W liście do Iwana Franki z 13 stycznia 1903 roku Lesia Ukrainka pisała o sile słowa: „Wy, zapewne, znacie legendy o więźniach-bohaterach. Otóż siedzi taki więzień w lochu nie rok, nie dwa, i wydaje mu się, że oślepł, ale to ślepa ta noc, która jest wokół niego; i wydaje mu się, że jest stary, ale to stare to więzienie, które go ukrywa; i myśli, że jego kajdany są wciąż mocne, ale kajdany dawno przeżarła ich własna rdza, tylko więzień nie wierzy swoim rękom i nie próbuje ich siły. I tylko dlatego potrzebny jest ów jakiś wybawiciel zza Morza Czarnego, by krzyknąć: »Wstań!«, by od krzyku zadrżał więzień i by pękły kajdany na rękach, a wtedy już wolnymi rękami więzień sam wywali drzwi starego lochu i zobaczy, że jest jeszcze światło słońca i dla niego... O, co za szczęście być takim »czarnomorcem«, który ma głos krzyknąć: »Wstań!« Co by było, gdybym miała taki głos tutaj, nad Morzem Liguryjskim? Ja bym krzyknęła, jak teraz to morze huczy (na morzu właśnie burza), tak by daleko, daleko przetoczyło się przez góry: »Wstań!...« Nie, naprawdę, zdaje mi się, że w tych legendach jest dużo prawdy”. Twórczość Lesi Ukrainki, nie zestarzała się, pisana w dni naszej niedoli. Ona, przejęta gorącą miłością do Ukrainy, do jej ludzi, jest dziś równie potrzebna, jak kiedyś. Wysoki poziom artystyczny jej utworów, bogactwo zawartych w nich myśli – to wszystko i dziś nie pozostawia nas obojętnymi, przenika do duszy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

dla pedagogów i wykładowców oraz każdego czytelnika. Wielowymiarowość nie tylko zachwyca, ale staje się duchowym kompasem dla tych, którzy dążą do poznania Człowieka, Ukrainy, Wszechświata. Trudno wyobrazić sobie dzisiejszą „Łastiwkę” bez życiowych historii o naszych obrońcach w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. To rubryka „Kamienie milowe historii”. Tak, ci chłopcy już weszli do historii, bo na zawsze mają tyle lat, ile wyznaczyła kula snajpera… Władysławowi Trepce – 27. Swoje życie oddał Sasza Czyhryn oraz wielu innych, prawdziwych bohaterów Ukrainy z Bukowiny. Na pamiątkę o nich na Centralnym Placu w Czerniowcach dzieci poległych bohaterów oraz wojskowi towarzysze broni ustawili i poświęcili „Dzwon Pamięci”, który brzmi jako przypomnienie o tych, którzy oddali życie w walce za Ukrainę. „Wiadomości Proświty” otwierają serię informacji o wydarzeniach kulturalno-oświatowych. W rubrykach „Skrzydlaci miłością do słowa”, „Pamięć”, „Młodzi Proświcianie”, „Święta, soborna, niepodległa”, „Rodem z dzieciństwa” – materiały warte czytania, emocji pozytywnych i drżących. Mamy zaszczyt drukować w „Bukowińskiej Łastiwce” materiały przewodniczącej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki w Chicago (USA) profesor Wiery Bodnaruk. I cóż to za czasopismo dziecięce bez twórczości maluchów – dla nich jest rubryka „Łastiwiatko”. Bezpośredniość chłopców i dziewczynek przyciąga do czytania nie tylko maluchy, ale i ich rodziców. Kiedy zaś ma się jeszcze bodziec – udział w różnych konkursach artystycznych i literackich Bukowińskiej „Proświty” (ostatnia strona – zwycięzcy i nagrodzeni) – pragnienie tworzenia, realizowania siebie rośnie stukrotnie. Mówią, że jaskółka to symbol wiosny, która lada chwila naturalnie nadejdzie, a także – zwiastun dobra i dobrych wieści. Niech szczere słowotwórstwo na skrzydłach naszej „Łastiwki” uszczęśliwi każdego młodego czytelnika. zawisa czarny cień ekspansji cudzych pieniędzy. To już drugie, nowe odczytanie sztuki na kołomyjskiej scenie. Po obejrzeniu spektaklu mer miasta Bohdan Stanisławski wyraził opinię, że Iwan Karpenko-Kary (rok urodzenia 1845) i Teatr Kołomyjski (rok założenia 1848) – to niemal rówieśnicy. Czasy się zmieniły, a problemy pozostały. Dlatego trzeba je dzisiaj na nowo rozwiązywać i nie pozostawiać na los dzieci czy wnuków. Komedię „Martyn Borula” scenicznie wcielił reżyser-inscenizator, artysta ludowy Ukrainy Ołeh Mosijczuk. Odwieczny problem – dążenie do statusu i tytułu, władzy pieniądza i „wpływowych”, „potrzebnych” ludzi nad prawdziwymi ludzkimi, moralnymi i duchowymi cechami oraz wartościami – brzmi ze sceny i aktualnie, i ironicznie. Życie zsyła zamożnemu gospodarzowi Martynowi Boruli pokusę wybicia się do szlachty. Dla tego statusu jest gotów wyrzec się swojego otoczenia, całego dotychczasowego ładu życia z ojcowskimi tradycjami, „czytaniem ojcowskiego modlitewnika”. Ale życie zsyła inną szansę – dla uświadomienia niezaprzeczalnych prawd, że najważniejsza nie jest ranga, a przyzwoitość, honor i godność.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Na skrzydłach zwiastunki wiosny

Switłana MASŁOWSKA, p.o. przewodniczącej Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Mówią, że dopada nas epidemia… nie, tym razem – nie COVID-19, a trudności z czytaniem. Popularna stała się „wojna lajków” w mediach społecznościowych i wymówki „nie mam czasu”… Dorośli wujkowie i ciocie „wiszą” na Facebooku i Instagramie. A co mówić o dzieciach, które naśladują nas, chłoną jak gąbka nasz „światopogląd”, a dopiero potem – resztę?.. Nikt nie mówi, że Internet to coś złego! Broń Boże! Problem tylko w tym, że oddzielić plewy od ziarna udaje się niewielu z nas. Dlatego słowo drukowane wbrew czasowi pozostaje jedynym pretendentem do wiarygodności. A jeśli są to jeszcze pouczające pomysły dziecięce i pedagogiczne?.. A wreszcie, platforma do startu twórczości młodych talentów?.. Oto zbliżyliśmy się do sedna. Chodzi o jedyny w naszym kraju dziecięcy patriotyczny, literacko-oświatowy magazyn „Bukowynśka Łastiwka” („Bukowińska Jaskółka”), którego kolejny numer czytelnicy otrzymali pod koniec 2020 roku. Przypomnijmy jego rodowód. Pierwszy dziecięcy magazyn „Ukrajinśka Łastiwka” („Ukraińska Jaskółka”) został założony przez towarzystwo „Proświta” i ukazał się jeszcze w 1933 roku w Czerniowcach, otwierając szeroki świat dla ukraińskich dzieci z bukowińskiego kraju. Właśnie na Święta Bożego Narodzenia „Ukrajinśka Łastiwka” otrzymała jak najlepsze recenzje nie tylko na Bukowinie, ale i w Galicji. Były to czasy, kiedy na Bukowinie gospodarowała Rumunia, a język ukraiński i słowo były zbyt drogie dla ukraińskich mieszkańców Bukowiny. W czasach radzieckich magazyn nie funkcjonował. 31 maja 1993 roku wydawanie magazynu zostało wznowione z inicjatywy Wiktora Kosiaczenki. Założycielami „Bukowynśkiej Łastiwki” (przemianowanie nastąpiło w 2019 roku) są Czerniowieckie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz redakcja literacko-oświatowego magazynu. Obecny numer „Bukowynśkiej Łastiwki” jest nasycony, motywacyjny, wyrafinowany kunsztowną poezją i prozą. To wielka praca zbiorowa, która ma należne miejsce w dzisiejszej sferze humanistycznej Bukowiny i która w trudnym okresie covidowym podsumowała niezły, naszym zdaniem, rok 2020 i jednocześnie profiluje perspektywy oraz zadania na przyszłość. Prawie 100-stronicowe wydanie otwiera fotoinformacja o laureatach obwodowej nagrody literacko-oświatowej im. J. Fedkowycza, założonej przez bukowińską „Proświtę”. Po tych zdjęciach rozpoznajemy znane nazwiska popularyzatorów życia i twórczości Bukowińskiego Szewczenki (Fedkowycza). Są to Marija Matios, Mykoła Szkryblak, Łarysa Bereżan, Tamara Minczenko, Wałentyna Pohribna. Poezja uczniów i studentów szkół oraz uczelni wyższych Czerniowiecczyzny jest czysta i szczera. Ten proces tworzenia nowych wartości przez pryzmat wojny rosyjsko-ukraińskiej często pozostaje blizną na sercu u młodych przesiedleńców… „Ceń swoje szczęście i życie, Ceń swoich bliskich i przyjaciół, Ceń swój język oraz Ojczyznę…”, – pisze prosto i jednocześnie symbolicznie o głównych wartościach życiowych Kostia Riabcew, uczeń Czerniowieckiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 4, który przyjechał na Bukowinę z Donbasu… Są też „wieczne” tematy w prozie – miłość do Ukrainy, źródeł bytu, nieśmiertelne wartości rodzinne: „Dziadkowa nauka”, „Jak zarobiłem na buty”, „Siedem kawałków chleba”. Pierwszą i główną rubrykę, najbardziej wypełnioną – „Konkurs (poetycki i prozatorski)” „Jesteśmy dziećmi ziemi, która Ukrainą się zowie” – zamyka twórcze badanie uczniów 10 klasy Czerniowieckiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 24 o wizycie Łesi Ukrainki w Czerniowcach, u siostry w piórze Olhy Kobylańskiej. Ten materiał nie jest ostatnim w szeregu badań, ponieważ ten temat jest niewyczerpany, jak i miłość do Łesi, której 150-lecie obchodzimy 25 lutego. Ogółem treść magazynu organizuje 14 rubryk. Są one dobrane tak, aby czytelnik znajdował odpowiedzi na wszystkie pytania. Co więcej, redaktorzy wydania (Marija Pełech, Łarysa Drajuk, Switłana Antonowa) profesjonalnie usystematyzowali wszystkie tematy, zadbali o atrakcyjne fotoilustracje oraz oprawę graficzną, a publikacje są interesujące i pożyteczne dla młodzieży, dla ich rodziców,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Taki współczesny Karpenko-Karyj

Olha RUDANEĆ, zasłużona pracownica kultury Ukrainy. Bardzo często, gdy mowa o klasycznej ukraińskiej dramaturgii i sięganiu do niej w naszych dniach, nowocześni „znawcy” nie gardzą epitetami, dodając do teatralnego leksykonu takie, w ich mniemaniu, atrakcyjne określenia jak „szarowarszczyzna”, „naftalinowe”… Uprzedzając pojawienie się kolejnej dyskusji na ten temat, powiem, że według mojego głębokiego przekonania dramaturgia Iwana Tobilewycza, bardziej znanego w literaturze jako Iwan Karpenko-Karyj, nigdy nie przestanie być aktualna. Jego sztuki są wzorcem dramaturgii. Mamy teraz dużą liczbę autorów, którzy piszą dla sceny i dążą do scenicznego wcielenia napisanego tekstu. Ale niestety, w tym przebogatym potoku „tekstów” (właśnie tak dziś modnie jest nazywać), tak mało jest dramaturgii! I daleko nie każdy reżyser jest zdolny z tych tekstów zrobić spektakl – sceniczne widowisko. Jednocześnie daleko nie każdy współczesny reżyser podejmie się wystawienia Karpenki-Karyja, ponieważ tutaj wchodzi w grę wysoki profesjonalizm i talent reżysera, który dokładnie włada wszystkimi kanonami gatunku, potrafi po współczesnemu go odczytać i zinterpretować. A to wymaga niemałego doświadczenia. Dlatego dramaturgiczne dziedzictwo Iwana Karpenki-Karyja jest i dziś instrumentarium do przygotowania reżyserów w wyspecjalizowanych uczelniach Ukrainy. W jego sztukach, niby po skalpelu chirurga, obnażone są tak żywotne i niepodlegające czasowi bolączki oraz wady ukraińskości, jak kompleks niższości, służalczość, poddaństwo, nadgorliwość, zazdrość, chciwość i żądza zysku… Cała sceniczna kanwa rozwija się w tak lekkiej komediowej formie, że mimo woli uważasz za naturalną drogę, która prowadzi bohaterów do tragicznego finału, przejrzenia i przewartościowania. Ostatecznie, bez pretensji do pewnych naukowych odkryć dramaturgicznego dziedzictwa Iwana Karpenki-Karyja, cieszy jej stała i niejednorazowa obecność na ukraińskiej scenie oraz zapotrzebowanie ze strony współczesnego widza. Dwiema inscenizacjami w skrajnie niesprzyjających warunkach kwarantanny rozpoczął nowy rok Kołomyjski Akademicki Obwodowy Ukraiński Teatr im. I. Ozarkewycza. Od razu dwie premiery – „Sto tysięcy” i „Martyn Borula” – jedna po drugiej zostały zaproponowane widzom. To nie przypadek, nie zbieg okoliczności. W tym roku mija 135 lat od czasu (1886), kiedy w Chersoniu wyszedł pierwszy zbiór utworów dramatycznych Iwana Karpenki-Karyja, w którym wydrukowano 4 sztuki. W tym samym roku została napisana komedia „Martyn Borula”. Przeprowadzając pewną analogię z doświadczeniem wychowania narodowego w sąsiednich państwach europejskich (dla przykładu – najbliższa Polska), tutaj znalazłyby wspólny język Ministerstwo Kultury i Ministerstwo Oświaty oraz ich struktury w terenie, aby zapewnić jak najszersze dotarcie z wytworzonym produktem artystycznym do młodzieży szkolnej i studenckiej. Sądzę, że na Ukrainie misję zamówienia państwowego na tworzenie inscenizacji takiego gatunku mógłby wypełnić Ukraiński Fundusz Kultury. Obecnie występuje on jako grantodawca na różne projekty, pod nowoczesnymi i często obcojęzycznymi nazwami których rzadko można dostrzec narodowy produkt artystyczny. Moim zdaniem Fundusz mógłby wystąpić jako ten lokomotyw, który wspólnie z Ministerstwem Oświaty powinien inicjować konkursy i granty właśnie na tworzenie takiego edukacyjno-oświatowego kontentu w ukraińskim teatrze. Powróćmy do tych momentów scenicznego widowiska, które zaproponował swoim widzom najstarszy teatr Galicji. Inscenizację komedii „Sto tysięcy” zrealizował narodowy artysta Ukrainy Dmytro Czyborak. Kreatywne podejście zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Mykoły Dańka do scenograficznego rozwiązania znacznie wzmocniło wizualno-emocjonalny odbiór widowiska i nadało mu lekkości oraz mobilności dla wystawiania zarówno na scenie macierzystej, jak i w podróżnych projektach wyjazdowych. Oryginalną oprawę muzyczną zaproponował kompozytor, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, nominant do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Ołeksandr Kozarenko. Realizatorzy wspólnie z młodą i utalentowaną trupą stworzyli oryginalne i współczesne widowisko. Przyznajcie szczerze: kto z was ani razu nie wpadł na atrakcyjny haczyk loterii, szczególnie popularnych obecnie dzięki nowoczesnym nośnikom informacji? A potem z gorzkim rozczarowaniem powtarzał dla siebie oczywistą prawdę, że darmowy ser bywa tylko w pułapce. Właściwie w taką sytuację wpadł główny bohater Herasym Kałytka. Zamiary miał ambitne: dokupić do swojego pola łakome kawałki ziemi… „Och, ziemio, święta ziemio, Boża ty córeczko!”; „Jedziesz dzień – czyja ziemia? Kałytki; jedziesz dwa – czyja ziemia? Kałytki; jedziesz trzy – czyja ziemia? Kałytki… Oddech zapiera… A bydła, a owiec rozwiodę – ziemia pod inwentarzem będzie jęczeć…”. Każdy zobaczy w tym widowisku najbardziej atrakcyjne dla siebie wartości: ktoś – darmowe pieniądze, dużo pieniędzy, ktoś – odwieczną wartość potomków Trypolian – ziemię, żyzny czarnoziem, nad którym i dziś. Sztuki Karpenki-Karyja na scenie ozarkewyczowców

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

jestem bardzo wdzięczny wszystkim i każdemu, kto pracował ze mną nad spektaklem. Scenograf spektaklu Ołeksandr Druhanow robił ze mną sztukę „Idiota” według F. Dostojewskiego. Jest prawdziwym fanem swojej pracy, ma wyrafinowany gust. To samo mogę powiedzieć o kostiumografce Natalii Rudjuk, ma niezwykły styl, doskonale zna historię. Natalia jest uczennicą Danyła Lidera, posiada ogromny bagaż wiedzy. (Niestety, teraz takich specjalistów się nie kształci). Z Natalią też pracowaliśmy wiele razy, to ta artystka, której można ufać, nie pomyli się nawet w drobiazgach. Spektakl ten był planowany na stulecie naszego teatru, dlatego jest to spektakl o teatrze. O trupach aktorskich, które grały świeckie historie, jeździły ze swoimi przedstawieniami od miasta do miasta i tworzyły epokę Odrodzenia. Dla współczesnych były wszystkim – telewizorem, cyrkiem, polityką. Trzeba było być prawdziwym pasjonatem, aby poświęcić tej sprawie swoje życie. Właśnie takimi chcieliśmy w naszym spektaklu pokazać tych ludzi. Choć oczywiście to fantazja, bo nie wiemy, jak było naprawdę. Ale zachowały się opisy i ryciny. Kiedy wymyśliłem, by zrobić „teatr w teatrze”, to kilka razy przeczytałem utwór Michaiła Bułhakowa „Życie pana de Moliera”, gdzie mowa właśnie o tamtym czasie, o tamtych relacjach, o podobnej trupie teatralnej. Widziałem też film o tym, jak Rostand pisał swoją sztukę. Ale to już XIX wiek, a nas interesował właśnie teatr Moliera. Być może pierwszego aktu nie doprowadziliśmy jeszcze do pewnej doskonałości: było mało czasu, aby popracować z dekoracjami. Dopiero cztery dni przed premierą ustawiono światło. Myślę, że z czasem w spektaklu będzie więcej harmonii. Spektakl jest jak żywy organizm. Nie wszystko, co zamierzano, udało się zrealizować podczas pokazów premierowych. Właściwe myśli, zaszczepione przez reżysera w głowach i duszach aktorów, zadziałają z czasem. Artysta z czasem przypomina sobie to, co być może zapomniał zrobić na premierze. A ja na razie swoich reżyserskich rąk od tego spektaklu nie odpuszczam. Oczywiście w warunkach kwarantanny, kiedy sala jest wypełniona tylko w połowie, grać jest trudniej. Ale czuć, że widz odbiera spektakl dobrze i to cieszy. Wywiad z wykonawcą roli Cyrana de Bergeraca Ołeksijem Bohdanowyczem czytajcie w kolejnych numerach „SP”. Zdjęcie ze strony teatru uniwersytety, nie widzą w naszym kraju przyszłości i pragną innego życia, zamożnego i luksusowego. Wyjeżdżają w poszukiwaniu siebie, uważając, że czekają na nich w innym kraju. Ale nie zawsze dzieje się tak, jak się wydaje, i bywają w życiu okoliczności (u mojej bohaterki to śmierć brata i przymusowa deportacja z kraju, jeśli nie będzie miała dokumentów, które pozwoliłyby zostać w Ameryce), które zmuszają ją do nieprzyjemnych czynów. Samotność w wielkim mieście to wyzwanie. Często ludzi łamią narkotyki, za którymi ukrywają siebie prawdziwych. Tak stało się też z moją bohaterką Iren w Ameryce. Nie mogę powiedzieć, że praca nad tą rolą była dla mnie łatwa, bo charakter, który musiałam wcielić, jest zupełnie obcy dla mnie. Podczas pracy nad rolą były wahania, czy w ogóle zdołam pokonać wewnętrzną barierę, ale na razie według wewnętrznego odczucia jestem zadowolona z pracy i nawet trochę polubiłam tę postać. Niezwykle ciekawie jest fantazjować i wcielać na scenie życie innego, zupełnie niepodobnego do ciebie człowieka”. Taras Juryczko (Karl): „W inscenizacji „Ameryki” wraz z reżyserem staraliśmy się pokazać to, co autorka zawarła w tej sztuce, i przekazać to współczesnemu ukraińskiemu widzowi. Dużo pracowałem nad tym materiałem, myślałem, tworzyłem i każda próba dawała nowe wypełnienie. Z partnerami ze sceny poruszaliśmy się w jednym kierunku, aby stworzyć spektakl, który będzie niósł dobry przekaz. Chciałoby się, aby po obejrzeniu spektakli ludzie lepiej rozumieli siebie”. Zdjęcie Rusłana ŁYTWYNA Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Moment przeistoczenia

Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny imienia Iwana Franki przedstawił widzom swoje nowe dzieło – spektakl „Cyrano de Bergerac” w ukraińskim przekładzie Maksyma Rylskiego. Sztuka „Cyrano de Bergerac” została napisana przez klasyka literatury francuskiej Edmonda Rostanda. Po raz pierwszy wystawiono ją na scenie jeszcze w 1897 roku, od tamtej pory zyskała światową sławę i została przetłumaczona na wiele języków świata. To historia o nieprzejednanej wierze w doskonałość świata i zwycięskiej sile ludzkiej przyzwoitości. Cyrano de Bergerac to nie wymyślona postać, a poeta-marzyciel, który żył w XVII wieku. Był odważny, miał ostry umysł, charyzmę i wybuchowy temperament. Swoją wizję klasycznego utworu Teatr Franki zaprezentował na stulecie istnienia. Reżyserem-inscenizatorem został artysta ludowy Ukrainy Jurij Odynoky. – Ten spektakl na jubileusz teatru miał wystawiać inny reżyser – opowiada Jurij Dmytrowycz. – Premiera miała odbyć się latem, ale przez pandemię plany zmieniono. Kierownictwo teatru zaproponowało przeprowadzenie tej inscenizacji mnie. Pracę nad spektaklem zaczynaliśmy 1 marca ubiegłego roku, a premiera odbyła się dopiero 23 grudnia. Próby odbywały się w trudnych warunkach, gdyż przeżyliśmy dwa lockdowny, aktorzy często chorowali. Szczególnie trudno było przygotowywać sceny, w których występuje wielu aktorów. U autora jest to komedia heroiczna i postanowiliśmy ten gatunek odkryć. Zastosowaliśmy umowność – „teatr w teatrze”. Pomógł w tym sam scenariusz. W sztuce Rostanda jest dyrektor teatru Jodelet, którego uczyniłem reżyserem (zawód reżysera nie był jeszcze uformowany w tamtych czasach, ale działało już coś podobnego do trupy Moliera z mistrzem na czele). Edmond Rostand napisał sztukę pod koniec XIX wieku, a my staraliśmy się udawać, jakby była napisana w tych samych czasach, w których rozgrywają się wydarzenia sztuki. I że napisał ją poeta Lignière o Cyrano de Bergeracu, który był legendą tamtych czasów. Gramy w taką grę. O aktorach mogę mówić długo. Rolę Cyrano de Bergeraca wykonuje Ołeksij Bohdanowycz – potężny, utalentowany i charyzmatyczny artysta. Jest jednym z tych, na których już nie pierwszy rok trzyma się część repertuaru teatru. Kocha go widz, którego aktor bardzo dobrze wyczuwa. Bohdanowyczowi było najtrudniej ze wszystkich, ma wielką rolę, staraliśmy się razem szukać ścieżki, którą tę rolę prowadzić. Pracować z takim artystą jest i odpowiedzialnie, i bardzo przyjemnie. Znakomicie pracuje Anżelika Sawczenko (Roksana). W innym składzie rolę Roksany wykonuje Ołena Fesunenko-Iwasiv, która tworzy postać na swój sposób, ale również na bardzo wysokim poziomie. Obie Roksany nadają pewien ton już od pierwszych scen spektaklu. Christiana grają Jewhen Nyszczuk i Ołeh Ternowyj, z którymi pracowałem wcześniej i znam ich potencjał. Serhij Kałantaj (Jodelet, onże Autor, onże Dyrygent i Sufler) – wspaniały aktor, wspaniały człowiek. Ważne jest, jakim człowiekiem jest się w życiu, jak odnosi się do swojego zawodu, do roli. Z tego składa się podstawa. W innym składzie tę rolę gra Mychajło Kukujuk, z którym spotkaliśmy się po raz pierwszy w tej pracy – bardzo utalentowany aktor. Anatolij Hnatiuk (Carbon de Castel-Jaloux) – również wspaniały aktor i człowiek, znam go od dawna. Dla mnie szczególnie ważne jest, że oprócz pracy w teatrze, często występuje na froncie z koncertami dla naszych wojowników. Swoją drogą, niejednokrotnie zapraszałem przez znajomych wolontariuszy na swoje spektakle bojowników, którzy leczyli się w Centralnym Szpitalu Klinicznym SZU. Wielu z nich wtedy po raz pierwszy było w teatrze. Myślę, by wrócić do tej praktyki, kiedy zakończy się kwarantanna. W spektaklu wspaniale pracują mistrzowie – Ołeś Zadniprowskyj, Wołodymyr Neczyporenko, Iryna Doroszenko. Oprócz tych i innych doświadczonych aktorów w spektaklu zaangażowana jest prawie cała młodzież trupy Franki. Jeszcze wielu nie wymieniłem, jednak

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Spektakl o ludzkiej duszy

Sztuka porusza aktualne, ostro zarysowane problemy społeczne, dotyczące poszukiwania własnej istoty i miejsca w życiu w warunkach emigracji, w kraju marzeń, kraju pieniędzy, gdzie płaci się nawet za uśmiech kelnera – w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Główny bohater, Karl, to typowy przedstawiciel klasy bogatych samotników, który ukrywa początek swojego finansowego upadku. W centrum uwagi znajduje się destrukcja wszelkich relacji po tym, jak imperatyw sukcesu i pieniędzy traci swoją moc. Spektakl ukazuje prawdziwą wartość fałszywego świata. – Samobójstwo to słabość – zaznaczyła reżyserka i scenografka, zasłużona artystka Ukrainy Ałła Fedoryszyna. – Mimo że i do takiego czynu potrzeba odrobiny odwagi, ta odwaga jest słaba i nie budzi szacunku. Moim zdaniem, cokolwiek by się nie stało, trzeba walczyć i szukać wyjścia. Ludzie silnej woli zawsze go szukają. Jeśli człowiek nie walczy, nic z tego nie będzie. Spójrzcie na naturę, gdzie wszystko, co żyje, walczy, aby przetrwać. My, ludzie, musimy dodatkowo dążyć do godnego życia. Sztuka „Ameryka” jest nie tylko o fałszywym świecie, że tak powiem, udanego życia, ale także o samotności, o tym, jak ważne jest pozostanie człowiekiem, ponieważ bez dobroci i człowieczeństwa nic nie istnieje. Tego prostego zrozumienia współczesnemu społeczeństwu bardzo brakuje, dlatego wciąż na nowo mówimy o tym poprzez nasze inscenizacje. Oto co opowiedzieli o spektaklu odtwórcy głównych ról: Wołodymyr Czuchonkin (Daniel): „Postać Daniela to jaskrawy papierek po cukierku, w środku pusty, albo niczym dom bez fundamentów – wiadomo, że się zawali. Niestety, Daniel to człowiek, który nie ma marzeń, nie miał celu, dlatego wciągnął go wir wydarzeń, szybka rzeka o nazwie „Ameryka”. Nie można powiedzieć, że Daniel to negatywny czy pozytywny bohater, to po prostu słaby człowiek, który nie opanował się w porę i nie zatrzymał. Myślę, że jako aktorowi udało mi się wcielić w tę postać na scenie”. Marija Kowalyk (Mafi): „Każda praca nad rolą to zawsze nowa historia. Trzeba opowiedzieć ją ciekawie i niejednoznacznie. „Zadomowić” na pewien czas postać w swoim sercu i głowie. Moja bohaterka to pewna siebie kobieta, która wie, że wszystko w życiu ma swoją cenę, czasem zbyt wysoką. Sama wybiera, jakie znaki przestankowe stawiać w tekście losu. Czy jest szczęśliwa? Nie ma czasu o tym myśleć, trzeba działać”. Nadija Ahiejewa-Szwed (Irena): „Moim zdaniem postać Ireny to odbicie młodych dziewcząt, które po ukończeniu... We Lwowskim Akademickim Teatrze Duchowym „Woskresinnia”, który obchodzi 30-lecie założenia, odbyła się premiera spektaklu „Ameryka” B. Srbljanović, stworzonego przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

W tym projekcie zaangażowana jest głównie nasza młodzież. Na wystawie zaprezentowano kostiumy ze spektakli na podstawie utworów Łesi Ukrainki, począwszy od 1946 roku (kostiumy z 1939 roku niestety się nie zachowały, można zobaczyć jedynie zdjęcia). W teatrze kostiumy te przechowywane są z wielką miłością. Cieszę się, że na otwarciu wystawy są przedstawiciele wszystkich naszych działów twórczych, z dumą prezentują oni prace swoich poprzedników oraz tych, którzy pracują obecnie. Dyrektor Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Dmytro Stus podkreślił, że zaprezentowane na wystawie kostiumy zachowują energię aktorów, kostiumografów i scenografów. Scenograf spektaklu „Kamienny gospodarz” („W niewoli namiętności”, 2002) Maria Łewytska wyraziła wdzięczność tym ludziom, którzy zachowali te kostiumy, dzięki czemu możemy dzisiaj dotknąć tych arcydzieł. Ludowy artysta Ukrainy Ołeh Komarow wspomniał występy gościnne teatru w Wielkiej Brytanii i Kanadzie, podczas których publiczność z niecierpliwością czekała na pokazy „Kamiennego gospodarza”. Podczas otwarcia wystawy odbył się niewielki koncert. Młode aktorki teatru Hanna Hrynczak i Kateryna Szkoła wykonały pieśni do słów Łesi Ukrainki i muzyki Ołeksandra Szymki „Światła przedświtu” oraz „Contra spem spero!”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Magia kostiumów

W Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki otwarto wystawę „Historia kostiumów”. Zaprezentowano tu kostiumy Narodowego Akademickiego Teatru imienia Łesi Ukrainki ze spektakli opartych na utworach genialnej pisarki. Ekspozycję poświęcono 150. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki oraz 80. rocznicy nadania teatrowi jej imienia. Eduard Owczarenko Zdjęcie autora. Zachowało się niemało świadectw o spektaklach według utworów Łesi Ukrainki na scenie tego teatru. Kostiumy są swoistymi świadectwami i „uczestnikami” przedstawień. Kostium (teatralny, sceniczny) jest dziełem przede wszystkim artysty i ma za zadanie dopełniać wizerunek postaci, rozwijać, pogłębiać, doprecyzowywać treść dzieła scenicznego, odkrywać i przekazywać widzowi zamysł jego autorów. Styczeń 1939 roku. Bohaterowie i idee filozoficzno-poetyckiego dramatu Łesi Ukrainki „Kamienny gospodarz” po raz pierwszy wyszli na scenę teatru. Spektakl obalił opinię o niesceniczności utworu, stał się świadectwem twórczej dojrzałości zespołu i określił jego przyszłe imię: od kwietnia 1941 roku Kijowska rosyjska drama nazywa się Teatrem imienia Łesi Ukrainki. Reżyser spektaklu — ówczesny kierownik artystyczny teatru K. P. Chochłow — trzykrotnie wracał do realizacji tego dramatu (1939, 1946, 1951 lata), starając się zgłębić i przekazać widzom głębię zamysłu poetki. Kontynuacją scenicznego życia „Kamiennego gospodarza” w teatrze stały się inscenizacje z 1971 (reżyser M. Sokołow) i 2002 roku („W niewoli namiętności”, reżyser M. Reznikowicz). Dramat Łesi Ukrainki „W puszczy” (reżyser M. Sokołow) wszedł do repertuaru teatru w 1957 roku, a w 1979 sama Łesia Ukrainka stała się bohaterką spektaklu „Mieć nadzieję” według sztuki J. Szczerbaka (reżyser I. Mołostowa). Współautorami tych dzieł scenicznych w różnych czasach byli artyści — A. Petrycki, M. Umański, D. Lider, O. Krywiński, K. Kakiebusz, M. Ułanowski, W. Myhułko, M. Łewyćka. Przyczynili się do ich powstania także kompozytorzy — M. Skoryk, B. Latoszynski, O. Kiwa, L. Sokowin, M. Hozenpud. Już prawie dwadzieścia lat każdy nowy sezon teatru otwiera się spektaklem „W niewoli namiętności” („Kamienny gospodarz”) Łesi Ukrainki. Z czasem zmienia się skład jego uczestników i publiczność, a wraz z nimi zmienia się też sam spektakl. Niezmienne pozostają zainteresowanie utworem i stosunek do autora. — Inscenizacja „Kamiennego gospodarza” z 1939 roku miała niezwykle szeroki rozgłos — opowiedział kierownik artystyczny Narodowego Akademickiego Teatru imienia Łesi Ukrainki, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Mychajło Reznikowicz. — Właśnie dlatego w 1941 roku Rada Ministrów Ukrainy z okazji 70-lecia urodzin Łesi Ukrainki nadała naszemu teatrowi jej imię. Prawie 20 lat temu zrealizowaliśmy piątą inscenizację „Kamiennego gospodarza”, a 25 lutego pokażemy ją po raz 150. Dzisiaj otwieramy wystawę kostiumów, szkiców — wszystkiego tego, co zostało zrobione podczas tych pięciu inscenizacji. Jestem niezwykle wdzięczny dyrektorowi Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Dmytrowi Wasylowyczowi Stusowi za to, że udostępnił wspaniałą salę na przeprowadzenie tej wystawy. Dla mnie to wydarzenie jest niezwykle wzruszające. 24 lutego w murach muzeum odbędzie się telemost z innymi krajami, gdzie również obchodzą ten sławny jubileusz. A 26 lutego na Nowej scenie teatru — premiera spektaklu „Trzy miłości”, o tych miłościach, które były w życiu Łarysy Petriwny Kosacz. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2021 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 74

Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące 61 hrywien 29 kopiejek.

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 225 hrywien 96 kopiejek.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn