Eduard OWCZARENKO
– Znam Walerija Franczuka od niemal wielu lat – zauważyła badaczka Hołodomoru na Ukrainie Lesia Onyszko. – Poznałyśmy się, kiedy dopiero zaczynałam pracę w Narodowym Muzeum Hołodomoru-ludobójstwa. Wtedy po raz pierwszy odkryłam Franczuka jako artystę, jako człowieka, a ponadto poznałam jego wspaniałą rodzinę.
Otwieramy wystawę „Rozkołysane dzwony pamięci”, której autorem jest pan Walerij. Nad tym projektem artysta pracuje od ponad 30 lat. Każda praca jest na swój sposób unikatowa. Inspiracją projektu stała się matka artysty – Maria Kobylańska-Franczuk, która urodziła się w 1918 roku i pamiętała te straszne karty naszej historii, przeżyła wszystkie trzy hołodomory. Walerij słuchał opowieści matki i w jego wyobraźni rodziły się te straszne obrazy, które potem przeniósł na płótna. Artysta przedstawił nie tylko tamte straszne wydarzenia, ale też niezniszczalną zdolność Ukraińców do przetrwania w takich warunkach. Te obrazy są niezwykle tragiczne, a zarazem utwierdzające w życiu.
Oprócz wystawy prezentujemy internetowe archiwum epoki Hołodomoru. Otwiera się ono cyklem prac Walerija Franczuka „Rozkołysane dzwony pamięci”. Archiwum to będzie służyć jako artystyczna ilustracja okresu Hołodomoru. Pomysł takiego archiwum powstał jeszcze pięć lat temu. Jego celem jest stworzenie w Internecie platformy i zebranie możliwie pełnych informacji o hołodomorach. Będziemy tu udostępniać w formie cyfrowej dokumenty dotyczące tego okresu, dzieła kartograficzne, fotografie, dokumenty filmowe, dzieła sztuki.
– Pan Bóg włożył na moje barki brzemię, które staram się nieść przez wszystkie te lata, abyśmy pamiętali o milionach ludzi, którzy zginęli z głodu – wyznaje Walerij Franczuk. – To jest to, co trzyma mnie na ziemi i daje możliwość iść dalej. Moja żona Polina, która sama jest wspaniałą artystką, poetką, architektką, ofiarnie oddała swoje siły, zdrowie, abym mógł zrobić to, co dziś zaprezentowano na wystawie.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym — przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, rachunek bieżący UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby podać pełną informację o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Hołomsza Mykoła Jarosławowycz – 10000 hrywien. 2. Nesterczuk Mykoła Trochymowycz – 5000 hrywien. 3. Feszczenko Ołena Wasyliwna – 2000 hrywien. 4. Kyryluk Jewhenija Ołeksandriwna – 200 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Już od wielu lat z rzędu pod koniec listopada członek Proświty, ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki Wałerij Franczuk organizuje wystawy swoich prac, poświęcone największej ukraińskiej tragedii – Hołodomorowi lat 1932–1933. W tym roku otwarto ją w Miejskiej Galerii Sztuki rejonu desniańskiego stolicy.
Poświęcił temu tematowi ponad dwieście obrazów – malarstwo, grafikę, rzeźbę. To praca, która nie ma ani początku, ani końca. Chcę za pomocą tych obrazów rozkołysać dzwony naszych serc. Pozostało niewielu świadków tamtych wydarzeń. Jestem bardzo szczęśliwy, że zdążyłem sfilmować wspomnienia mojej mamy. Przywołała nazwiska ponad 100 osób z naszej wsi, które zginęły podczas Hołodomoru.
Kierownik wydziału kultury rejonu desniańskiego Kijowa Ihor Zakomirnyj przypomniał, że ta tragedia dotknęła praktycznie każdą ukraińską rodzinę. Jego matka urodziła się w 1938 roku. Na jej plecach pozostały ślady tego, jak bito nahajkami za trzy kłosy. Za każdym razem wspominamy tamten okres z żalem i smutkiem. A nowe pokolenie staramy się wychować tak, aby coś podobnego nigdy się nie powtórzyło. Beethoven mówił, że człowiek, oprócz talentu, powinien mieć miłość do pracy. Właśnie taką miłość można zobaczyć w obrazach Wałerija Franczuka.
Sekretarz naukowy zarządu Towarzystwa „Znannia” Ukrainy Wasyl Wasylaszko wspomniał o tym, jak zrzucano z cerkwi dzwony w jego rodzinnej wsi. A płótna Wałerija Franczuka nazwał najgłośniejszym milczeniem zmarłych z powodu hołodomorów. Jest dumny ze swojego ziomka, który z nizin dotarł do samych szczytów twórczości. Uwiecznił tę tragedię w swoich pracach-przypowieściach, aby ludzie zawsze wiedzieli i pamiętali o tamtych strasznych wydarzeniach. Musimy dawać odpór wszystkim, którzy chcą „wyzwolić” nas od nas samych, od Ukrainy. A żeby nigdy więcej nie dopuścić do hołodomorów na naszej ziemi, musimy być jednością.
Doktor nauk filozoficznych, profesor Ludmyła Hrynewycz podkreśliła, że Wałerij Franczuk to nie tylko artysta, ale i filozof. Kontynuowała rozmowę o wspomnianym już archiwum internetowym, które jest zasobem naukowym, stanowiącym wartość dla edukatorów. Kiedy będą poruszać problem Hołodomoru, będą mieli pod ręką materiał, aby opowiedzieć dzieciom o przesłankach, przebiegu i skutkach tamtej strasznej klęski. Przez wiele dziesięcioleci archiwa były zamknięte, wszystkich, którzy próbowali przekazać prawdę o Hołodomorze, brutalnie prześladowano. Tworzono obraz odwróconej rzeczywistości, aby przekonać przyszłe pokolenia, że lata 20. i 30. były jasne i optymistyczne. Jednak było wiele prawdziwych publikacji za granicą, a w latach 90. zaczęły pojawiać się także na Ukrainie. Stopniowo naukowcy doszli do poziomu uogólnień. Nowe prace pokazują ludobójczą istotę Hołodomoru. Jeśli w całym Związku Radzieckim działał komunistyczny system represyjny, to na Ukrainie – jeszcze dodatkowo imperialny, a Hołodomor był ludobójstwem narodu ukraińskiego.
Pisarka i dziennikarka Natalja Dziubenko-Meis wspomniała o tym, jak jej mąż James Mace wysoko cenił twórczość Wałerija Franczuka. Pokazała fotografię z otwarcia wystawy „Rozkołysane dzwony pamięci” w 1993 roku. Wtedy James był poruszony tym, co zobaczył. I dzisiaj pani Natalja czuje, że między jej twórczością a twórczością Franczuka odbywa się niewidzialny dialog. Obrazy niektórych jej prac jakby zostały spisane z płócien pana Wałerija. Poruszają jego dzieła, poświęcone Hryhorijowi Skoworodzie. Właśnie pracami z cyklu skoworodynowskiego ozdobiona jest książka N. Dziubenko-Meis, za którą otrzymała Narodową Nagrodę im. Tarasa Szewczenki. Przyznała, że jest zakochana w nowych pracach Franczuka, które nazywa aniołami. Wspomniała o żonie Wałerija Ołeksandrowycza – Polinie, która od pierwszych dni znajomości zachwyciła ją wysokim intelektem i do której odnosi się jak do starszej siostry. Także Natalja Dziubenko-Meis przeczytała swoje wiersze.
Na wydarzeniu odbył się niewielki koncert z udziałem ludowej artystki Ukrainy Switłany Myr wody i Serhija Fajfury.
Następnego dnia otwarto jeszcze jedną wystawę Wałerija Franczuka, poświęconą rocznicy Hołodomoru-ludobójstwa. Tym razem – w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy. Tutaj, oprócz prac artysty, zaprezentowano prace naukowe i historyczne dotyczące kwestii Hołodomoru, dzieła literackie o strasznej tragedii, wydane zarówno na Ukrainie, jak i za granicą.
W ramach tej wystawy przeprowadzono akcję literacko-artystyczną „Zapal świecę pamięci”, do udziału w której zaproszono kursantów uczelni wojskowych. Wydarzenie rozpoczęło się od występów studentów Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji, którzy wykonali opowiadania Łesi Ukrainki oraz utwory ukraińskich pisarzy, poświęcone tematowi hołodomorów. Wałerij Franczuk opowiedział o źródłach swojej twórczości i dlaczego temat Hołodomoru stał się jednym z decydujących w jego życiu, przeczytał swoje wiersze. Własnymi wrażeniami z twórczości artysty podzieliły się pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Hałyna Bołotowa oraz poetka, artystka, dziennikarka Wałentyna Dawydenko.
Obecni mieli okazję zobaczyć niewielki film (reżyserka – córka artysty Marija Franczuk), w którym o tamtych strasznych latach opowiedziała matka Wałerija Franczuka, 94-letnia Marija Kobylanska-Franczuk. Każdy otrzymał reprodukcję obrazu artysty „Ogród miłości”. A wydarzenie zakończyło się przejmującą „Melodią” Myrosława Skoryka.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij TIUTIUNNYK, Siczesławska „Proświta” w porywie wokół wspólnego celu. Czy Majdan był potrzebny? Czy postąpiliśmy słusznie? Czy warto było tych wszystkich wysiłków i strat? Tak, zdecydowanie warto! Mieliśmy absolutną rację! Głębia kryzysu państwowego, wielkość zagrożenia niepodległości i wszechogarniające bezprawie władzy nie pozostawiły nam wyboru! Tylko zdecydowany protest i radykalne działania milionów zdołały odciągnąć Ukrainę od krawędzi przepaści. Majdan był konieczny, nieodwracalnie zmienił kraj, pomógł zrzucić okowy i wyciągnąć kraj z moskiewskiego jarzma. Jednak Majdan, choć znaczący, jest tylko jednym z wielu aktów budowania państwa. Więc walka trwa…” W Siczesławskiej „Proświcie” proświcianie i aktywna młodzież miasta wspominali i przypominali o burzliwych wydarzeniach Rewolucji Godności 2013–2014 lat, które miały miejsce zarówno na Ukrainie, jak i w Dnieprze. Pragnienie bycia Ukraińcami „duchem i ciałem”, a nie tylko obywatelami Ukrainy „z paszportu”, wiara, że jesteśmy „kozackiego rodu”, a nie częścią „południa Rosji”, zrozumienie i uświadomienie sobie, że na tej ziemi „…gospodarzem jest Ukrainiec” – wszystko to było fundamentem Zrywu pod koniec 2013 roku. Ludziom dała się we znaki doniecka banda swoją zuchwałością, kłamstwem, ukrainofobią, moskwofilią. Majdan był reakcją na działania antyukraińskiej władzy, antyukraińskich sił ze strony zdrowych i silnych ludzi, których były miliony, którzy jednym głosem w różnych miastach Ukrainy wykrzyknęli bezapelacyjnym, nietolerancyjnym: „Zeka – precz!” Młodzieńcy i dziewczęta, należący do Młodzieżowego Klubu Siczesławskiej „Proświty”, przygotowali do obejrzenia film dokumentalny o Rewolucji Godności, który naświetlił główne momenty tamtych wydarzeń – wydarzeń, które stały się początkiem przebudzenia Narodu z letargu poradzieckiej Ukrainy. Maksym Dorofiejew Andrij Kulisz „Zapach opon i blask oczu współmyślicieli, dymne świece i krzyki „Berkutu”, bicie serc i płonące samochody, ciemne noce i ciężkie dni: w deszczu, pod pałkami, podczas mrozu i krwi – wszystko to jest Majdan! Gdzie bili się Ludzie ze zwierzętami w mundurach; gdzie najbardziej ceniono życie towarzysza czy towarzyszki, a nie swoje osobiste; gdzie strzelano do zmarzniętych powstańców, którymi kierowało gorące ukraińskie serce i wola, a nie chłodny rozum komfortu; gdzie Wieczność była bliżej niż rodzinny dom…”, – tak wspomina tamte wydarzenia uczestnik Majdanów w Kijowie i Dnieprze, proświcianin, swobodowiec Maksym Dorofiejew. Przyjemnie, że właśnie od młodych wyszła inicjatywa zrobienia wydarzenia o Majdanie 2013–2014 lat w „Proświcie”. Świadczy to o tym, że już nigdy młodzi Ukraińcy nie będą niewolnikami, że cenią i szanują wyczyn majdanowców, Niebiańskiej Sotni, którzy wskazali narodową drogę rozwoju Ukrainy. Ukraina ma swoje tradycje, korzenie i bez wątpienia zasługuje na to, by mieć swoje narodowe państwo, którym będą kierować Ukraińcy: ludzie, którzy a priori mają nie tylko prawo, ale i obowiązek prowadzić Ukrainę do rozkwitu! Doświadczenie Majdanu, uczciwość i autentyczność Majdanu dowodzi nam, że Naród jest gotowy walczyć, kiedy mowa o Godności, Honorze, Prawdzie! My, „Proświta” Dniepru, jesteśmy gotowi kontynuować Rewolucję Godności aż do Ukraińskiego Zwycięstwa! Sława Ukrainie! Proświcianin Andrij Kulisz jest przekonany: „Obydwa nasze Majdany – to wielki zryw ducha narodowego, jednoczenie narodu w jednolitym
Tłumaczenie maszynowe
Stepan WOŁKOWECKI, deputowany ludowy Ukrainy I–II kadencji, zastępca przewodniczącego Tymczasowej komisji Rady Najwyższej ds. referendum (1991 rok)
Propozycję przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum w celu potwierdzenia niepodległości Ukrainy wyraził przewodniczący Rady Ludowej (opozycji wobec komunistycznej większości), akademik Ihor Juchnowski. Po raz pierwszy wypowiedział to na posiedzeniu Rady Ludowej, a następnie zaproponował Radzie Najwyższej. Były też sprzeciwy, że niby w referendum naród może nie poprzeć. W końcu nigdzie nie jest powiedziane, że koniecznie potrzebne jest referendum, może wystarczy ogłoszenie przez Radę Najwyższą Aktu proklamacji Niepodległości – i wszystko. A referendum może dać negatywny wynik. Jednak argumenty Juchnowskiego były bardziej przekonujące. Wtedy wszyscy, praktycznie jednogłośnie, zdecydowaliśmy w Radzie Ludowej, że potrzebne jest referendum.
Do realizacji tego pomysłu utworzono Tymczasową komisję Rady Najwyższej Ukrainy ds. przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum, której przewodniczył ówczesny pierwszy zastępca Rady Najwyższej Iwan Płuszcz, a na jego zastępcę wyznaczono mnie.
Podstawowym zadaniem komisji było zapewnienie informacyjne akcji, przekazanie szerokiej opinii publicznej prawdy oraz zrozumienia konieczności i ważności własnej państwowości, informowanie o zasobach i możliwościach Ukrainy jako samodzielnej światowej potęgi i pełnowartościowego podmiotu prawa międzynarodowego. Chodziło o polityczną, gospodarczą, społeczną perspektywę narodu ukraińskiego.
Cel informacyjny polegał na uświadomieniu ludziom tego, że tylko państwowa niepodległość może zapewnić przyszłość narodu. Przygotowano gruntowny materiał, który dowodził, że baza zasobowa i gospodarcza Ukrainy jest znacząca, a historyczny proces rozwoju społeczeństwa wymaga całkowitej Niepodległości i tylko w tym przypadku można liczyć na postęp i europejski poziom życia. Było to potrzebne, ponieważ wydarzenia odbywały się w warunkach wieloletniego funkcjonowania komunistycznego reżimu z jego propagandą, która nawet myśli o Niepodległości nie dopuszczała. Szczególnie skuteczna ta propaganda była na południu i wschodzie Ukrainy.
Moskwa wywierała szalony nacisk, używając absurdalnych twierdzeń, że Ukraina nie jest zdolna istnieć jako odrębny podmiot gospodarczy. I to oznacza zerwanie żywych więzi, „cięcie po żywym” tak zwanej „ciasnej przyjaźni między bratnimi narodami” itd.
Po utworzeniu Tymczasowej komisji z polecenia Iwana Płuszcza zwołano posiedzenie, w którym wzięli udział kierownicy ministerstw i urzędów, naukowcy, liderzy głównych organizacji społecznych, któremu on przewodniczył. I. Płuszcz wystąpił jako pierwszy i nakierował obecnych, którzy faktycznie reprezentowali kierownictwo Ukrainy, na aktywny udział w referendum i konieczność osiągnięcia pozytywnego wyniku. Potem jako zastępca przewodniczącego komisji wystąpiłem ja. Mówiłem o konieczności zapoznania opinii publicznej z materiałami, które przygotowaliśmy. O obowiązku każdego kierownika wspierania wolnego i świadomego wyrażenia woli wyborców. Uzgodniliśmy też technologię naszej pracy, która przewidywała zaangażowanie w proces wszystkich struktur państwowych i ich kontrolę nad tą pracą. Właściwie kontrola została powierzona mnie, ponieważ I. Płuszcz jako pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej faktycznie pełnił obowiązki przewodniczącego RN (przewodniczący Leonid Krawczuk był kandydatem na Prezydenta Ukrainy) i był zaangażowany w proces wyborów. Wtedy Iwan Stepanowycz powiedział: „Masz wielkie uprawnienia, siadaj w gabinecie i kieruj. Wiedz, że odpowiadasz za wszystko. Zwracaj się do wszystkich – ministrów, kierowników wszystkich szczebli, wymagaj pracy. Słowem, działaj!”.
Naprawdę dano mi wielki gabinet z wieloma telefonami, w tym rządowymi. Przez pewien czas miałem poważne uprawnienia. Raportowali mi ministrowie, a niektórzy przychodzili osobiście. Bardzo starannie, pamiętam, raportował o pracy w placówkach naukowych nad przygotowaniem referendum prezes Narodowej akademii nauk Borys Paton. Wtedy po raz pierwszy poczułem, jaka to wielka potęga machiny państwowej. Na szczęście wtedy pracowała ona na ukraińską Niepodległość, chociaż nie wszyscy ją rozumieli i odbierali różnie.
Razem z Iwanem Draczem i rektorem Kijowskiego instytutu politechnicznego Petrem Tałanczukiem wyszliśmy na Pierwszy kanał ukraińskiej telewizji. Wtedy z czasem nikt się nie liczył, pracowaliśmy od rana do późnej nocy. Zameldowano mi, że w obwodach wschodnich i na południu, na Krymie, naszych przedstawicieli nie dopuszczają do kolektywów pracowniczych. Wtedy powstał pomysł wydawania legitymacji komisji Rady Najwyższej ds. referendum. Dałem polecenie przygotowania odpowiednich legitymacji, a żeby nie niepokoić Iwana Stepanowycza, podpisywałem je za niego. Legitymacji wydano dużo, zwłaszcza członkom Ruchu, którzy jechali na Donbas, na Krym, do innych obwodów. Jakoś w tej sprawie miałem konflikt z Płuszczem. Pamiętam, rozlega się telefon przez linię rządową, gniewnym głosem, charakterystycznym dla niego surżykiem Płuszcz pyta: „Co ty, rozumiesz, tam wyprawiasz? Dzwoni do mnie przewodniczący Donieckiej rady obwodowej i mówi, że z legitymacjami przedstawicieli komisji, gdzie jest moje nazwisko, agitują za Czornowiłem jako kandydatem na Prezydenta. Stepanie Wasylowyczu, ty mnie mocno podstawiasz przed Krawczukiem. On przecież – mój szef!..”.
Miał rację, bo członkowie Ruchu agitowali i za referendum, i za kandydatem sił narodowo-demokratycznych, którym był Wiaczesław Czornowił. Często po legitymacje przychodził młody przedstawiciel Ruchu Serhij Jasiński. Te legitymacje odegrały pozytywną rolę, bo dały możliwość dostępu przedstawicielom Ruchu do zebrań kolektywów pracowniczych.
Zatem referendum się odbyło i ponad 90% (to kolosalna cyfra jak na tamte czasy na Ukrainie) potwierdziło Akt proklamacji Niepodległości. I, co niezwykle ważne, – wszystkie bez wyjątku regiony. Nawet na Krymie, który teraz jest faktycznie zaanektowany przez Rosję-Moskowię, według wyników referendum ponad połowa poparła Niepodległość. I cały wschód zagłosował tak samo, w tym obwód doniecki. Sądzę, że przy wszystkich minusach systemu komunistycznego zadziałał jeszcze moment komunistycznego zarządzania: skoro tak zdecydowano w Radzie Najwyższej, skoro zdecydowała władza, a L. Krawczuk, przewodniczący Rady Najwyższej – jeden z kierowników Komunistycznej partii, to trzeba tę decyzję poprzeć.
To było naprawdę wielkie zwycięstwo ukraińskiej idei narodowej. Już 2 grudnia Polska i Kanada oficjalnie uznały Ukrainę jako niepodległe państwo. To był początek triumfalnego wyjścia Ukrainy na arenę światową po ponad 300-letnim okresie bezpaństwowości Ukrainy.
Liczba ponad 90% miała zasadnicze znaczenie. Według świadectwa Jurija Szczerbaka, ambasadora Ukrainy w USA, w rozmowie z prezydentem George’em Bushem powiedział on, że kiedy przyszli do niego przedstawiciele ukraińskiej diaspory i zapytali, czy USA uznają Ukrainę jako niepodległe państwo, odpowiedział: tak, uznają, pod warunkiem, że za nią w referendum zagłosuje więcej niż 70%, bo tyle zagłosowało w „gorbaczowowskim” referendum. Taka pozycja była nie tylko u kierownictwa USA… Według słów Zbigniewa Brzezińskiego, referendum było ostatnim gwoździem wbitym do trumny imperium. Jego wyniki stały się podstawą do rozpadu Związku Radzieckiego, o czym twierdził Leonid Krawczuk. I to była prawda.
Fakt, że międzynarodowe uznanie Ukrainy jako niepodległego państwa rozpoczęło się zaraz po przeprowadzeniu Ogólnoukraińskiego referendum, potwierdza jego rolę jako kluczowego wydarzenia w najnowszej historii Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Walerij ROMAŃKO, członek Proświty, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Pod koniec listopada członkowie Proświty ze Słowiańska przeprowadzili walne zgromadzenie. Omówiono pilne kwestie z życia organizacji miejskiej: udział członków Proświty w wydarzeniach miejskich, plany na drugie półrocze, potrzebę angażowania młodzieży w ruch proświciański i inne. W dyskusji wzięli udział Wiktor Myćko, Jurij Oboleński, Ludmyła Wełyczko, Walerij Romańko, Wałentyna Czerednyk, Mykoła Tiszakow. Szczególnym wydarzeniem stało się wręczenie legitymacji członkowskich, które nadeszły z Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki z podpisem przewodniczącego Pawła Mowczana. Zastępca przewodniczącego organizacji miejskiej w Słowiańsku Wiktor Myćko uroczyście wręczył legitymacje 15 członkom Proświty. Większość z nich ma spory staż w ruchu proświciańskim, ale legitymacji nie posiadała. Wyrażamy podziękowania za pomoc w sprawnym otrzymaniu legitymacji przewodniczącemu Centralnej Komisji Rewizyjnej Ołeksijowi Iwanowyczowi Czerniachowskiemu. Pod koniec zebrania zrobiono pamiątkowe zdjęcie – z legitymacjami.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ka Julia Dżus. Jak i wielu z nas, Julia ma wiele pytań do społeczności, na które, niestety, nie ma odpowiedzi. – Dziś każdy i każda z nas ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za swoje czyny i nieodpowiedzialność. Dlaczego na prośbę matki „uczestnika ATO” władza już od pół roku nie reaguje na wniosek o przydzielenie naszemu obrońcy działki ziemi?.. Zamiast tego w centrum Zastawnej, bez wiedzy radnych rady miejskiej, wydzielana jest ziemia i już „wylany” jest ogromny beton pod jakąś budowlę… Gdzie nasza godność, kiedy milcząco przyglądamy się „niewolnictwu” pracowników „Błahoustroju” na stawach u Radysza (mera miasta)?.. Czy wszystkim jest obojętne, że ktoś pomylił terytorium wspólnoty z własnym podwórkiem i wbrew zdrowemu rozsądkowi rozdaje pozwolenia na budki?.. Ile będziemy jeszcze cierpieć? „Dewiza dzisiejszych desantowców – zawsze pierwsi!” – Euromajdanowcy pokazali przykład walki o Godność, – stwierdza przewodniczący organizacji pozarządowej uczestników ATO/OOS Ludwih Hałaj, – wstawszy z kolan, podjęli nierówną walkę z wrogiem-„Berkutem”, przeciwstawili się oszustwu, przestępczym działaniom władzy i zwyciężyli, wysyłając na dymisję ówczesnego prezydenta. A z Majdanu, kontynuując rozpoczętą sprawę – poszli na Wschód Ukrainy i obecnie są wzorem bojowników o Wolność. Wśród nich niebagatelną rolę odgrywają desantowcy, których dewiza wcześniej brzmiała „Nikt oprócz nas”, a obecnie „Zawsze pierwsi”. Jednak, niestety, nie słyszy nas władza, między nami jest przepaść. Zatem ruszajmy my do niej, aby usłyszała i zobaczyła. Jeśli nie będzie dialogu – będziemy zmieniać wszystkich!
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Світлана МАСЛОВСЬКА, перша заступниця голови Чернівецької обласної “Просвіти”
Урочистості розпочалися в Свято-Миколаївському храмі м. Заставна. На недільній, святковій літургії настоятель храму о. Дмитро Костащук вітав усіх парафіян, утому числі учасників бойових дій російсько-української війни, волонтерів, просвітян, присутніх на службі, з Днем Гідності та Свободи і з Днем Архистратига Михаїла, покровителя десантників. Після служби всі рушили до пам’ятного знаку Героям Небесної Сотні.
“21 листопада – свято, подія, трагедія, надія…” Учасниця Київського Євромайдану, голова Заставнівської “Просвіти”, модераторка заходу, авторка цього фоторепортажу повернула учасників зібрання в буремні події Революції Гідності, наголошуючи на масштабності Євромайдану, його досягненнях і уроках, називаючи дату 21 листопада і святом, і подією, і трагедією, але й сподіваннями на зміни у свідомості, які, на жаль, останнім часом нівелюються. Бо ще багато в громадянському суспільстві “руського міра”, “ватників”, байдужих і боязливих, які гальмують поступ до ідейних змін, отже, кращого життя. Мовила й про риторику керманичів і місцевого рівня, аж до президента, яка мусить бути наповнена правдивими висловлюваннями про ворога – Росії-московії – та повагою й увагою до учасників бойових дій з реагуваннями на зауваги громадськості. Інакше це не демократія!
“Була б Буковина губернією Російської Федерації, якби ми не вистояли на Майдані” – Повз наше зібрання проїжджають авто, мотоцикли, проходять люди і не зупиняються, – скрушно констатує Віталій Петришак – євромайданівець, активний просвітянин, який дивом та завдяки молитві земляків уцілів. – Між такими байдужими і нами – прірва. Так було 8 років тому, у 2013–2014 рр., коли нас збиралося дуже мало, і нині – не більше. Влада збирає на відзначення Дня Гідності своїх працівників, коли їм вигідно, суспільство теж нас не розуміє. На мою думку, такі зібрання мають відбуватися у визначений державою час, навіть в одну і ту ж годину. Бо лише тоді, як це було на Майдані, є Дух Єднання, який має велику силу для Перемоги. Нині активісти та журналісти пред’являють владі серйозні звинувачення. Невже мовчатимемо? Де наша Гідність? У той час, коли на північному кордоні з Білорус-
Марія ГУЦОЛ, голова ІФМОВУТ “Просвіта” ім. Т. Шевченка
Голова міського об’єднання Марія Гуцол нагадала нашу історію: “Івано-Франківське міське об’єднання Всеукраїнського товариства “Просвіта“ ім. Т. Шевченка (МО) вважає себе продовжувачем славних традицій і звершень Матірної “Просвіти”, яка є найдавнішою українською патріотичною громадською організацією. Перший загальний збір товариства ,,Просвіта’’ відбувся 8 грудня 1868 року у Львові. Першим головою „Просвіти“ обрали Анатоля Вахнянина – музиканта, диригента, письменника, громадського діяча, професора. Ініціатором заснування філії „Просвіти“ в Івано-Франківську (тогочасному Станиславові) 25 березня 1877 року був професор гімназії, мовознавець, культурно-освітній діяч Євген Желехівський. Основною формою роботи в “чужій” державі, а на своїй Богом даній землі була лекційно-просвітницька діяльність, плекання українського патріотизму. „Просвіта“ тісно співпрацювала з церквою, навчальними закладами й іншими громадськими організаціями. В Івано-Франківську установчу конференцію було проведено 15 квітня 1989 р. Це стало новітнім відродженням Товариства “Просвіта”, спершу під назвою Товариство української мови (ТУМ). Головою Івано- Франківського Товариства української мови обрано письменника Степана Пушика. Первинні осередки міста спочатку органісю додається ще 1000 км нового фронту. Білорусь – уже частина Росії, де горстка людей не в змозі протистояти свавіллю влади. Ми не маємо права цього допустити в Україні. Тому гуртуймося, єднаймося – і тоді перемога буде за нами!
“Бізнес при владі – це катастрофа!” Свої думки щодо подій 2004 року та 2013–2014 років і сьогодення висловив учасник двох Майданів Василь Молдован. – Майдан 2004 року також був Революцієї Гідності, але й Толерантності, коли влада пішла на поступки без кровопролиття, – сказав Василь Миколайович. – Але, повертаючись до нинішніх часів, вкотре повторюю: бізнес при владі – це катастрофа. Прикро, але в районі при владі справжніх патріотів можна перелічити на пальцях однієї руки. У ст. 5 Конституції України записано: честь, гідність, свобода – це найбільші пріоритети держави. Де вони? Ми їх не бачимо. Тому бажаю одного: аби в Україні не було третьої революції, бо вона може забрати набагато більше життів і, крім цього, московія, користуючись дестабілізацією, може почати повномасштабні бойові дії на території України. Сподіваємось, що наша новітня армія цього не допустить.
“Коли між їжею і свободою вибирають їжу – залишаються і без їжі, і без свободи” Цю фразу вкотре повторила постійна ведуча Заставнівського Майдану, активіст-
Зеленський повинен піти у відставку На цьому наполягає ще один учасник Заставнівських майданів 2004, 2013–2014 років, активіст-просвітянин Микола Новак. – Відзначаючи День Гідності та Свободи, згадуючи всіх полеглих, – зазначає пан Микола, – хочу запитати всіх словами Володимира Яворівського, якого вже немає з нами: “Що ж ми за народ такий?” Це запитання письменник адресував своїм співвітчизникам упродовж багатьох років. Український народ, здатний на такий високий злет – Помаранчева Революція, Революція Гідності, вибирає 73-ма відсотками голосів президентом Зеленського, повіривши, що він помахом чарівної палички побудує добробут і створить мир. І цим самим “відкочуємося” назад. Останній тиждень був визначальним. Ми дізналися правду про зраду. Не важливо, чи це він передав у Москву інформацію про “вагнерівців” чи Єрмак. Це суті не міняє. Тому Зеленський повинен піти у відставку. Інакше всі наслідки – на його відповідальності…
Сили, відваги, стійкості духу – нам усім! З нагоди Дня десантно-штурмових військ ЗСУ голова “Просвіти” вручила грамоту громадській організації “Учасників бойових дій російсько-української війни Заставнівщини” (голова Людвіг Галай). Більшість наших бійців війни на Сході – вихідці з 80-ї десантно-штурмової бригади, на рахунку якої чимало перемог у боях. І в цьому пряма заслуга славних земляків – сильних духом, фізично загартованих, морально стійких. Просвітянка побажала воякам здоров’я, сили, відваги й надалі бути взірцем для військово-патріотичного виховання молоді.
чатковували та організовували просвітянську роботу в організаціях, навчальних закладах і на підприємствах міста. Права української мови як основи буття нації, духовне і культурне відродження українського народу, його звичаїв і традицій, проведення науково-практичних конференцій з питань мовно-культурної політики в Україні, конкурсів, влаштування мистецьких виставок, літературно-мистецьких вечорів, круглих столів, все це – щоденна цілеспрямована праця просвітян, що формує національну і громадянську самосвідомість нашого народу. Наша праця не була би такою плідною, якби не співпраця з міською владою та підтримка міського голови Івано-Франківська Руслана Марцінківа. Артисти Івано-Франківського національного академічного гуцульського ансамблю пісні і танцю “Гуцулія” зробили чудовий дарунок – дали концерт у Народному домі “Просвіта”. Привітавши просвітян із пам’ятними датами, виконали пісні, танці, хореографічні композиції. На сцені оживали образи довбушівських опришків, колоритні картини гуцульського весілля, любовна драма гуцулки Ксені, яка продовжує хвилювати нас і в XXI сторіччі… Звучали пісні січових стрільців, твори про Степана Бандеру і про сучасних наших героїв, які на східних рубежах України захищають Вітчизну від агресії московитів... До речі, тепер і в ансамблі “Гуцулія” створено первинний просвітянський осередок.
W Domu Ludowym „Proświta” z inicjatywy miejskiego zrzeszenia i z okazji 153. rocznicy Towarzystwa „Proświta” oraz 144. rocznicy jego oddziału w Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk) członków tej najstarszej ukraińskiej organizacji patriotycznej i społecznej serdecznie pozdrowił przewodniczący obwodowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Stepan Wołkowecki.
...zwano je przy zarządzie obwodowego Towarzystwa. Z powodu dużego zakresu pracy koordynacyjnej w granicach obwodu nie było możliwości poświęcenia im należytej uwagi, narastały pilne problemy. Aby je rozwiązać, zgodnie z uchwałą rady obwodowego Towarzystwa, na konferencji założycielskiej 11 października 1992 r. utworzono Iwano-Frankiwskie Miejskie TUM im. T. Szewczenki, uchwalono Statut Towarzystwa i zarejestrowano je w wykonawczym komitecie Iwano-Frankiwskiej Rady Miejskiej. Ogólnomiejskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego z inicjatywy oddziałów TUM przy koncernie Otwartej Spółki Akcyjnej „Rodon”, zakładzie armatury, Instytucie „Agroprojektu”, oddziale kolei, przy dalszym wsparciu pozostałych oddziałów, zorganizowało się na konferencji założycielskiej, w której uczestniczyło 82 delegatów z 38 oddziałów. Przewodniczącym zarządu wybrano profesora Wasyla Bojka, który nieprzerwanie (28 lat) kierował Towarzystwem. Zastępcami przewodniczącego w różnym czasie byli docent Jewhen Antonowycz, profesor Bohdan Stuparyk, inżynierowie Wołodymyr Ferenc i Wasyl Romanko, architekt Orest Iwasyk, nauczyciele-metodycy Oksana Szaraniewycz i Jarosława Bak. Obecnie zastępcami przewodniczącego są ojciec Orest Putko, profesor Wołodymyr Szpilczak, poetka Hanna Doroszenko i pisarz-dziennikarz Iwan Hawrylowycz. Wieloletnim sekretarzem odpowiedzialnym pracuje Natalia Synycia. Nie możemy nie wspomnieć i nie podziękować za ofiarną pracę proświatową aktywistom – członkom Rady (profesorowie Wołodymyr Kaczkan, Stepan Henyk, Hanna Karaś, Mykoła Lesiuk, Wasyl Hreszczuk, Stepan Chorob, historycy Petro Arsenycz, Ihor Dejczakiwski, dziennikarz Bohdan Kucer, artysta Mychajło Kryweń), przewodniczącym pierwotnych oddziałów (Roma Hawrylowycz, Maria Putko, Roman Salyzyn, Anna Słiepko, Mykoła Kejwan, Ołeksandra Hłuchanjuk, Taras Lisewycz, Olena Synyk, Roman Malec, Oksana Kopej, Oksana Turańska, Iryna Turij, Wira Wasylyszyna, Stepan Wolar, Jarosława Lewycka, Halina Kuciń), proświatowcom (Nadija Lehun, Borys Hołodiuk, Maria Srybniak, Natalia Kucik, Olha Pawlyk, rodziny Orysi i Iwana Czopyków), którzy kształtowali podstawy Towarzystwa i zapo-
Tłumaczenie maszynowe
Iryna FARION, doktor filologii, profesor Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”
Język – granica i broń, dom i twierdza,
droga z przeszłości w przyszłość
– w nieśmiertelność.
Iryna Farion
Osobliwość ukraińskich realiów polega na tym, że to właśnie JĘZYK przez długi czas zastępował brak Państwa Ukraińskiego. Kwestia języka była kwestią władzy i panowania. Nie komunikacji. Stąd właśnie setki dekretów o zakazie języka ukraińskiego ze strony państw-okupantów: Moskowii, Polski, Rumunii, Węgier, które poprzez fizyczne i moralne niszczenie Ukraińców próbowały panować na odwiecznie naszych etnicznych ziemiach.
U podstaw naszej analizy –
współczesny terror Moskwy przeciwko językowi ukraińskiemu – oraz jego ofiary i Bohaterowie zarazem. Gdyby nie było tutaj języka rosyjskiego jako skutku historycznej okupacji Ukrainy przez Moskowię – nie byłoby dzisiaj wojny, bo Putin nie miałby kogo bronić. Mówi o tym sam: „Podkreślę, że byliśmy zmuszeni bronić rosyjskojęzycznej ludności w Donbasie, zmuszeni byliśmy zareagować na dążenia ludzi żyjących na Krymie do powrotu w skład Federacji Rosyjskiej” (Putin, 12 października 2016 r.) [3].
Czyli sformułowanie „rosyjskojęzyczna ludność” – to „część doktryny wojennej
Putina” [1]. U nas NIE MA rosyjskojęzycznej ludności. Są etniczni Rosjanie – potomkowie okupantów, dzisiejsi okupanci oraz zjaniczarzy,eni Ukraińcy – ofiary moskiewskiego terroru.
Co mamy dzisiaj na okupowanych terenach? • język ukraiński usunięto z regularnych programów nauczania i egzaminów
• ukraińskich filologów przekwalifikowano na rosyjskich
• podręczniki sprowadzono z FR • zlikwidowano przedmioty – historię Ukrainy, geografię Ukrainy, literaturę ukraińską
• zniszczono w Ługańsku
200-tysięczną bibliotekę ukrainistyki Ukraińsko-Kanadyjskiego Centrum „Odrodzenie” i 30-tysięczną bibliotekę obwodowego stowarzyszenia proświtańskiego
• językiem urzędowym zatwierdzono rosyjski
• pojawiły się nowe przedmioty: „Język narodów Donbasu”, „Historia Ojczyzny”, „Historia Kraju Ługańskiego”, „Historia Kraju Donieckiego”, „Historia Donbasu”, „Lekcje obywatelskości Donbasu”
• przypisano pojawienie się nowej historycznej wspólnoty narodowej na terenach Donbasu – „donbasydów” oraz ich specyficznego „donbasydowskiego” języka
• pod patronatem UKP PM na miejscu rozgromionego Ukraińsko-Kanadyjskiego Centrum „Odrodzenie” stworzono Duchowo-Oświatowe Centrum „Wozrożdienije” w celu propagowania idei moskiewskiego „prawosławia”
• język ukraiński wyparto z lokalnych kanałów telewizyjnych, internetu, radia
• nie wychodzi żadna gazeta ani czasopismo w języku ukraińskim
• reklama zewnętrzna – tylko rosyjskojęzyczna [4]. Poza tym Komitet Śledczy
FR poparł separatystów i jeszcze 29 września 2014 r. wszczął sprawę karną o rzekome ludobójstwo ukraińskie przeciwko rosyjskojęzycznej ludności, zamieszkującej terytorium obwodów ługańskiego i donieckiego, na podstawie artykułu 357 Kodeksu karnego Rosji.
Zatem język rosyjski – to główne publiczne narzędzie kontroli Rosji nad Ukrainą, zapoczątkowane jeszcze w 1690 roku i wprowadzane teraz właśnie poprzez pseudopojęcie „rosyjskojęzyczna ludność”.
Bohaterowie frontu językowego. Tam 1. Jurij Poprawka (1995–
2014), 18 lat (11 września 1995, wieś Moroziwka, obwód kijowski – 18 kwietnia 2014, Słowiańsk, obwód doniecki). Bohater Ukrainy od 20 lutego 2015 roku.
Student zaoczny wydziału socjologii i prawa Narodowego Uniwersytetu Technicznego „Kijowski Instytut Politechniczny imienia Igora Sikorskiego”, uczestnik Rewolucji Godności. Jedna z pierwszych ofiar wojny na Wschodzie Ukrainy. Ciało zakatowanego Jurija znaleziono 19 kwietnia 2014 roku razem z ciałem Wołodymyra Rybaka (deputowany rady miejskiej Gorłówki, który zrywał flagę zbrodniczej dnr) oraz Jurija Diakowskiego (ze Stryja). Ich ciała wrzucono do rzeki Toreć.
Jurij Poprawka, Jurij Diakowski i Witalij Kowalczuk, wyruszając po Majdanie na Wschód przez Charków do Słowiańska, aby zbierać informacje o separatystach, wpadli w ręce bojowników. Przeżył tylko Witalij Kowalczuk. Według jego słów, poszczęściło mu się, bo zgodził się przejść na język rosyjski i powiedzieć, że chodzi do świątyni Patriarchatu Moskiewskiego. J. Diakowski i J. Poprawka podczas przesłuchań nadal mówili po ukraińsku. I obaj oświadczyli, że nie uznają żadnej innej cerkwi, oprócz (wtedy jeszcze) cerkwi Patriarchatu Kijowskiego [2].
Mama Jurija Poprawki wspomina: „My w rodzinie nigdy nie wpajaliśmy Jurijowi nienawiści do języka rosyjskiego. Zresztą zasady mówienia tylko po ukraińsku nie było. Język – to jego świadomy wybór. Do śmierci syna mogłam przejść na rosyjski w odpowiedzi. Po tragedii – z zasady nie przechodzę. Teraz to i mój świadomy wybór.
Przez te prawie sześć lat bez Jury rozmawiałam z dziesiątkami ludzi. Z przypadkowymi świadkami, z bezpośrednimi uczestnikami wydarzeń, z tymi, którzy także byli w niewoli. Wszyscy oni są zgodni co do tego, że syn miał szansę żyć, gdyby jednak przeszedł na język rosyjski i skłamał, jak chcieli kaci, że chodzi do cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego” [2].
Według danych śledztwa, morderstwem Jury Poprawki, Jury Diakowskiego i Wołodymyra Rybaka kierował osobiście I. Girkin. W szczególności poinformował o tym I. Girkin podczas wywiadu z ukraińskim pseudodziennikarzem
D. Gordonem 19 maja 2020 roku. Oświadczył, że nie żałuje ich śmierci [5].
A mama w zamian dzieli się nieznośnym bólem: „Bardzo ciężkie były znęcania, śmierć długa i w męczarniach ... Na ciele oparzenia od prądu, niedopałków, policzek syna przebity, wszędzie siniaki, ciało jakby przewiercano ... Kaci, wykonawcy tortur, również zostali ustaleni. To – obywatele Ukrainy, mieszkańcy Charkowa i członkowie „Oplotu” – prorosyjskiej organizacji i klubu walki jednocześnie. Jest informacja, że ich już nie ma wśród żywych. Ale ja, zapewne, do końca życia będę myśleć, jak ludzie, którzy mają dzieci, zdołali na śmierć zakatować cudze dzieci” [2].
Gabinet Ministrów 15 listopada 2017 roku ustanowił stypendium państwowe dla najlepszych młodych naukowców za znaczący wkład w rozwój demokratycznych i humanistycznych wartości w sferze nauki i edukacji oraz wzmocnienie międzynarodowego autorytetu Ukrainy – stypendium imienia Jurija Poprawki. W tym oficjalnym urzędowym słowotoku nie ma tego, co najważniejsze i potrzebne: nagrody za OBRONĘ JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO!
2. Jurij Iwanowycz Diakowski (1989–2014), 25 lat (27 lutego 1989, Stryj – kwiecień 2014, Słowiańsk). Uczestnik
Euromajdanu. Bohater Ukrainy. W 2006 roku ukończył Gimnazjum Stryjskie imienia metropolity Andrzeja Szeptyckiego. Później studiował na Iwano-Frankiwskim Narodowym Technicznym Uniwersytecie Nafty i Gazu. W domu powiedział, że pojechał do Kijowa do pracy. Dołączył do „Prawego Sektora”.
Brat wspomina: „Jakkolwiek patetycznie by to nie brzmiało, ale dla niego Ukraina była ponad wszystko. Mówił, że nowa władza nie zmieniła sytuacji i nie reprezentuje interesów tych, którzy poświęcali się na Majdanie” [6].
3. Artem Myrosznyczenko
(09.05.1983–05.12.2019). Bachmut, Doniecczyzna. 36 lat ziemskiej drogi.
Ukraina – to nie tylko kraj, w którym się urodziłem i mieszkam. Ukraina – to moja MATKA. Artem Myrosznyczenko (22
października 2019)
Zabili go dwaj łajdacy
– Mykoła Barabasz, 16 lat, i Ołeksandr Baryszok, 17 lat. Mykoła Barabasz z rodziny zastępczej, student kolegium pedagogicznego (prawdopodobnie kierunek wychowanie fizyczne), sportowiec (jak widzimy, „bez zasad”), na rozprawie 3 grudnia 2019 roku oświadczył, że nie rozumie języka ukraińskiego i zażądał mówienia w języku rosyjskim (nawiasem mówiąc, pozwala mu na to nasza „wspaniała” ustawa językowa 5670d): „Sądy używają języka państwowego w procesie sądowym i gwarantują obywatelom prawo do korzystania w procesie sądowym z języka ojczystego lub języka, którym władają” (art. 12, ust. 1. Ustawy o ustroju sądów i statusie sędziów). Adwokat Olha Kołomijec na uwagę aktywistów, że w sądzie przynajmniej ona powinna posługiwać się językiem państwowym, ostro odpowiedziała – „w naszym regionie wszyscy mówią po rosyjsku!”. W rezultacie aktywiści, na żądanie adwokata, zostali usunięci z sali sądowej i, jak słusznie przypuszcza kierownik donieckiej organizacji WS „Swoboda” Marija Chaszka, „razem gawariły na poniatnom jazykie”. Środek zapobiegawczy dla tego łotra – areszt domowy. Taką decyzję podjął sędzia miejskiego sądu rejonowego Ołeksandr Lubczyk. Ołeksandr Baryszok, niedawno skreślony z listy studentów liceum rolniczego, gdzie uczył się na traktorzystę, z niepełnej rodziny matki-inwalidki trzeciej grupy, spędzi 2 miesiące w areszcie śledczym, bez prawa do wpłacenia kaucji. Taką decyzję podjął Artemowski miejski sąd rejonowy 7 grudnia 2019 roku (sędzia Olha Konopłenko). Był już sądzony za rozbój. Umiejętności językowe, jak widać z jego wypowiedzi w sądzie, są nieobecne: z trudem wiąże słowa po rosyjsku… Przypominają, że w wypracowaniu z języka ukraińskiego „Kim chcę zostać”, napisał, że chce być killerem. Tę drogę do bycia killerem torował sobie bezbłędnie: miał ważną przepustkę na niekontrolowane terytorium i stale tam jeździł (tak zwane ORDŁO). Zameldowany w Jasynuwatej. Zatem ci łotrzy urodzili się już w niepodległej Ukrainie w 2003 i 2002 roku. Uczyli się w państwowych szkołach, prawdopodobnie z wrogim językiem wykładowym. Żyli praktycznie w strefie wojny i już w pełni uformowali się, nie bez wpływu naszego okupowanego środowiska informacyjnego, na zabójców Ukraińców – ludzi o diametralnie przeciwnym światopoglądzie i wartościach. I to właśnie JĘZYK po raz kolejny zdetonował, stał się identyfikatorem swój – obcy i spowodował zwierzęcą bójkę jako morderstwo [7]. Natomiast w tym samym pasie przyfrontowym mieszkał i tworzył Artem Myrosznyczenko. Tego strasznego wieczoru 29 listopada o godzinie 21 wracał z festiwalu filmów dokumentalnych o współczesnej wojnie. Na jego drodze, już całkiem blisko domu, stanęło dwóch podpitych chłopaków. „Czewo ty tut chodzisz?” – zapytali przypadkowego przechodnia. Ten coś odpowiedział i przyspieszył kroku. „A na narmalnam jazykie ty nie możesz? My na etom nie ponimajem!” – usłyszał. Te urywki dialogu przypadkiem wiatr przyniósł do człowieka, który wtedy szedł drugą stroną drogi. Już po nagłośnieniu sprawy w prasie zadzwoniła i opowiedziała tę historię, bo przypuszczała, że dotyczy ona sprawy Artema: zgadzało się miejsce i czas. Zresztą nie ma co wątpić – Artem rzeczywiście mógł odpowiedzieć tylko po ukraińsku. Po dwóch godzinach nieprzytomnego znalazła go miejscowa sprzedawczyni. W miejscowej traumatologii przeprowadzono ciężką operację na przestrzelonej czaszce. Sześć dni śpiączki. 5 grudnia wojna Artema zakończyła się śmiercią… Bachmucka policja zatrzymała napastników następnego dnia, 30 listopada 2019 roku. Kim był ten nieznany dotąd całej Ukrainie Wojownik i Rycerz ukraińskiego zaplecza w pasie przyfrontowym naszej ziemi ARTEM MYROSZNYCZENKO? Od początku wojny cała rodzina Artema przeszła na język ukraiński w komunikacji i włączyła się do ruchu wolontariackiego: Artem splatał siatki maskujące, budował umocnienia, pomagał wojskowym w szpitalu (mówią, że przebrał tony ziemniaków…), opiekował się porzuconymi zwierzętami, był aktywnym uczestnikiem wszystkich patriotycznych wydarzeń, w szczególności nacjonalistycznego Marszu UPA: „14 października o godzinie 13 Marsz UPA „Ochrońmy ukraińską ziemię!” Będę! Spotkamy się, jak zawsze! m. Kijów, przy pomniku Tarasa Szewczenki”). Wspomina brat Serhij: „My z Artemem od samego początku wojny pomagaliśmy ukraińskiej Armii. Kiedy miasto było okupowane, pomagaliśmy wojskowym informacjami o wrogu, a nocami zrywaliśmy flagi z budynków „drl” i zamalowywaliśmy drzewa na niebiesko-żółte kolory, żeby wszyscy widzieli, że w Bachmucie nie zabili Ukrainy i ludziom było lek-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…czekać na uwolnienie ˂…˃. Artem mówi wyłącznie po ukraińsku, tak jak ja, i nawet jego ostatni wpis o języku ukraińskim”.
Maria Czaszka, dawna kierowniczka donieckiej „Swobody”, mówi: „Artem bardzo zasadniczo podchodzi do kwestii języka. I rzeczywiście zawsze mówi po ukraińsku, chociaż na Doniecczyźnie ostatnio bardzo często słyszymy przy tym, że wkrótce my was, „banderowców”, tu wyduszimy… „Oni” dobrze rozumieją, że nasz język to broń (4 grudnia).
W dniu pogrzebu najdroższe dla nas słowa rodziny Artema, przede wszystkim ojca, pana Mykoły: „On bardzo chciał żyć, bardzo walczył o swoje miasto, żeby w mieście było ładnie, a nie niebezpiecznie. Żeby chodniki były dobre, żeby świeciło światło, żeby nie tłukli latarni. Pomagał wojskowym. Cały czas był w pracy, ale my tego nie doceniali. Bardzo kochał zwierzęta, ratował je. Kiedy nasz kot zachorował, nawet wziął kredyt, żeby go wyleczyć. Nie zabijał nawet much, tylko wypuszczał je przez okno”.
Bratowa, pani Kateryna Myroszniczenko, nazywa Artema najdobrzejszym z wszystkich ludzi, jakich znała: „Pomagał dosłownie wszystkim: wyciągnąć kotka, pomóc w szpitalu, w sprawach codziennych. Są aktywiści, którzy coś udowadniają, a on nikomu niczego agresywnie nie narzucał”.
Artem był żywiołową i bardzo jasną osobą, z całą radością naszej codzienności: od wyczekiwanego wyjścia po grzyby, zachwytu przyrodą, delektowania się kawą, troski o urocze kociaki – aż po wyrażanie swojego ukraińskocentrycznego światopoglądu wymowną i sarkastyczną krytyką obecnego preZEdenta, o czym świadczy rozpowszechniony wpis z pianinem od Serhija Zahrabajła (20 listopada):
To było jakoś nielogiczne – Bruk, barykady, opony… I delikatna muzyka odwieczna, Co nad Majdanem cicho płynie. Ten pianista, czy pianistka W grze nie dopuszczali fałszu, Na walkę zrywało się miasto, Pod ukraińskie hymny i marsze. Lecz gdy nastały dni tragiczne, Które, wspominając, wciąż płaczemy, Żegnaliśmy chłopców na zawsze, Przy wykonaniu „Plyne kacha”. To pianino niebiesko-żółte Przemalowano na zielono. Na nim gra teraz Wowka, Wszystko, co zagrać może członkiem.
21 listopada rano Artem życzył nam wszystkim Dnia Godności i Wolności: „Przyjaciele. Towarzysze broni. Wszystkich z Dnia Godności i Wolności! Razem jesteśmy siłą. Walka trwa”. Tak, panowie! Walka ma trwać już bez Artema.
Jednak ostatnim przebłyskiem jego patriotycznych uczuć był ostatni wpis na FB o niej, o języku ukraińskim, za który go zakatowano:
„JĘZYK UKRAIŃSKI w 1934 roku na konkursie piękna języków w Paryżu został uznany za najlepszy, najmelodyjniejszy i najbogatszy język świata i zajął drugie miejsce po włoskim. W 2012 roku wpisany do Księgi rekordów Guinnessa i od tej pory na PIERWSZYM miejscu, ustanawiając rekord w czasie trwania muzycznego telemaratonu pieśni narodowej. Wyłącznie ukraińskie kompozycje rozbrzmiewały bez przerwy, bez reklam, w transmisji na żywo przez 110 godzin. Poprzedni taki rekord ustanowili Włosi w 2010 roku w mieście Pesaro – 103 godziny 9 minut 26 sekund. UKRAIŃCY – naród śpiewający, który stworzył największą liczbę pieśni ludowych na świecie. Razem naliczono około 200 tysięcy ukraińskich pieśni ludowych. Żaden naród w całej historii nie ma takiej liczby pieśni, jaką samodzielnie stworzył naród ukraiński. W UNESCO zgromadzono zdumiewającą fonotekę pieśni ludowych krajów całego świata. W zbiorach Ukrainy umieszczono 15,5 tysiąca pieśni. Na drugim miejscu są Włochy z liczbą 6 tysięcy pieśni ludowych” (29 listopada).
Czy takie argumenty o naszym języku mogą wpływać na zabójców za język ukraiński? Oczywiście, że mogą. Jeszcze bardziej będą go nienawidzić.
Bo jest on bardzo potężny i piękny. Ani wrogowie, ani renegaci, ani niewolnicy, ani zwykłe męty nigdy się z tym nie pogodzą. A to oznacza, że najlepszą rozmową z nimi jest seria z karabinu maszynowego.
P. N. 6 listopada 2021 roku w osiedlu miejskim w rejonie melitopolskim obwodu zaporoskiego, na wybrzeżu Morza Azowskiego, pijany przesiedleniec z Ługańska ciosem noża w serce zabił 26-letniego Mykołę Bałabatkę za to, że ten rozmawiał po ukraińsku. Mykoła był mistrzem jiu-jitsu i zgodził się na zaproszenie przeciwnika, by wyjść z lokalu na „rozmowę”. Cios w serce okazał się śmiertelny. Tak od wieku do wieku zadają nam ciosy w samo serce narodu, a demoliberalna zgnilizna dalej pleciesie o tolerancji i uchwala liberalno-hybrydową ustawę językową (8).
Sami sobie obcy.
1. W Sądzie Konstytucyjnym uważają termin „ludność rosyjskojęzyczna” za cytat z wojennej doktryny Putina.
2. „Do śmierci syna mogłam przejść na rosyjski w odpowiedzi. Po niej zasadniczo nie przechodzę”. Historia zamordowanego 18-letniego aktywisty.
3. Nowe „wyznania” Putina i finansowanie przez Rosję ugrupowań „DNR” i „ŁNR”.
4. Siemistiaga Wołodymyr.
Antyukraińska polityka językowa prorosyjskich najemników na czasowo okupowanych terenach Donbasu.
5. Skandaliczny wywiad
D. Gordona z I. Girkinem.
6. Słowiańscy terroryści nie pozwalają pochować zamordowanego lwowianina Jurija Diakowskiego.
7. Farion Iryna. Zabili za język, za tożsamość.
8. W Kyrylivce zabili mistrza jiu-jitsu za ukraiński język.
Tłumaczenie maszynowe
Łarysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, wiodąca pracownica naukowa Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
Informacja o tym, że 30% naszych absolwentów szkoły średniej nie zdołało pomyślnie zdać zewnętrznego niezależnego egzaminu (ZNO) z matematyki, jest w stanie wywołać szok… Ale to tylko pierwsze wrażenie. Mamy podstawy, by zrozumieć ten fakt jako nieunikniony skutek błędnej, niestosownej, można powiedzieć, że i nielogicznej, nieprzemyślanej decyzji ministra edukacji, by uczynić matematykę w ZNO przedmiotem pierwszorzędnym, obowiązkowym dla wszystkich. I to, przypomnijmy, kosztem literatury ukraińskiej, którą tak łatwo przekształcono w przedmiot drugorzędny, przeciwko czemu tak gorąco protestowałam w „Literackiej Ukrainie”.
A tymczasem muszę dodać co następuje. W „Liście otwartym do Ministra Edukacji i Nauki Ukrainy p. S. Szkarleta” („Słowo Proświty”, 2021, nr 35) akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Petro Sikorski delikatnie, ale dość przejrzyście napomyka o umysłowej niepełnosprawności tych absolwentów, którzy „nie przyszli zdawać ZNO z matematyki”, bo „oczywiście… nie posiadają elementarnej wiedzy”. Ale tutaj nie wystarczy elementarna wiedza. Muszę się przyznać: gdyby w czasach mojej młodości istniał taki system ZNO, ja też bym nie przyszła… bo matematyka to nie moja bajka – i nie zdołałabym w rezultacie studiować filologii, zostać badaczem… przynosić społeczeństwu choćby tak małej korzyści, jak już przez prawie sześć dziesięcioleci…
Taka polityka może doprowadzić do denacjonalizacji, a w ostatecznym rozrachunku i do dehumanizacji naszego społeczeństwa.
Właściwie dehumanizacja wraz z demoralizacją już trwa. Przekleństwa (właśnie tak – to nie po prostu łacina, jak u normalnych ludzi, bez której w trudnych sytuacjach bywa ciężko się obejść i którą z jakiegoś powodu zaczęto nazywać słowem „matiuk”, a właśnie ten jej wariant, który przyszedł ze wschodu i zawiera złą zniewagę wobec szacunku do matki) z ust pozytywnych bohaterów popularnych przygodowych seriali telewizyjnych. A jaką treść niesie najświeższa reklama „żaszkowskiego piwa”: stoi trzech „twardych” facetów – dzięki Bogu jeszcze, że plecami do nas – i załatwia swoją naturalną potrzebę, a wtedy jeden z nich mówi bardzo poważnie: „Nie trzymaj swojego dzikiego zwierza w sobie”. Rzeczywiście, poważniejszego problemu u nas dla takich „bohaterów” nie ma…
A o czym mówią wezwania, które stały się dewizą w naszym zlumpenizowanym kraju: „Zrobimy ich razem!”, „Wszyscy my – prezydenci!”. Przyjrzyjmy się uważniej – bo tak przywykliśmy, że nawet się nie zastanawiamy, a tutaj każde słowo ma znaczenie (przynajmniej z mojego drobiazgowego punktu widzenia).
Ładne i miłe ukraińskie słowo, związane z twórczością (nie tylko artystyczną) – „zrobimy” tutaj ma sens całkowicie przeciwny – chłopięco-lumpenowskie znaczenia: oszukamy, obejdziemy, okręcimy i inne – z tego samego szeregu synonimicznego. Czy zauważyliście, jak szybko wzbogacili się deputowani ludowi?
A oto „ich” – to kogo? No, zrozumiałe przecież, nas wszystkich z wami, którzy nie pchali się w gumową powłokę tłumu zwolenników „sług”, a oni przecież bali się rozsypać i pogubić. Przecież w rzeczywistości „ich” – owych – jest daleko nie 73%, a 40% całego narodu, czyli potencjalnych wyborców. A jak ryczał z zachwytu ten tłum na stadionie od tych słów, od takich perspektyw – pamiętacie? (Ciekawe, gdzie oni obecnie, owi ryczący… Pewnie i im coś skapnęło z naszego narodowego bogactwa – bo przecież ich do tej pory niby około 28%).
Niezwykle wiele sensów jest za słowem „razem”, zwłaszcza w retrospektywie historycznej: prace „kanalskie” na północy, wymuszone emigracje, hołodomory, Sybiry-Sołowki, chociaż były też bitwa pod Konotopem, i Kengir oraz Norylsk – droga do Wolności zbyt drogą ceną. W bliższych czasach – trzy Majdany – początek ciężkiej drogi do Zwycięstwa. Ale nie do zniszczenia Państwa, wreszcie po raz kolejny w 1991 roku odnowionego (to wspaniałe słowo tak stosownie zaczął używać Prezydent w ostatnim czasie)! Ale dlaczego obecnie wokół – jakby Królestwo krzywych zwierciadeł, gdzie mówi się jedno, a robi się wprost przeciwnie?!
Może wyjaśnienie znajdziemy w następnym haśle: „Wszyscy my – Prezydenci!”. I nie tylko dlatego, że jest ono tak samo puste. Wszyscy natomiast zauważyli swoiste „déjà vu” – coś takiego mówił kiedyś osławiony „wódz” o kucharkach na czele państwa…
Przez ostatnie dwa i pół roku nasłuchaliśmy się tyle nieodpowiedzialnych oświadczeń, tyle „maniłowskich” marzeń (pamiętacie tę gogolowską postać?)…
Mimo wszystko chce się po dobroci zrozumieć psychologiczną podbudowę tego wszystkiego. Sądzę, że uformowała się ona na długo przed „Kwartałem” i nawet na długo przed „KWN”. „Nostalgia za dzieciństwem” – wnioskuje psycholog…
…Moje dzieciństwo przypadło na trudniejsze – powojenne czasy. Jeden z ulubionych filmów – „Kopciuszek” z Janiną Żejmo, Fainą Raniewską, Erastem Garinem. Jednak o Księciu marzyły najbardziej ograniczone dziewczynki. Poważniejsi nastolatkowie dużo czytali, myśleli o przyszłym zawodzie, ktoś – o własnej rodzinie. Nie wyobrażam sobie, żeby ktoś mógł pragnąć zbudować… uniwersytet „imienia siebie, kochanego”, szczytem marzeń mogło być studiowanie na Uniwersytecie Moskiewskim „na Wzgórzach Leninskich” – taka była szalona reklama tego, dopiero co zbudowanego.
Ogólnie zaś byliśmy – większość – tak zombowani, że zachowywała się tylko zdolność „chwiania się razem z partią”: zagospodarowanie dziewiczych ziem (zgubne skutki społeczeństwo zrozumiało znacznie później), budowa dróg przez Sybir – w donikąd oraz gigantycznych elektrowni wodnych na syberyjskich rzekach (energia elektryczna, którą planowano z nich dostarczać, miałaby nieuzasadnienie, zbyt wysoką cenę) itp. Ile ukraińskich młodych sił pochłonęły owe bezsensowne projekty! Obecnie dzieci-wnuki tych entuzjastów, którzy zostali tam żyć, pewnie boją się nawet wspominać o swoich korzeniach.
I mimo wszystko nasze marzenia były bardziej, rzec by można, realistyczne. Nowe pokolenia działaczy, które otrzymały praktycznie nieograniczone możliwości, musiałyby zejść na ziemię i myśleć o tym, ilu wirusy i wrodzy snajperzy wykoszą ich rówieśników i jeszcze młodszych. A jeśli o sadzeniu drzew, to konkretyzować, z jaką prędkością (jeśli chodzi o miliard) i gdzie dokładnie: na przestępczo ogołoconych terytoriach gór Karpackich, Wołyniu, który stał się ofiarą własnych wydobywców bursztynu, na miejscach spustoszałych pożarów. A czemu by niektórym i na „kurorcie” (według definicji jednego z nich) nie odpocząć?
Co zaś do najnowszych – zbyt już ekstrawaganckich fantazji, mogę dać tylko jedną radę. Dokładniej, postawić czysto ludowe pytanie: chłop-czy-ki, wam co? – nie macie co robić? Rozrywek nowych szukacie? W naszym kraju tyle problemów… I wy je znacie! Przemianowywać zaś wam lepiej siebie – niektórym i suknia kobieca oraz kosmetyki bardziej pasowałyby. (Czy to takie środki odwracania uwagi społeczeństwa? Niezbyt dowcipne, jednak).
Idea przejścia na alfabet łaciński – to żebyśmy (i cały świat) zapomnieli ponad 1000 lat swojej historii i kultury – bardzo spodobałaby się Moskowii, żeby wszystko to sobie przywłaszczyć, a my – jakbyśmy dopiero co powstali, czy to z piany morskiej, czy z gór śmieci, którymi samiż pokryliśmy swoją ziemię… Ale po co się rozdrabniać? Może lepiej od razu – przejdźmy na hieroglify – ci sąsiedzi bogatsi, bardziej rzutcy, bardziej perspektywiczni… (ta idejka również przyszła od „nich”).
Piszę to – i tłumię niepokojące przeczucie tej biedy, która może się zdarzyć, póki my omawiamy wszystkie te absurdy, ironizujemy, drwimy… a „oni” – nijak nie reagują.
A czy zauważyliście, jak uporczywie (i w jakim celu – zastanawialiście się?) reklamowana jest gra karciana – POKER, u której podstaw leży to, co z definicji nie może być cechą sportu, a nazywa się ją sportem – kłamstwo, oszustwo, zwane BLEFEM?
Tłumaczenie maszynowe
Petro CZERNEHA, doktor nauk historycznych. Dzisiaj, gdy Ukraińcy ósmy rok bronią ziemi przed rosyjskimi okupantami i separatystami, gdy nie cichnie walka antyukraińskich sił przeciwko ugruntowaniu języka, jego dominacji w przestrzeni informacyjnej, władza i społeczeństwo muszą dokonać rzeczowej analizy przyczyn naszych niepowodzeń, zwłaszcza w polityce językowej, przekazać narodowi historię naszego ojczystego języka ukraińskiego, jego rolę i znaczenie w życiu ukraińskości na drodze walki o pomyślne ukraińskie państwo europejskie. Przez 350 lat Carstwo Moskiewskie, Imperium Rosyjskie i Sowieckie Imperium Komunistyczne prowadziły okrutną walkę ideologiczną i fizyczną z ukraińskością, przede wszystkim z jej językiem i piśmiennictwem, aby nie „…było rozłamu w rosyjskiej nacji…”, aby zachować „…trójjedyny naród rosyjski”, zakazując rozwoju i używania języka ukraińskiego, tworzenia ukraińskich szkół, co kontynuuje putinowska Rosja. W tym celu wydano ponad 450 cyrkularzy, ukazów, postanowień, zarządzeń, skierowanych na zaprzeczenie „różnicy języka rosyjskiego i ukraińskiego, a co za tym idzie narodowości”, rusyfikację, asymilację języka, narodu ukraińskiego, dla jego zniszczenia, co planowo, nawet środkami organizacji głodomorów, czyniły rosyjski i sowiecki reżimy komunistyczne. Bezlitośnie walczył z językiem ukraińskim i piśmiennictwem reżim komunistyczny. Zakazawszy ukrainizacji, planowo rozpoczął wypieranie języka ukraińskiego przede wszystkim z edukacji i przestrzeni informacyjnej, wypełniając je językiem rosyjskim. Jego ideolodzy wiedzieli, „że język – to nie tylko podstawa narodu”, jak twierdził wybitny ukrainoznawca, ukraiński i rosyjski filolog Ołeksandr Potebnia, ale i to, „że silna osobowość, według W. Wernadskiego, rodzi się i kształtuje w środowisku narodów, gdzie panuje językowa, duchowa, narodowa i polityczna jedność”, czyli narodowa odrębność. „Naród, który traci ojczysty język – podkreślał on, jest umysłowo zniewolony. I nie tylko on traci wolność i państwowość, znika z historii ludzkości”. Skutkami polityki językowej władzy stała się sytuacja w południowo-wschodnich obwodach Ukrainy i na Krymie, gdzie za władzy sowieckiej przeprowadzono masową rusyfikację edukacji i całej przestrzeni informacyjnej, a także zasiedlenie Donbasu, Naddnieprza, obwodów odeskiego i mikołajowskiego Rosjanami. W 1965 r. w Doniecku zamknięto ostatnią ukraińską szkołę, ograniczono naukę w języku ojczystym w innych miastach i wsiach wymienionych obwodów. Władza ukraińska od pierwszych lat niepodległości, nie uświadamiając sobie, że przez długą tragiczną historię tylko „nasz język pozostawał ostatnią i jedyną oznaką ukraińskości”, według wniosku W. Łypynskiego, nie znała i nie wykorzystała organizacyjnych wytycznych ideologa ukraińskiego odrodzenia narodowego D. Doncowa: „Główny nasz wróg – Moskwa, a środki walki – „krzyżem i mieczem”. Rosja nigdy nie zrezygnuje z planów odnowienia imperium i zniszczenia Ukrainy według scenariusza wypisanego w jej tajnej doktrynie: autonomia i zagarnięcie Krymu oraz południowo-wschodnich obwodów Ukrainy; szerzenie i wprowadzanie rosyjskiego języka państwowego; podwójne obywatelstwo i ogłoszenie tych obwodów guberniami odrodzonego imperium. Ważną przesłanką wcielenia planów przez reżim putinowski była potężna rusyfikacja i narzucanie idei „ruskiego miru” w latach 1990-2013 oraz do dnia dzisiejszego. W 1989 r. populacja Donbasu stanowiła 51% Ukraińców i 43,6% Rosjan, a w 2012 r. – odpowiednio 57% i 38%. Natomiast w Doniecku uczyło się w języku ukraińskim tylko 7,6% dzieci. W 2012 r. w Doniecku było 158 szkół, z nich ukraińskich – 18, rosyjskich – 70, dwujęzycznych – 70. Tylko 28% uczniów uczyło się w języku ukraińskim, w obwodzie – 50%. Jeszcze bardziej żałosny wymiar przybrała polityka językowa władzy na Krymie, dzięki zmowie z rosyjską władzą i oligarchami. W 2012 r. populacja Krymu miała taką strukturę: Rosjanie – 58%, Ukraińcy – 25%, Tatarzy krymscy – 15%. Z 600 szkół w 2012 r. 580 nauczało dzieci po rosyjsku, 15 – po krymskotatarsku i 7 – po ukraińsku. Władza czasów Kuczmy i Janukowycza na polecenie Moskwy hamowała powrót Tatarów na ojczyznę, a także rozwój życia narodowo-kulturalnego ich oraz Ukraińców. Przed rosyjską agresją prawie 80% przestrzeni antenowej na Ukrainie było rosyjskojęzyczne i nierzadko otwarcie antyukraińskie i antypaństwowe. Masowo wydawano rosyjskie publikacje: gazety „Prawda”, „Komsomolskaja Prawda”, „Izwiestija”, „Trud”, „Wiesti”. Tylko około 5% eteru zajmowała ukraińska piosenka. Nie działała „Ustawa o służbie państwowej”, a w edukacji „Język i literaturę ukraińską”, „ukrainoznawstwo”, „Historię kultury ukraińskiej” na wszelkie sposoby ograniczano w nauczaniu w średnich i wyższych zakładach edukacyjnych, dokonywano rewizji treści tych przedmiotów, usuwając z programów nauczania materiał o twórczości wybitnych działaczy kultury ukraińskiej, znaczących wydarzeniach walki naszego narodu o odrodzenie państwowości. Zagrożeniem dla naszej państwowości, kultury ukraińskiej było i pozostaje to, że kierownictwo odrodzeniem i rozbudową Ukrainy sprawują bez Ukraińców i nie Ukraińcy, dzielą społeczeństwo, próbując czy to zniszczyć, czy to odebrać nam język. Oni cały czas są w poszukiwaniu idei narodowej, zaczynając od Kuczmy, Janukowycza, i pragną znaleźć i wcielić ją tylko za pomocą Rosji, co nie udawało się poprzednikom przez ponad 300 lat. Zdenacjonalizowani, zarażeni wirusem moskalofilstwa i ukrainofobii urzędnicy, zwłaszcza w górnych szczeblach władzy, przejęci fanatycznym wzbogacaniem się i walką o utrzymanie stanowisk, nie bronią ani języka, ani wszystkiego, co ukraińskie na Ukrainie – w państwie mononarodowym. Ich polityka językowa przez 30 lat nie stała się decydującym czynnikiem rozbudowy demokratycznej europejskiej Ukrainy, przeszkodą na drodze „piątej kolumny” ukrainofobów, „ruskiego miru”, co jest ważną przyczyną i przesłanką rosyjskiej agresji. Ósmy rok najlepsi synowie i córki Ukrainy giną na froncie, broniąc ojczystej ziemi przed rosyjskimi okupantami. Dusze Ukraińców, natchnione słowami miłości do Ukrainy naszego Proroka Tarasa Szewczenki, jego męstwem i walką o wyzwolenie narodu z moskiewskiego jarzma, nie umierają, nie umiera i wola. Nienasycony moskal XXI w. nie zaorze naszego pola, tak jak „…nie skuje duszy żywej i słowa żywego”. Język ukraiński – jeden z najstarszych i najpiękniejszych języków świata, był i pozostaje potężnym instrumentem intelektualnego rozwoju populacji i poznawania świata, głównym czynnikiem tworzenia państwa, on „…znowu ożywa i śmieje się znowu”, na złość wrogom. Jak zwyciężyć rosyjskich okupantów i miejscowych separatystów, którzy pragną przekształcić Ukrainę w pole bitew etnicznych, ogłaszając wojnę o zniewolenie Ukrainy za domową? Tak działał i rosyjski reżim komunistyczny w latach 1917–1921, zagarniając naszą ziemię i likwidując Ukraińską Republikę Ludową. Współczesna władza prześladowaniami, represjami uczestników wojny, kadry dowódczej armii, wolontariuszy, przedstawicieli organizacji społecznych kontynuuje podważanie jedności społeczeństwa ukraińskiego, nie zaprzestają walki z językiem ukraińskim liczni deputowani, tak zwani „słudzy narodu”, OPZZ, w Radzie Najwyższej pragną zmienić ustawodawstwo językowe na korzyść języka rosyjskiego, co zagraża statusowi państwowego języka ukraińskiego.
Cywilizowany świat dawno określił decydujące znaczenie języka państwowego w życiu kraju. Utrwaliliśmy to w 1996 roku w Konstytucji oraz innych ustawach. Czy jednak my i władze przestrzegamy tych norm prawnych, które określiły rolę języka ukraińskiego w odrodzeniu i budowie Ukrainy? Niemało struktur władzy i urzędników wszystkich szczebli nie uświadamia sobie, a nawet ignoruje fakt, że język ukraiński to dusza narodu, podstawa politycznego narodu ukraińskiego, główny czynnik ochrony i zachowania tożsamości narodowej; nieodłączny atrybut, symbol, instytucja państwowości oraz główny czynnik budowy państwa i bezpieczeństwa państwa; decydujący czynnik procesu tworzenia kultury, najważniejszy składnik wychowania świadomości narodowej i politycznej, patriotyzmu; środek kształtowania społeczeństwa obywatelskiego, jego jedności, soborności; a także ustawodawczego porozumiewania się między państwami z krajami zagranicznymi. Zagrożenie dla języka to zagrożenie dla istnienia państwa. Obowiązkiem każdego obywatela jest władanie państwowym językiem ukraińskim. Bez znajomości języka nie przyznaje się obywatelstwa Ukrainy, nikt nie może zajmować stanowisk państwowych i publicznych. Próby narzucenia dwujęzyczności są karane przez prawo, a pojęcie „rosyjskojęzyczni” obywatele nie ma mocy prawnej. A używanie go jest nawet bezprawne i niestosowne. Władza, obserwując spadek zaufania ludności, narastanie niezadowolenia z jej nieracjonalnej, nieprofesjonalnej polityki, w szczególności kadrowej, która ignoruje skład etniczny narodu ukraińskiego, jego monoetnicznego państwa, pospiesznie przyjęła „Ustawę o zapobieganiu i przeciwdziałaniu antysemityzmowi na Ukrainie”, która poniża tytularny naród ukraiński, przedstawicieli innych narodów. Socjologia krajów Europy zaświadcza, że poziom antysemityzmu potocznego na Ukrainie jest najniższy wśród krajów europejskich. Potwierdzeniem tego jest skład etniczny Biura Prezydenta, Rady Najwyższej i innych organów państwowych. Dzisiaj, naszym zdaniem, w rozkwicie rosyjskiej agresji, narastania ukrainofobii, dzięki działalności „piątej kolumny” w Radzie Najwyższej i „ruskiego miru” na terenach Ukrainy, przy aktywnej antyukraińskiej polityce tak zwanego „Prawosławnego Kościoła Ukrainy Moskiewskiego Patriarchatu” należy pilnie przyjąć „Ustawę o zapobieganiu i zwalczaniu ukrainofobii”. Stworzyć instytucje, podobne do tych w Izraelu – Centrum Dokumentacji Działalności Antyukraińskiej przy RBNiO dla rejestracji działalności bezprawnych działań i zbrodni Rosji, ukrainofobów na Ukrainie i poza jej granicami. Ideę wyraził Jurij Szczerbak jeszcze w latach rządów Janukowycza. Należy usunąć z ustawodawstwa językowego Ukrainy artykuły, które niwelują i rozmywają status państwowości języka ukraińskiego, a odpowiednio niosą zagrożenie dla państwowości. Ukraińska elita narodowa, organizacje naukowe i społeczne muszą wymagać od władzy wspólnego opracowania kompleksowego programu zachowania i rozwoju ukraińskiej etnicznej odrębności, którego podstawą jest język, duchowa i materialna kultura Ukraińców, tradycje i zwyczaje. Dla budowy silnej narodowej, europejskiej Ukrainy, zdolnej chronić nasze interesy, należy wybierać i mianować do organów władzy nie oligarchów, lichwiarzy z kryminalną przeszłością, politycznych dywersantów, showmanów, a narodowo i politycznie świadomych, wysokomoralnych, fachowych obywateli. To właśnie oni zwrócą naród ukraiński do wspólnoty europejskiej, zwrócą przestrzeń informacyjną Ukraińcom, ukraińskojęzyczność, będą dbać o dobrobyt narodu, wzmocnienie zdolności obronnej i ukraińskiego ducha Sił Zbrojnych, a nie o osobiste wzbogacenie i ukrywanie swoich majątków w rajach podatkowych. Jeden z najwybitniejszych bojowników o wolność naszego narodu i odrodzenie państwowości, którego moskiewski reżim komunistyczny przez 27 lat trzymał w swoich więzieniach i obozach koncentracyjnych, Łewko Łukjanenko wzywał: „Tylko zdecydowanymi i radykalnymi działaniami można usunąć od władzy potomków tych, którzy zniszczyli Ukraińską Republikę Ludową w latach 1917–1921, dokonali na Ukrainie Hołodomorów, represji, wciągnęli nas w II wojnę światową, na których rękach jest krew milionów zamęczonych Ukraińców”. Ukraińcy weszli w ludzkość poprzez narodową indywidualność, swój język, odrębność, niepowtarzalną kulturę duchową, w szczególności osiągnięcia w nauce, literaturze, sztuce. Taką samą ma wejść Ukraina do Unii Europejskiej!
Tłumaczenie maszynowe
Michajło PASICZNYK
Ogłoszono listę nominowanych (uczestników drugiego etapu) konkursu na zdobycie Nagrody Szewczenki w 2022 roku. W szczególności w kategorii „Literatura” z 27 osób, które złożyły dokumenty, pozostało… zaledwie siedem. Trudno nazwać tę listę „długą”, jak bywało w minionych latach, skoro „odsiano” trzy razy więcej osób, niż pozostało…
Dlatego, trafiwszy do tej haniebnej większości, zapytałem, dlaczego tak się stało (w innych kategoriach niemal wszyscy kandydaci pozostali na miejscach…).
Literatura, przeszli do 2. etapu:
• Duda Tamara Anatolijiwna (Tamara Horiha Zernia). Powieść „Doć” (2019, wydawnictwo „Biłka”, Kijów). Zgłoszona przez Wydawnictwo „Biłka”.
• Wołodymyr Jeszkiljow. Powieści „Unia” (2021, wydawnictwo „Foljo”, Charków) oraz „Kain” (2020, wydawnictwo „Foljo”, Charków). Zgłoszony przez TOW „Wydawnictwo Foljo”.
• Jurij Izdryk. Tomik poezji „Inni rzeczy” (2021, „Wydawnictwo Starego Lewa”, Lwów). Zgłoszony przez Stowarzyszenie Obywatelskie Dzielnicy Halickiej Lwowa „Wirmeńska 35”.
• Serhij Niczytajło (Osoka). Książka prozy „Trzy linie dla Marii” (2020, „Wydawnictwo Starego Lewa”, Lwów). Zgłoszony przez TOW „Wydawnictwo Starego Lewa”.
• Wołodymyr Puzij (Wołodymyr Arenjew). Książka „Przeklęty miecz, czyli Głos krwi” (2020, wydawnictwo „A-Ba-Ba-Ha-La-Ma-Ha”, Kijów). Zgłoszona przez Wydawnictwo „A-Ba-Ba-Ha-La-Ma-Ha”.
• Artem Soprońiuk (Markijan Kamysz). Zbiór „Oformlandia. Czormet. Riaska” (2021, wydawnictwo „Nora-Druk”, Kijów). Zgłoszony przez TOW „Nora-Druk”.
• Borys Chersoński. Tomiki poezji „Pokłonić się drzewu” (2019, „Wydawnictwo Starego Lewa”, Lwów), „Stalina nie było” (2018, wydawnictwo „Foljo”, Charków), „Będziemy ciepłem i popiołem” (2020, „Duch i litera”, Kijów). Zgłoszony przez przewodniczącego Komitetu Jurija Makarowa.
Od razu przypomniałem sobie wywiad przewodniczącego Komitetu Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Jurija Makarowa, której udzielił Suspilnemu 3 listopada. Na pytanie, co Komitet zrobi w pierwszym etapie, Makarow odpowiedział:
– Nie pamiętam, żeby tam istniały jakieś precyzyjne kryteria. Podczas pierwszej tury odsiewamy to, co trafiło na tę listę przypadkowo. Obowiązkowo i nieodmiennie co roku dotyczy to przeważnie literatury.
KOMENTUJĄ:
Maria MOROZENKO, przewodnicząca Kijowskiej Organizacji NSPU. To, że utwory literackie zostały tak cynicznie odsunięte, jest skutkiem braku w składzie Komitetu Nagrody godnych literatów. Żadne apele pisarzy nie wpłynęły na zdrowy rozsądek kierownictwa państwa. Najwyraźniej jest to system niszczenia kulturalnego oświecenia kraju. I to świadome ignorowanie, a co więcej – stopniowe niszczenie autorytetu pisarzy we własnym państwie w celu szerokiego promowania surogatu literatury. To, co już mamy z telewizją.
Oczywiście będziemy bronić przestrzeni literatury. Ale oto kłopot: ile pracy wkładają pisarze, prowadząc spotkania autorskie, i jakie natchnione twarze są naprzeciwko na patriotycznych spotkaniach, a podczas wyborów „mamy to, co mamy”. Oczywiście od takich skutków, a jeszcze bardziej od zwodniczych słów i czynów Makarowa, czasem opadają ręce, ale nie warto. Wiara i w beznadziejności jest potężną bronią. Jak mówił Kobzarz: „Borykajcie się – a pokonacie. Wam Bóg pomaga”.
Jeszcze jedna ważna uwaga: otóż demokratyczna społeczna Kijowska Organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, gdzie w absolucie nie ma autorytarności, zgłasza do Nagrody Szewczenki, za słowami i czynami Makarowa, przypadkowych ludzi w literaturze. A on osobno zgłasza pisarzy godnych. Hańba i wstyd!
Pojawiają się ludzie, którzy w swoim życiu wydali kilka tomików poetyckich, i po tym od razu zgłaszają się do Nobla. Ponieważ być może nie znają języków obcych, jako możliwy wariant zgłaszają się do Nagrody Szewczenki. I z całym szacunkiem dla ich ambicji, to po prostu trzeba odciąć, odsiać na pierwszym etapie, aby to nie przeszkadzało w odbiorze obrazu. Tak więc w tym sensie funkcje pierwszej tury są wyłącznie sanitarne.
Ach, oto w czym rzecz! Bojownicy z antysanitarią we współczesnej literaturze ukraińskiej zbyt się zapalili do „czyszczenia” tego, co „podczas pierwszej tury… trafiło na tę listę jako przypadkowe”, według słów przewodniczącego Komitetu.
Kim są ci „przypadkowi” ludzie? Hennadij Szczypkowski – znany ukraiński prozaik, wieloletni kierownik Odeskiej Obwodowej Organizacji Pisarskiej, autor historycznej trylogii „Tovtry”? Natalka Dziubenko-Mejs – znana ukraińska dziennikarka i pisarka, autorka historycznego poematu „Skoworoda”? Wiktor Teren – znany ukraiński poeta, deputowany Rady Najwyższej kilku kadencji, patriota Ukrainy? Poetka Switłana Antonyszyn ze swoim niepospolitym talentem i trudnym losem życiowym? Czy, weteranka NSPU, autorka ponad 30 książek, laureatka 5 Ogólnoukraińskich i jednej Międzynarodowej Nagrody Literackiej, z już dość znanym trzytomowym wydaniem „Dwowijna”?!
A w rezultacie wszystkich 20 kandydatów nawet nie zostało nominowanych do nagrody… (Wszystkich wymieniać nie będę, ale uwierzcie, że i niewymienieni – to znani w Ukrainie ludzie…).
Teraz najważniejsze: jeśli ten pogrom się wydarzył, to czy ktoś powinien być tym zainteresowany?
Wróćmy do listy uczestników drugiej tury. Jest na niej siedmiu pisarzy o większej lub mniejszej popularności (śmiem powiedzieć „mniejszej”, niż ci, którzy zostali wyrzuceni za drzwi konkursu), wśród nich nazwisko Borysa Chersońskiego. No i co z tego? – powiecie. I ja bym tak powiedział, gdyby kandydatury Chersońskiego nie zgłosił… przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego Jurij Makarow!!! (Ja w ogóle dziwię się, jak do Regulaminu nagrody przedostała się norma zgłaszania kandydatur przez przewodniczącego Komitetu, przecież to wykorzystywanie stanowiska służbowego, ale co jest, to jest…).
Zatem obraz jest jasny: Makarow koniecznie musiał już w pierwszej turze oczyścić pole konkurencji pod swojego kandydata! Zgódźcie się, że na tle sześciu rywali Chersoński wygląda nie tak źle (dla tych, którzy mało się w tym orientują).
Zatem najbardziej prestiżowy konkurs
Ukrainy rozpoczął się od poważnych naruszeń norm moralnych i etycznych.
Lesia STEPOWYCZ, m. Dniepr. Przeżyłam podobną historię, kiedy w 2019
w roku Dniepropetrowska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa im. Pierwszych Nauczycieli Cyryla i Metodego oraz Dniepru Centralna Miejska Biblioteka zgłosiły mój dwutomowy zbiór prozy „Niemcy w ogrodzie” do Nagrody im. Szewczenki w kategorii „Eseistyka, publicystyka”. Miałam godnych konkurentów – obrońcę praw człowieka, więźnia politycznego GUŁAG-u Wasyla Owsijenkę, doktora nauk historycznych, poetę Petra Szkrabiuka. Я думала, że nie będę się gorzko przejmować, a tylko się ucieszę, bo byłoby sprawiedliwie, gdyby nagrodę dano, powiedzmy, Wasylowi Owsijence. Takim konkurentom nie wstyd nawet przegrać.
Termin składania dokumentów zgodnie ze statutem już upłynął i pozostawało tylko czekać. Tu jednak zaszły zmiany w składzie Szewkomu: w związku z zakończeniem kadencji z urzędu odszedł Jurij Szczerbak i skądś pojawili się makarowcy. Ogłosili przedłużenie terminu składania dokumentów, a ci „nowi”, którzy złożyli wnioski, zostali laureatami nagrody w 2020 roku. Trzeba zrozumieć, że nasze książki w ogóle nie były rozpatrywane. Makarowcy zlekceważyli nasze utwory. Tymczasem na mój dwutomowy zbiór napisali i wydrukowali obszerne recenzje dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik Mykoła Żulynski, doktor nauk filologicznych, profesor Sydir Kiral oraz inni godni uznania. Za tę książkę otrzymałam Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Hryhorija Skoworody za 2020 rok. Ale makarowcom to wszystko jest obojętne.
Zlekceważyli nie tylko nas i nasze-
Tłumaczenie maszynowe
Natalia DZIUBENKO-MEJS
Właśnie tak w ostatnich dniach przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego Jurij Makarow napisał o mnie i jeszcze o dziesiątce pisarzy.
„Ponieważ być może nie znają języków obcych, to jako możliwy wariant zgłaszają się do Nagrody Szewczenkowskiej. I przy całym szacunku dla ich ambicji, to po prostu trzeba odciąć, odsiać na pierwszym etapie, żeby to nie przeszkadzało w postrzeganiu obrazu. Tak więc w tym sensie funkcje pierwszej tury są tylko „sanitarne”.
Takimi słowami „bojownicy z antysanitarią” rozprawili się ze „Skooworodą”, poematami o Hołodomorze, Kałnyszewskim, cyklami biblijnymi, szewczenkowskimi, moimi poezjami, które z jakiegoś dziwu studiują w szkołach, na uczelniach, brzmią na placach, majdanach, w audytoriach. Za które otrzymałam Narodową Nagrodę Szewczenkowską, za przyznaniem której głosowali, zauważcie, tylko pisarze-laureaci Narodowej Nagrody Szewczenkowskiej. Może i oni, czy „ono”, w interpretacji państwowego znawcy ukraińskiej literatury, także są zbędni i przypadkowi.
Nie jestem sławolubna. Od słowa „wcale”.
Swego czasu James Mace wyrzucał mi, że to moja największa wada. Ale już tak jest. Wątpię i gryzę się każdym nieudolnym słowem czy niezdarnym rymem. Ani słowa krzywego nigdy bym nie powiedziała zwycięzcy, który otrzymałby nagrodę w równej konkurencyjnej walce, w publicznej dyskusji. Ale mnie, jak i innych poważnych literatów, nawet nie dopuszczono do drugiej tury. Ot, z takim nieudolnym sformułowaniem. Bo spośród listy nominowanych (uczestników drugiej tury) konkursu o zdobycie Nagrody Szewczenkowskiej 2022 roku w nominacji „Literatura” z 27 osób, które złożyły dokumenty, pozostało… tylko siedem, czyli „odsiano” trzy razy więcej, niż pozostało. W innych nominacjach prawie wszyscy poszukiwacze pozostali na miejscach.
„W niej siedem nazwisk pisarzy z większą lub mniejszą popularnością (śmiem powiedzieć „mniejszą” niż u wystawionych za drzwi konkursu), wśród których nazwisko Borysa Chersońskiego. No i co z tego? – powiecie wy. I ja bym tak powiedział, gdyby kandydatury Chersońskiego nie zaproponował… sam przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego Jurij Makarow!!! (Ja w ogóle dziwię się, jak do Regulaminu nagrody przeniknęła norma wysuwania kandydatur przez przewodniczącego Komitetu, przecież to czystej wody korupcja i wykorzystywanie stanowiska służbowego, ale co jest – to już jest…)”, – to reakcja pisarza Mychajła Pasicznyka w czasopiśmie „Chwyla Desny”.
Więc chcę powiedzieć Jurijowi Makarowowi – przewodniczącemu Komitetu, że nie my, a wy tutaj jesteście zbędni i niebezpieczni dla ukraińskiej kultury. Wy, swoimi utworami, a i kandydaturami na członkostwo w Komitecie Szewczenkowskim dawnych i sławnych laureatów Nagrody Szewczenkowskiej – akademika Mykoły Żułynskiego, przewodniczącego „Proświty” Pawła Mowczana, a także przewodniczącego NSPU Mychajła Sydorżewskiego. Faktycznie w 2019 roku nastąpił mentalno-konceptualny i organizacyjny przewrót Szewkomu. W grudniu tego samego złowrogiego 2019 roku klasykowi ukraińskiej literatury Dmytrowi Pawłyczce nie pozwolono przeprowadzić jubileuszowego wieczoru w Operze...
Wstyd mi, że obecnie w Szewkomie nie przeczytali utworów Natalii Dziubenko-Mejs, jednej z najsilniejszych poetek współczesności, skoworodynki, której poetycki głos brzmi od dziesięcioleci mężnie, niezłomnie i wysokokunsztownie. Nawiasem mówiąc, odnośnie języków obcych: u Natalii Dziubenko-Mejs, która była żoną Amerykanina i bywała w USA, wszystko w porządku z angielskim. U mnie, germanistki z zawodu, też wszystko w porządku z niemieckim i angielskim. Tak więc makarowcy muszą wysuwać bardziej znaczące kontrargumenty, odrzucając utwory takich jak Natalia Dziubenko-Mejs, Wiktor Teren i inni godni pretendenci. A nie ma czym kryć – idźcie precz ze stanowisk, bo wy nie upiększacie, a jedynie hańbicie Nagrodę Szewczenkowską w oczach Ukraińców i świata.
Jewhen BARAN, m. Iwano-Frankiwsk Przeczytałem oburzające wpisy Mychajła Pasicznyka i Natalii Dziubenko-Mejs o „weselnych igrzyskach żab” pod nazwą „szewczenkowskie wyścigi”. Makarow, który obecnie kieruje Szewczenkowskim komitetem, – ani pisarz, ani dziennikarz, tak, całkowite nieporozumienie, „poszukiwacz złota”. Na sztandarze tego makarowskiego komitetu musi błyszczeć członek klasyka suczukrlitu, którym on ozdobił swoją poetycką nietlenkę, wydaje się, też „pretendent do papachy”...
I to tak wygląda nadzieja ukraińskiej literatury na uwagę europejskiego środowiska kulturalnego?
Po pierwsze, to środowisko nie jest jednorodne.
Po drugie, tam jest swoja koniunkturalna linia. Po trzecie, tam jest rynek książki ze swoją historią i swoimi tradycjami. Dostosowywać się do nich ukraińskiemu pisarzowi nie jest łatwo, a nawet niemożliwe.
Ale problem jest głębszy, niż się wydaje.
Planowo niszczono autorytet pisarza narodowego poprzez niszczenie Związku jako organizacji społecznej z narodowym autorytatywnym głosem. Wina leży tu także po stronie pisarzy, którzy przez ostatnie 30 lat zamiast modernizować, transformować organizację – lumpenizowali i kryminalizowali ją. Nie będę wymieniać imion, to niczego nie zmieni. Ale rezultatem tej czumackiej upartości, nieuzasadnionej ambitności, małostkowej korzyści i zwykłego nieumiejętnego komunikowania się z ludźmi, mamy obecnie w Komitecie Szewczenkowskim nie po prostu przypadkowych ludzi, a niszczycieli narodowego gruntu. Dlatego nie płaczcie, panowie pisarze. “Walczcie – a zwyciężcie”. Nie opuszczajcie Słowa. Czasy zawsze się zmieniają. Trzeba mieć czym przywitać zmiany, które nadejdą...
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FYLIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Nazarij odszedł w zaświaty. Pawło Dworski powiedział na osieroconej scenie, że zostawił ludziom piękny ogród swoich pieśni. Na myśl przychodziła ta niepowetowana strata nienarodzonych wartości, które mogłyby zostać wyhodowane jego talentem, pielęgnowanym miłością do ludzi, rodzinnego kraju, Ukrainy. Gdyby los podarował mu inną drogę życiową. Gdyby... Można żyć długo, nudno i mdło, ale jemu przeznaczone było torować drogę krótką, jak błysk, porywającą. Powstał niczym mocno napięta struna, która tworzyła piękną melodię, za to obdarzona wysokim prawdopodobieństwem zerwania się. Niestety, stało się właśnie tak. Chociaż jego “pieśń pośród nas” będzie brzmieć zawsze, inspirując i ładując jasną energią każdego, kto dotknął piękna utworów Nazarija – delikatnych, życiodajnych, przejmująco szczerych, romantycznych. Patriotycznych. Bo jakąkolwiek pieśń wykonywał, była ona utkana z niezgłębionych źródeł miłości do pięknej ukraińskiej ziemi, jej melos sięgał pierwotnych źródeł ludowych, złożony z estetyczno-uczuciowego, obywatelskiego, narodowego fundamentu, który utrzymuje i ożywia ukraiński świat. U każdego jest swoje postrzeganie tej znaczącej dla ukraińskiej kultury nieokiełznanej i szlachetnej natury. Rodzina, bliscy przyjaciele, mistrzowie narodowej sztuki, wykonawcy ze sławnego zespołu “Smerichka” oraz wielu innych poza granicami artystycznego cechu zachowują niemało wspomnień z pięknych stron życiorysu niepowtarzalnego śpiewaka ukraińskiej Rodziny. Ale, być może, jest ta wspólnota, która łączy wszystkich, którzy znali Nazarija mniej lub bardziej, znajomych z nim blisko lub tylko przez pieśń. Sądzę, że najdokładniejszą charakterystykę nakreślił sam Artysta w swoim krótkim i pojemnym wierszu, na dwa miesiące (kwiecień 1995 r.) przed zakończeniem ziemskiej drogi. “W tobie dusza moja, / W tobie życie moje, / W tobie miłość moja, / Tobie śpiewam ja! / W tobie nadziei zorza. / W tobie mój świat jaśnieje, / Tobie śpiewam ja, / śpiewam ja...”. Przede mną – specjalne wydania gazety “Bukowynśke Wiche” (29 listopada, 6 grudnia 1995 r.), poświęcone 44. rocznicy urodzin ludowego artysty Ukrainy Nazarija Jaremczuka. Na tle pięknych fotografii szczytowego twórcy ukraińskiej Pieśni w bujnie rozkwitłym jabłoniowym sadzie rodzinnego obejścia w Riwni pod Wyżnicą oraz nad Czeremoszem wyryte są słowa jego życiowej misji – “JA RAZEM ZE SWOIM NARODEM”. To – odpowiedź na zagadkowość dedykacji Nazarija “W tobie życie moje...”. Życie – dla Ukrainy, z Ukrainą! Ona dla niego była “ponad wszystko”. Matką, ukochaną, rodzinną Ziemią, Ukraińskim narodem, Ukraińskim państwem. Mało powiedzieć o nim jako o utalentowanym i niedoścignionym Artyście. On jest Człowiekiem unikalnej próby. Szczerym, szlachetnym, wrażliwym i obywatelsko odważnym. Poeta-pieśniarz, dobry twórczy przyjaciel Nazarija Wadym Kryszczenko u zarania lat 90. powie: “Gdybyście wiedzieli, jak świeciły się oczy Nazarija, kiedy Ukraina stała się samodzielnym państwem”. Rzeczywiście, tym wysokim ideałem żył i tworzył w tych czasach, kiedy jego naród był zniewolony bezpaństwowością. Przez gęstwinę niewolniczego popiołu przebijał się ogień ukraińskiej pieśni Nazarija z jej nadzwyczajną energią Miłości, siłą wiary w siebie, swój naród, rodzinną ojcowską tradycję. I nad wszystkimi tymi świętościami on marzycielsko unosił się nad rodzinnymi szczytami, widząc zawsze pasek czystego błękitnego nieba ukraińskiej wolności nawet przez zakratowane dla Ukraińców okienka. Sam los internackiego dzieciństwa przygotował go na bliskość z wieszczym słowem Szewczenki: “Swoją Ukrainę kochajcie, Kochajcie ją! W czasie srogim…”. W swoim poetyckim dzienniku zwraca się do współczesnych już niepodległego państwa, przebywając 9 listopada 1993 roku w dalekim Los Angeles, aby ci uwierzyli w swoją przyszłość, bo “dość szukać ‘cudzego Boga’”. Wszak “kto nie zna siebie / Kto nie wierzy w siebie / Kto nie wie kim jest /… Jeśli nie znasz swojej Ukrainy / To nie widzieć więcej tobie / Ani słońca, ani nieba”. O wszystko co ukraińskie ostro przeżywał, nikt i nigdy nie widział go obojętnym na ukraińskie sprawy. W 2004 roku w Czerniowcach światło dzienne ujrzała wspaniała (już rzadka) książka “Jaremczuk N. Zawołaj pieśni mojego serca... Dzienniki, wiersze, wspomnienia”. Tam są i moje krótkie wspomnienia o Nazariju. One tak i nie zmieniły się w sądach, postrzeganiu, ponieważ czas i przestrzeń nie są w stanie wpłynąć na jego postawę, bo mierzy się ona tylko wartościami, które są wieczne. Przypominam sobie rozmowy z Nazarijem na Pierwszym Światowym Forum Ukraińców w Kijowie 21–24 sierpnia 1992-go (rocznica ogłoszenia Niepodległości Ukrainy), kiedy on z błyskiem w oczach bronił “swojej” prawdy i wizji przyszłości Ukrainy, misji języka ojczystego i narodowej kultury, cerkwi, znaczenia ich dla państwowego postępu, odrzucając politykierstwo oraz monopol władców na miłość do Ukrainy. Był tym prawdziwym państwowcem, którzy są tak potrzebni w obecnym czasie i ukraińskich realiach. Później, będąc już śmiertelnie chorym, zanotuje w swoim dzienniku myśli o tych wyzwaniach i niepokojach, które kontynuują prześladowanie Ukraińców do dziś. “Ukrainę napełniła taniość, – pisze Nazarij, – prymitywu w ładnych opakowaniach. My szczyciliśmy się, że jesteśmy najbardziej czytającym narodem i bardzo mądrym. Niestety, to nie tak... Dobijają nas we własnym domu-państwie restauracyjne, półwulgarne szlagiery z moskiewskiego show-biznesu. Najazd moskiewskiego prymitywu. Gorzka prawda... Chociaż dzięki nam oni stali się moskiewszczyzną”. Zaostrzone poczucie osobistej, narodowej, państwowej godności nie opuszczało go w żadnych okolicznościach. On wewnętrznie i zewnętrznie zawsze protestował przeciwko zasileniu obcej niskiej jakości “kultury”, która narzucała Ukraińcom “surogat-wartości”, a naród, nie wyciągając wniosków, jak królik przed wężem staje przed rządem północy, chociaż jeszcze nigdy z północy nam nie przyszło dobro. Przed nami Artysta-Obywatel, zakochany w pięknościach swojego narodu, rodzinnego kraju, kulturalnej tradycji, jednocześnie nietolerancyjny wobec gorliwości homosowietikusów przed obcą moskiewszczyzną. Dlatego z takim bólem Nazarij retorycznie pyta: “Coś ty z nami zrobiła, Moskwo, co my ze sobą sami robimy? Gdzie my żyjemy? Kim my jesteśmy?”. Swoim głębokim wewnętrznym współodczuwaniem, nawołującym słowem, a jeszcze bardziej – ukraińską pieśnią on, zwracając się do “synów serdecznej Ukrainy”, jakby wypełniał etyczny testament Słowa Szewczenki, który krył się w najważniejszym pytaniu żywotności ukraińskiej nacji – “co my?.., czyi synowie?”. To, co czuł, o co się martwił, czym szczerze się przejmował i czemu obsesyjnie był oddany, pozostaje i dzisiaj czułym nerwem dla ukraińskości. Swoją subtelną i delikatną, czystą i prawdomówną duszą Nazarij umiał “widzieć” za horyzont. Europeizm, którym już wtedy politycy zaczęli powoli “karmić” Ukraińca, kontynuując przede wszystkim w kulturze “kupować cudze”, przez niego był postrzegany uczciwiej i odpowiedzialniej, bo najpierw chciał otrzymać odpowiedź na to, co skryte – czy “swojego nie wyrzekajcie się”?! Zapisy w dzienniku zawierają rozwiązanie tej wydawałoby się aksjomatycznej prawdy. On pisze: “Zapytajcie u Francuzów o najlepszych śpiewaków, aktorów, pisarzy, malarzy, oni powiedzą – to Francuzi, a potem wyróżniają innych. Zapytajcie o to Amerykanów, Włochów, – ta sama odpowiedź”.
Apel dotyczył polityków i pedagogów, urzędników państwowych i działaczy kultury, młodzieży i przedstawicieli biznesu, wszystkich żyjących na Ukrainie. Ponieważ u podstaw modelu kulturowego życiodajnego społeczeństwa powinna znajdować się, jego zdaniem, wybitna wartość narodowości. Żył nią, tworzył, marzył. W czasach, gdy nie wolno było, niebezpiecznie było prowadzić rozmowy o głębokich źródłach kultury narodowej, Nazarij odnajdywał za pomocą lirycznej metafory przyczynowość tego protuberancyjnie wybuchowego sukcesu nowej ukraińskiej piosenki. „Jak drzewo, które czerpie siłę swoimi korzeniami z ojczystej ziemi – pisał Artysta w dalekim 1984 roku – tak i „Smericzka” – symbol tego drzewa, chłonie ze źródeł rodzimego folkloru, melosu życiodajne soki piosenki, które wiekami tworzył naród, i ożywiwszy je swoim twórczym natchnieniem, wynosi do ludzi w nowych szatach, które tylko upiększają i odmładzają wiecznie młodą pieśń ludową”. Taka była filozoficzność i wysoka uczuciowość rozumienia u 33-letniego mężczyzny praźródeł ukraińskiej kultury, sztuki, muzyki, poezji. Jego światopogląd i normy zachowania współbrzmiały z wiecznymi ogólnoludzkimi i narodowymi ideami, które służyły jako amulet dla narodzin, rozwoju, ochrony narodów pragnących wolności i postępu. Kiedyś K. Uszynski, badając europejskie doświadczenia kulturalno-oświatowe, nakreślił cechy i różnice ich systemu wychowania narodu, które polegały na silnym, szczególnym stosunku do swojej Ojczyzny, własnej historii, rodzimych wartości kulturowych, języka. Bo „naród bez narodowości – to ciało bez duszy – twierdził wybitny ukraiński pedagog – który tylko podlega prawu rozkładu i zniszczenia w innych ciałach, które zachowały swoją odrębność”. Dlatego, kiedy w listopadzie-grudniu 1995 roku wyszły już wspomniane dwa specjalne wydania „Bukowynśkoho Wicza”, poświęcone Nazarijowi Jaremczukowi pod wymownym tytułem „Jestem razem ze swoim narodem”, to dzięki dziennikarzom (T. Szewczuk, M. Szkriblak, I. Docyn), artyście O. Kryworuczce udało się odnaleźć tę utajnioną strunę Muzy Artysty, która zwie się narodowością. Był on razem ze swoimi braćmi po twórczym fachu (W. Iwasiuk, L. Dutkiwski, W. Zinkewycz, P. Dworski...) właśnie wśród tej młodej inteligencji narodowej, która uświadamiała sobie znaczenie tej idei. Wszak jakkolwiek utalentowany by człowiek nie był, zawsze jest niższy od Narodu. Poza zasadą narodowości następuje tylko regres w twórczości, rozwoju państwowym i cywilizacyjnym. Tylko dzięki tej zasadzie narody są zdolne odgrywać swoją historyczną rolę, w przeciwnym razie zmuszone są zejść z areny światowego bytu. Doświadczenie ostatnich dziesięcioleci tylko potwierdza aksjomatyczność tej zasady. Wszak nawet dobrze opracowana demokratyczna koncepcja wielokulturowości Europy nie zdołała stać się ogólnym zamiennikiem narodowości kulturowej, ponieważ uważa się za niezgodne z naturą ignorowanie fundamentalnej zasady istnienia narodów, kiedy wielokulturowością próbowano rozmywać podstawy ludowej kulturowości. Najbardziej nowoczesne, technologicznie i intelektualnie innowacyjne państwa uświadomiły sobie znaczenie potrzeby „samokarmienia się” przede wszystkim kulturą narodową we współdziałaniu z ogólnoludzką. Dla Nazarija naród zawsze był twórcą kultury, jej skarbnikiem i jednocześnie surowym znawcą. W jednym z ostatnich wywiadów w kijowskim hotelu Nazarij powie: „Główną i jedyną ocenę twórczości, a i życia w ogóle, daje czas i naród. Choćbyś był sto razy posiadaczem jakiegoś tam małomiasteczkowego „Grammy”, ale jeśli na twój koncert nie przyjdą ludzie, nie przyjmą, nie będą oklaskiwać, nie wyjdą z sali czyściejsi, lepsi, jesteś nikim”. Nazarij przyswoił tę prawdę, opanowując i utalentowanie przekazując następnym pokoleniom kulturę swojego narodu, tradycje historyczne i etnowartości, wielkie idee, pokłady narodowych dorobków twórczych, stworzonych przez wybitnych Ukraińców. Sam proces przekazywania przez niego wartości kulturowych z jednego pokolenia na drugie przekształcił się w swoistą i fascynującą sztukę. Wyszukaną, romantyczną, rozmarzoną. Jego głos, z właściwą mu oryginalnością i autentycznością brzmienia, pragnął wysokości, wolności, lotu i czystego nieba. Zawsze. I wtedy, gdy w 1984 roku podróże koncertowe zaprowadziły go do stepowej Mongolii, gdzie pod wrażeniem przestrzennej bezkresności napisze: „Zimno, z deszczem, nad Ułan Bator groźnie krążą orły. Jedyna stolica, która ma na swoim niebie orły”. I wtedy, 24 maja 1995 roku, na swoim przedostatnim koncercie (28 maja na Polu Śpiewaczym z okazji Dnia Kijowa, ostatni – 7 czerwca w Operze Narodowej im. Tarasa Szewczenki), kiedy bardzo przenikliwie, porażająco zmysłowo śpiewał requiem pamięci Wołodymyra Iwasiuka, jakby żegnając się, odlatując w błękitne niebo. Niedługo przed zakończeniem swojej ziemskiej drogi (10–15 czerwca 1995 r.) Nazarij pytał, zwracając się w dzienniku do władz i rodaków: „Gdzie jest sformułowana ideologia naszego społeczeństwa, naszego narodu, narodu pracowitego, utalentowanego, mądrego, ale narodu, który przywykł znosić zniewagi, przemoc wobec siebie... Jakaś piosenkarka z wymyślonym wizerunkiem, nadmuchaną reklamą z Moskwy, Leontiew biorą z Ukrainy 1 mln dolarów ze Sławutycza (bliskie Nazarowi miasto, bo podczas katastrofy czarnobylskiej wielokrotnie występował z koncertami, wspierając brygady ratunkowe). A obok dziesiątki setki naszych piosenkarzy, kompozytorów, festiwali wyższego poziomu niż w Moskwie. Obraźliwe”. Zaprawdę, jego silną ludzką cechą było odczuwanie świata jako niepodzielności duchowej, pieśniarskiej kultury, sztuki od 1995 rok. Trzy wrześniowe koncerty pamięci Nazarija Jaremczuka w pałacu „Ukraina”. Zdaje się, że był niewidocznie obecny w duszy i sercu każdego, kto przyszedł oddać hołd i szacunek wielkiemu ludowemu Śpiewakowi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
moralności, etyki, polityki, interesu społecznego, nigdy nie ignorując tak bliskiej jego sercu triady „Artysty-Obywatela-Ukraińca”. On uświadamiał sobie odpowiedzialną misję pieśni narodowej, kultury, obrazu artystycznego we współczesnych procesach państwowotwórczych. Godna, szczera, nieustępliwa postawa Śpiewaka wielkości i piękna swojego Narodu była swoistą wizytówką ukraińskości, pewnym wzorcem stosunku do Ukrainy, kultury narodowej zarówno w ojczyźnie, jak i w dalekich światach. Wzlot jego filozofii pieśniarskiej, estetyki, obywatelskości kształtował niezwykle przyciągającą atmosferę emocjonalną, kiedy poetyka i melodia Pieśni tworzyły nieprzepartą siłę miłości do Ukrainy, Człowieka, pragnienie walki o wolność. W różnych formach i do różnych grup społecznych oraz stanów (od młodzieży po inteligencję i władzę) starał się dotrzeć do świadomości ukraińskości w poznawaniu „siebie”, do ich szacunku do samego siebie i godności. Testament Szewczenki „Gdybyście (my) uczyli się tak jak trzeba” stał się tym życiowym sensem, na którym Nazarij opierał się w swojej twórczości. Pieśni Jaremczuka zapalają ludzką Duszę, zmuszają do dumy z bycia Ukraińcem, głębszego poznawania istoty światopoglądowej, która znajdowała się w niszach jego życia. Był jednym z tych, którzy łamali utarty stereotyp o rzekomej niespójności szlachetności i piękna artysty na scenie oraz poza nią. Obnażonymi nerwami odbierał sukcesy i niepowodzenia ukraińskiej kultury, z zachwytem opowiadając o „Czerwonej Rucie”, „Wodohraju”, które śpiewał cały świat, z natchnieniem wspominał o wyżnickiej „Smericze” z Bukowiny, w szczególności o jej 46 (!) koncertach w ciągu 23 dni we Lwowie (niesłychane jak na dzisiejsze czasy) z pełnymi salami i morzem kwiatów... Z goryczą mówił o zalewie wybrakowanego, niskiej jakości „towaru kulturalnego” w barwnych opakowaniach z „moskiewskiego rozlewu”. „Idę sobie Kijowem – oburza się Nazarij w wywiadzie z M. Miszczenką – patrzę, wisi afisz: „Kabaret-duet „Akademia”. Swoją drogą, w Pałacu „Ukraina”, nie gdzie indziej. Dla kogo ta akademia? Dlaczego kabaret „Akademia” – akademia dla ukraińskiej publiczności, dla ukraińskich artystów? Czyż Ukraińców w Moskwie (w Pałacu Kremlowskim) przyjmują tak samo głośno, z pompą?”. Jako artysta nie akceptował w żadnej formie niskowartościowego, obcego towaru, na dodatek narzucanego siłą złej tradycji imperialnej. Ale szczególnie nietolerancyjnie odnosił się do „swoich”, którzy wpuszczali tę surogat-produkcję w narodową przestrzeń kulturową i gorliwie oklaskiwali pogańskich idoli za ich puste pieśniarskie „perły” w rodzaju „ja przyszedł, a ty odeszłaś”. Nazarij twierdził, ostrzegając: „najgorsze, że w masie swojej współczesna rosyjska estrada – to daleko nie najlepsze wzorce artystyczne. I właśnie te wzorce, te gusta ona narzuca nam. A my, jak u Szewczenki: „Mongołowie, Mongołowie...”. Ten wirus – to jedna z największych plag naszej współczesnej pieśni”. Oczywiście, nie tylko pieśni, bo kremlowska ekspansja kulturowa „miękkiej siły” stała się wkrótce ważnym składnikiem agresji wojskowej, wojny hybrydowej Moskali przeciwko Ukrainie. To niby rozmyślania, oceny współczesnego „wieszcza Bojana”, który narodową Pieśnią pomieścił w duszy społeczeństwa aktualne przesłania dla czasów obecnych, kształtując ogólne rozumienie znaczenia kultury narodowej jako najsilniejszej broni w walce z surowym przeciwnikiem. Ponad ćwierć wieku temu wybitny rodak Nazarija, pochodzący z Bukowiny Dmytro Hnatiuk powie o nim lakonicznie i prawdziwie: „Mnie zawsze pociągało w Nazariju to, że był świadomym obywatelem i wielkim patriotą naszego państwa. Wiernie służył ojczystej sztuce, kulturze, co odpowiadało mojemu życiowemu credo: oddawać wszystkie siły i talent na służbę narodowi” (Bukowinśke Wicz, 29.XI.1995). Człowiek, opętany ukraińską ideą, ofiarnie oddany pieśni narodowej, był i jest tym wiecznym amuletem kultury wielkiego Narodu. Żył i tworzył poza orbitami fałszu, ambicji, obojętności, wyrachowania. Sługa i Twórca Ukraińskiej Muzy. Jego naturalna kulturowa spójność nie poddaje się czasowi, koniunkturze politycznej, zmieniającym się modom artystycznym. Śpiewak ponadczasowy. O nim szczerze wypowie się jego brat w duchu Wasyl Zinkewycz: „Nazarij był tym śpiewakiem, który nakreślił trajektorię swojej gwiazdy miłością do Ukrainy. A ona, matka-państwo, nieustannie była muzą. Dla mnie właśnie z tego duchowego źródła rozpoczyna się osobowość jako człowiek. Nazarij służył swojej muzie i dlatego był tak naturalny i zrozumiały, jak nasza ukraińska pieśń”. Oczywiście, właśnie tacy artyści, bliscy duchem, krwią i miłością do Ukrainy, będą pozostawiać na wieki nieśmiertelny ślad w pamięci narodowej, wyciosany narodowym uznaniem i szacunkiem. Takim postrzegają go ludzie do dziś, tak samo zachwycająco wypowiadał się i on o ludziach oraz przyjaciołach. We wspomnieniach o Wołodymyrze Iwasjuku Nazarij porównywał duchowego brata z drogocennym kamieniem, bezcennym skarbem czarującej ludzkiej obdarowaności i talentu, którego życie było utkane z czarnych i czerwonych nici, na imię którym muzyka, poezja, pieśń, miłość do ludzi, do narodu swego. Niezależnie od naszych życzeń, aspekty jego genialnej obdarowaności, aspekty twórcy, nowatora i talentu potężnej, jak powiedziałby Iwan Franko, siły („Wezwij pieśni mojego serca”, 2004 r.). W tej książce, która ujrzała światło dzienne dzięki wsparciu Wiktora Juszczenki, przyszły Prezydent Ukrainy powiedział: „Nazarij Jaremczuk – to unikalne zjawisko ukraińskiej kultury. Jego spuścizna pieśniarska ma stać się swoistą latarnią, z którą będzie sprawdzać swój kurs ojczysta kultura muzyczna, naszym immunitetem przeciwko bezduchowości”. Ludzie zawsze cieszyli się z niego, z jego sukcesów, osiągnięć twórczych, tak jak on zawsze wrażliwie i szczerze odbierał wzloty innych. Zaprawdę, niby o sobie, w hołdzie z okazji trzydziestolecia swojego starszego przyjaciela i mentora Lewka Dutkiwskiego 9 kwietnia 1973 roku złoży dedykację wierszem „Okna twórczości”: „W nocnym spokoju – / Niepokój. / Wzburzone gamy w sercu stukoczą. / Czas nie dla niego, spokój nie dla niego, / Pieśni Czeremoszu z gór dźwięcznych lecą...”. W tej niepowtarzalnej szczerości wobec ludzi i nieustającej radości z ich sukcesów, talentów, zwycięstw, pasji Nazarij jawił się jako prawdziwie „uczłowieczony” Człowiek. Przeżywał (bez dekoracji) ich przyszłość, tak jak i przyszłość swojego Narodu, Ukrainy, szukając prawdy i krzywdy w historii. Jego błyskotliwe szkice z 1994 roku („W zmierzchu historii”, „Narodowy etnotyp Ukraińca”) są próbą wyrażenia społeczeństwu własnego poglądu na świat, zaznaczając, że „Szewczenko – piśmiennictwo – to bodaj jedyna droga odrodzenia i utwierdzenia ukraińskiej świadomości narodowej”. Podczas pierwszych wyborów parlamentarnych w niepodległej Ukrainie niepowstrzymanie gorąco wspierał ukraińskie siły patriotyczne, śpiewał w najdalszych zakątkach, przekonywał, zapalał wiarą ludzi w ich lepszy los. Ponad wszystko pragnął jedności wielkiej ukraińskiej rodzinie. Pamiętam zimowy poranek 1995 roku, pogrzeb Mychajła Iwasjuka, rozmowę przy cerkwi uniwersyteckiej, będąc już chorym, powiedział cichym i jednocześnie stanowczym słowem: „Swoi muszą się porozumieć. Heorhij, ty musisz o tym wiedzieć...”.
To znamienne dla każdego Ukraińca: „Boże, jedność nam daj” było dla niego nie zwykłą prośbą, a sensem idei narodowej, duchem odrodzenia i siłą Narodu, którą chronił swoją Pieśnią. Komu przypadło szczęście słuchać wykonania „Rodziny” przez Jaremczuka, ten czuł siłę dążeń artysty, by wznieść wspólnie świątynię jedności narodowej. Bo w słowie, muzycznej melodii pieśni „Rodzina, rodzina – od ojca aż do syna / Od matki córce dobro przekażę. / Rodzina, rodzina – to cała Ukraina / Z głębokimi korzeniami, z wysokimi gałęziami” zawarte są etyczne fundamenty naszej siły, sławy i przyszłego losu. Nie jest przesadą, że muza Jaremczuka, z jej niezgłębionym potencjałem zmysłowym, ułatwia zrozumienie świata. Służy ona wyżynom radości, miłości, heroizmu i jednocześnie chroni w czasach tragizmu. Nazarij „chodził wokół słowa obrazowego szczególnie ostrożnie, jakby boso – pisał Mykoła Żułynski – tylko na samych palcach, zbliżając się do tajemnicy jego sensu i próbując wyczuć gotowość słowa do muzycznego wzlotu”. Artystyczne Piękno jego Pieśni stało się wszechzwyciężające. Przychodzi uświadomienie prawdy – dlaczego narody wybierają na symbol jedności, postępu, walki nie materialnego idola, a Muzę: muzykę Beethovena, napisaną do ody Schillera „Do radości”; narodowy Hymn – Pieśń „Jeszcze nie umarła Ukraina”, stworzony talentem ducha Pawła Czubynskiego i Mychajła Werbyckiego, który zawiera siłę, przed którą nie ostoi się największe militarne zło. Czerstwa dusza nie zaśpiewa. A dlatego każdy z nas powinien stale być w locie – twierdził Nazarij – przez los, nad marnością, w wolnym locie, jako wolny człowiek, nie odrywając się od ziemi. Pamiętać święte rzeczy – kto cię urodził, po co żyjesz, skąd jesteś, do czego dążysz, co powiesz ludziom, z jakiej studni pijesz wodę. Nazarij poił swój talent pięknem, odwagą, niegasnącą miłością do swojego Narodu i rodzinnej Ziemi. Ukraińską Pieśnią, poetyckim Językiem, głębokim melosem Muzyki zachowywał, wzmacniał, krzewił energię narodową Ukraińców i UKRAINY! Wspomina się dobre i prawdziwe słowo-wspomnienie Stepana Halabardy o Nazariju: „Kochałem was wszystkich, lecz najbardziej kochałem Ukrainę”.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor BEZPALCZENKO, pracownik Czerniowieckiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej im. Mychajła Iwasiuka. Zawsze uśmiechnięta, dobra, w dobrym nastroju – właśnie taką jest Wira Mykytiwna Kytajhorodska, która potrafi oczarować każdego swoją prawdziwością i naturalnością. Zawsze potrafi zebrać i zaprzyjaźnić wokół siebie rodzinę krajoznawczych twórców z Bukowiny i rozmawiać godzinami o życiu, ojczystym języku, rodzinnym bycie oraz ojczystym kraju. Wira Kytajhorodska to znana postać we współczesnej literaturze ukraińskiej. Napełniła ją czysto besarabskim, wciąż jeszcze nie do końca zbadanym kolorytem. Jej stylu nie pomylisz z innymi. I nie tylko dlatego, że jest w nim to nieliterackie „se”, ale także dlatego, że żyje w nim ów honorowy pradziadowski duch Podniestrza. Nigdy nie rwała się do gwiazd pierwszej wielkości, a cicho i owocnie pracowała, rozmawiając ze współczesnymi językiem ogólnoludzkich prawd. Wiersze i proza Wiry Mykytiwny porażają głębokością, emocjonalno-psychologicznym napięciem, siłą duchowych i moralnych prób ludzkiego losu oraz miłości do ojczystego kraju. Liryczne „Ja” pisarki napełnione jest tą skoncentrowaną kobiecą energetyką, która podnosi ludzkie serce i zarówno w tragicznym, jak i optymistycznym postrzeganiu świata nie pozwala mu zobojętnieć. Obdarzył ją talentem sam Najwyższy. Z wielką czułością i miłością Wira Mykytiwna pisze o swojej rodzinnej wsi nad Dniestrem, ludziach i ojczystej ziemi. Poezja Wiry Kytajhorodskiej – pejzażowa, intymna, obywatelska liryka – przesiąknięta jest niepodrobionymi uczuciami, medytacyjnymi nastrojami. Mądrość narodu, wieczne wartości moralno-etyczne i estetyczne są nienachalne, lecz ekspresyjnie wcielone w wierszach-dedykacjach dla Iwana Mykołajczuka, Tarasa Melnyczuka, Sofii Majdańskiej, Marii Matios i innych. Poetka rozmawia ze współczesnymi językiem ogólnoludzkich prawd i odkryć, nie przekraczając granicy miary i harmonii. Bogata jest gama kolorystyczna i instrumentacja głoskowa wierszy Wiry Kytajhorodskiej. Są także opowiadania i artykuły na tematy literacko-artystyczne oraz społeczno-polityczne. Urodziła się 5 grudnia 1961 roku we wsi Nahoriany, w rejonie kelmienieckim (obecnie dniestrowskim) obwodu czerniowieckiego. Ukończyła szkołę średnią w Kelmieńcach (1979) oraz wydział filologiczny Czerniowieckiego Uniwersytetu Państwowego (1984). Pierwsze wiersze opublikowała w 1972 roku w gazecie „Naddnistrianska prawda”. Publikowała w czasopismach „Ukraina”, „Dnipro”, „Żowteń” (obecnie „Dzwin”), w „Bukowynśkomu żurnali”, w gazetach „Literaturna Ukraina”, „Ty”, „Żywe słowo”, „Bukowyna”, „Mołodyj bukowyneć” i innych. Szereg wyborów opublikowano w zbiorach zbiorowych. Autorka książek: „Wynohradna kołyska” (Użhorod, 1986), „Sonce wnochi” (Czerniowce, 1995), „Dekadans” (Czerniowce, 1999), „Łowinnia witru” (Czerniowce, 2005), „Bezkonechnyk” (Czerniowce, 2009), „Hojra” (Czerniowce, 2011), „Sim winkiw sonetiw” (Czerniowce, 2011), „Obłyczcziam do stiny” (Czerniowce, 2018), „Chorna hwardija” (Czerniowce, 2019). Redaktorka książek Tamary Sewerniuk „Dotyk bezsmertnyka...” (Czerniowce, 2003); zbioru wierszy „Słowo pro ridnu matusiu” (oprac. M. Polak; Czerniowce, 2010); Jewdokii Antoniuk „Z Czerniwećkych nastrojiw, abo Krynycia żywoji wody”, „Z wody i z rosy, abo Słowo do słowa” (obie – Czerniowce, 2015). Członkini Narodowych Związków Pisarzy i Dziennikarzy Ukrainy. Przewodnicząca Czerniowieckiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (2012–2014). Współzałożycielka międzynarodowej nagrody literacko-artystycznej im. Olhy Kobylańskiej. Laureatka obwodowej nagrody literackiej im. Dmytra Zahula (2003), obwodowej nagrody literacko-artystycznej im. Sydora Worobkewycza (2004), obwodowej nagrody literackiej im. Iwana Bażanśkiego (2012), nagrody literackiej „Kniaź rosy” im. Tarasa Melnyczuka (2012). W latach 2014–2019 – naczelniczka wydziału kultury Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Państwowej. Od 2021 roku – przewodnicząca Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Zasłużony Pracownik Kultury Ukrainy (2010). Słowo Kytajhorodskiej – to nie po prostu siła, to broń. To – Modlitwa! Bo poeta – to nosiciel wszechstronnego obdarowania oraz chrześcijańskiej miłości do ojczystego języka, jak zauważyła sama pisarka. Czcząc Wirę Kytajhorodską, Czerniowiecka Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa imienia Mychajła Iwasiuka przygotowała wirtualną wystawę „Caryca w białym welonie” na podstawie materiałów z informatorów i wydawnictw periodycznych, indeksów bibliograficznych, przewodników.
Tłumaczenie maszynowe
5 grudnia przypada 90. rocznica urodzin Hryhira Tiutiunnyka (1931–1980), pochodzącego ze wsi Szyliwka (obecnie hromada zińkowska w rejonie połtawskim), pisarza, tłumacza, pedagoga. Z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej oraz zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej „O obchodach pamiątkowych dat i jubileuszy w 2021 roku” ta rocznica jest obchodzona na szczeblu państwowym. Mykoła STEPANENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, profesor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. „Wieczność – ona jest wielka”. Wielką wartość w mozaice dziennikowej Olesia Honczara stanowią strony poświęcone sześćdziesiątnikowi Hryhirowi Tiutiunnykowi. Oles Terentijowycz uważa go za swojego duchowego syna, najbardziej utalentowanego i najbardziej nieszczęśliwego ukraińskiego artystę słowa. W postrzeganiu autora „Dzienników” prozaik Tiutiunnyk, spod którego pióra wyszły cztery dziesiątki opowiadań i nowel, pięć powieści, kilka szkiców, esejów, szereg recenzji, scenariusz filmowy na podstawie powieści „Wir” Hryhorija Tiutiunnyka, wspomnienia „Korzenie” – to rodzeństwo dla prozaików Hryhorija Kosynki (Striłcia) oraz Iwana Neczuja-Łewyckiego, a oni wszyscy trzej to skromni oracze, siewcy, po których obficie wyrosło na naszym duchowym polu. Do solidnego rejestru gatunków, w których pracował Hryhir Tiutiunnyk, trzeba zaliczyć także epistolografię, którą badacze starannie zbierają i porządkują. Listy do brata Hryhorija i jego żony, do pisarzy (także do Olesia Honczara), tłumaczy, przyjaciół, uczonych – to nie tylko spowiedź duszy artysty, ale i unikalne potwierdzenie jego potężnego wkładu w literaturę ukraińską i światową, jasne świadectwo oryginalności, wyrafinowania jego artystycznej maniery, jeden z niezawodnych kluczy do poznania warsztatu twórczego pisarza. Każdy z listów, przeczytanych przez nas rozumem i sercem (inaczej nie można się z nimi zapoznawać), błyszczy właściwym tylko jemu blaskiem, oszlifowany niepowtarzalną formą, która oddaje charaktery ludzi, świat, który ich otacza, z całym jego dobrem i złem. Niejeden z badaczy wskazywał na bliskość prozy Olesia Honczara i Hryhira Tiutiunnyka, na wyraźną wspólnotę ich twórczej maniery. Niektórzy próbowali kłaść na szali te dwa ukraińskie talenty, wróżąc im długą – jedni (jest ich wielu) – lub krótką – inni (jest ich garstka) – przyszłość. Tym, którzy wszędzie szukali niezgody, którzy dociekali, czyja proza będzie żyła dłużej – powieściopisarza Honczara czy nowelisty Tiutiunnyka, Oles Terentijowycz daje mądrą odpowiedź: „Biedna dusza, nijak nie zrozumie, że wieczność – ona jest wielka, miejsca w niej wystarczy wszystkim. Byłaby tylko Ukraina i przetrwała ludzkość…”. Z przyjściem do społeczeństwa, które cierpi na duchowy odór, takich jasnych i mężnych osobowości, jak Hryhir Tiutiunnyk, wielokrotnie podkreśla w dziennikach Honczar, zaczyna rozkwitać humanistyczna sztuka, która sławi i propaguje dobro, prawdę, miłość, szacunek, poważanie, sprawiedliwość, a wraz z nią „przebija się przez wapienie dogmatów żywa twórcza myśl”, nowe filozoficzne bytowanie, zakorzenione w samej głębi narodu, w samej jego duszy i ciele. Ten mistrz pióra, mozolną pracą rodząc każde dzieło, gorącą krwią pisząc każdą linijkę, przez jasny rozum i czułe serce przepuszczając każde słowo i każdą frazę, śmiało występował przeciwko pseudoliteraturze. Zasada „Ani dnia bez linijki” – nie dla niego. „Ani dnia bez twórczej męki”, „Talent – kropla zdolności i morze pracy”, „…napisać taką książkę, żeby czytelnik umyślnie przeciągał czytanie jej jak najdłużej, malował nieprzeczytane strony i myślał radośnie: jeszcze jest, jeszcze na jutro zostanie” – oto credo Tiutiunnyka. „U współczesnej literatury – pisze on w dzienniku – zasady są bardziej okrutne dla sztuki: ani dnia bez opowiadania, ani dnia bez powieści, ani miesiąca bez powieści”. Ci, którzy znali Hryhira Tiutiunnyka, współpracowali z nim, przyjaźnili się, po prostu rozmawiali lub choć raz się spotkali (a wśród nich Oles Honczar), mówią o przyzwoitości i skromności tego człowieka we wszystkim: nie pragnął władzy, nie prosił redaktorów, aby drukowali jego utwory, nie popularyzował siebie, nie zamawiał recenzji, a tym bardziej sam nie pisał ich na swoje utwory, nie uwieczniał siebie za życia w encyklopediach, szkolnym i uczelnianym kursie literatury ukraińskiej. Wszystkie propozycje dotyczące wywyższenia własnego imienia przyjmował z zastrzeżeniami, nawet jakoś obraźliwie, wyjaśniając, że są mistrzowie słowa bardziej godni. Być może Tiutiunnyk nie chciał stawać w jednym rzędzie sławy z tymi, którzy marzyli o niej i jak mogli – zazwyczaj nieuczciwie, cynicznie – domagali się uwieńczenia najwyższymi państwowymi republikańskimi i wszechzwiązkowymi laurami. Ascetyczna wymagalność, nawet bezwzględność wobec siebie jako pisarza i obywatela, co przekonująco udowodniono w dziennikach Olesia Honczara, dawała prawo Hryhirowi Tiutiunnykowi do czynienia uwag każdemu z urzędników, przyjaciołom, towarzyszom, starszym wiekiem ludziom czy młodszym braciom po piórze. Nie złe, nie mściwe, a prawdziwe słowo Tiutiunnyka rozumieli i przyjmowali nawet ci, których dotykało do żywego, którym gorzkniało. „Złą powieść napisałeś, Wołodiu...” – powiedział Hryhir Mychajłowycz do Wołodymyra Drozda, kiedy przeczytał jego „wiejską” powieść „Ludzie na ziemi”. Autora utworu, który był spokojny o swoje „dziecko”, to początkowo zszokowało, a potem on, przejrzawszy na oczy, zgodził się z taką oceną i ani razu nie wznawiał tego utworu. Jewhen Hucało wspomina, jak pewnego jesiennego wieczoru zadzwonił do niego Hryhir i poinformował, że zapoznał się z jego ostatnią książką. Ze słuchawki leciał wzburzony, zagubiony i gniewny głos: „Tak pisać nie można! Nie ma ani jednego opowiadania! To tylko słowa! Spostrzeżenia mądrego człowieka, którego nic nie boli. To tylko utrwalenie faktów… Wcześniej byłeś pisarzem, a w tej książce znalazłem tylko trzy niezłe opowiadania… Trzy żywe obrazy… Teraz zostaję sam… Wcześniej myślałem, że we dwóch, a teraz zostaję w samotności…”. Samotność, samozaparcie spalało, zjadało pisarza, ale inaczej żyć nie mógł, przekraczać zasad, które wyznawał – to nie jego moralność, to nie w jego charakterze. Wyzwanie karierowiczom. Honczar wyostrza uwagę na tym, że u Hryhira Tiutiunnyka wywoływała wstręt literacka pokazówka, którą w epoce breżniewowskiej kultywowali pisarscy wodzowie i ich współpracownicy (Wasyl Kozaczenko, Bohdan Czałyj i inni), którzy myśleli nie o wysokiej misji pięknego piśmiennictwa, a
dbali o własną karierę, bali się stracić darmowe koryto, niszczyli niebezpieczne dla nich wolnomyślicielstwo, szantażowali uczciwych twórców i sługi kultury, puszczając w ruch oszczerstwa, kłamstwa, przeinaczania, szli po trupach na wszystko, co żywe, śmiałe, nowe, nieprzeciętne. On prosto w oczy, bez żadnego strachu, powiedział tym intrygantom na posiedzeniu komitetu partyjnego Związku, będąc „pod wpływem alkoholu”, że „literatury u nas nie ma, ją zgubili i trzeba zwołać specjalny zjazd oraz wykryć winowajców”, czyli pociągnąć do odpowiedzialności wszystkich „kozaczenków”, „czałych” i ich popleczników. Tiutiunnyk rzucił wyzwanie nie tylko nieudolnym sternikom Związku i ich przyklaskiwaczom, ale także wszystkim „twórczo bezradnym karierowiczom, zastałym urzędnikom, którzy nie umieli lub dawno oduczyli się pisać”, śmiało oświadczając, że mamy ukraińską literaturę i ukraińską antyliteraturę. Ta ostatnia, jak mówiono wtedy szeptem, miała chwalić zwierzchnictwo w dostępnej dla niego formie artystycznej. Znamienne, że gorzką prawdę powiedziano wtedy, gdy kraj z raportami o osiągnięciach na wszystkich frontach szedł naprzeciw kolejnemu zjazdowi partii, a pisarze wypełniali niezwykle ważną i zaszczytną misję, nałożoną na nich przez czujnych strażników ładu, dalekowzrocznych przywódców radzieckiego państwa – wysławiali w swoich utworach wieś, która rzekomo już prawie zbliżyła się do miasta, w pełni się ucywilizowała, a w rzeczywistości nie wyszła z wiecznej nędzy, niewolnictwa, ponadsiłowej pracy fizycznej, która wycieńczała zdrowie, odbierała siły i była tanio opłacana. Oles Honczar, okazując sympatię Hryhorowi Tiutiunnykowi i ceniąc jego pisarski talent według najwyższej miary, zauważa, że podział, o którym mowa, na literaturę i antyliteraturę, istniał zawsze: „Był Janowski i był Sobko. Był Hryhir Tiutiunnyk i był grafoman Chorunży”. Radzi on autorom pięciotomowej „Historii literatury ukraińskiej” koniecznie wyróżniać spośród wielkiej armii pisarzy ludzi twórczych, utalentowanych oraz pustych gadułów, zagorzałych ortodoksów, nie zaganiać całego procesu literackiego w ramy sztucznie ulepionego socjalistycznego realizmu. Ta metoda, zdaniem Olesia Terentijowycza, to wymysł krytyków, dogmatyczna teoria socscholastów. Wszystko, co rozumne, ciekawe, pożyteczne, proponuje nie przeciwstawiać, a wręcz przeciwnie, spajać w jeden duchowy organizm. Do słowa Tiutiunnyka została przydzielona surowo-dociekliwa straż. Cenzorzy otrzymali odpowiedzialne zadanie wzięcia go pod osobistą opiekę, trzymania pod mikroskopem każdego jego zdania. „Opowiadanie („Kizoczka”) w czasopiśmie zdjęto z drugiej odbitki”, – skarży się Hryhir Mychajłowycz w liście do żony Hryhorija Tiutiunnyka, Oleny Fedotiwny Czernenko. Tiutiunnyk jednak nie poddawał się losowi, mężnie znosił niełatwe jego próby. Lecz wszystko to nie mijało bez śladu: pisarz stawał się coraz bardziej zamknięty i samotny, często zaglądał do kieliszka, szukając w nim pocieszenia. Ale nawet w stanie nietrzeźwym, zapisano w dzienniku, po ciężkim milczeniu „wyrywały mu się błyskawice myśli, błyskawice zdumiewającej jasności i rażącej siły. Bezdonna psychika ludzka. Zagadka głębi”, – wyciąga dla siebie taki wniosek Honczar. Hryhir Tiutiunnyk miał jeszcze jedną wielką cnotę – rzadko kiedy mylił się w ocenie pisarzy i krytyków. Sam nie mógł ścierpieć grafomanów, dlatego że nie po prostu posługiwał się językiem, a nadmiernie wymagająco odnosił się do siebie, przenikał w tajemnicę każdego słowa, zwrotu, które wyprowadzał piórem, długo i dociekliwie szukał ich w językowym bezmiarze, a kiedy znajdował, to starannie i mistrzowsko szlifował, obrabiał, przymierzał najpierw do niewielkiego kontekstu, a potem do całego utworu. Ta miłość do ojczystego języka przeszła na niego od brata Hryhorija Tiutiunnyka. Najwięcej w dziennikach jest „żałobnych” stron Tiutiunnyka. O śmierci Hryhora Mychajłowycza wspomniano osiem razy. 2016 rok – uczestnicy ceremonii odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Szyłowce
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wiadomość o tym, że pisarza, który niedawno gościł u Honczarów, nie ma już wśród żywych, po prostu oszołomiła Olesia Terentijowycza: „Wielki to dla naszej literatury cios – napisze on. – Wszak odszedł autor dzieł o klasycznej wartości”. Minęły dwa dni – i pojawiła się notatka o plotkach związanych z samobójstwem wybitnego nowelisty i autora opowiadań, którymi żył Kijów, o przedśmiertnej notatce-frazie „Męczcie innych, a moje wszystko spalcie” (według innej wersji: „Dożerajcie innych...”, „Męczcie kogoś drugiego...”, „Pomęczcie innego...”). Honczar jest zaniepokojony tym, że na tego pełnego dumy i skrajnie emocjonalnego człowieka rzucają cień przygnębienia i depresji ci, którym jest to na rękę lub którzy chcą koniecznie zemścić się (choćby na zmarłym) na Tiutiunnyku, przypisując mu „białą gorączkę”: „To po to, żeby i w grobie oczernić, poniżyć. Nie ma granic cynizmu i podłości!”. Poprzez „żałobne” strony podano informacje o twórczych osiągnięciach pisarza, o jego planach na przyszłość. Dowiadujemy się, że na miesiąc przed śmiercią Tiutiunnyk zachodził do Honczara po wystąpieniu przed nauczycielami-zaocznymi, gdzie czytał „Trzy kukułki z pokłonem”, i zostawił to opowiadanie Olesiowi Terentijowyczowi w nadziei, że ten oceni je. Hryhir Mychajłowycz był wtedy pod wpływem alkoholu (za co otrzymał reprymendę od gospodarza), chwalił się, że przeżył, obcując z ludźmi o podobnych poglądach, „zdumiewające i serdeczne uczucie, kiedy nadchodzi chwila duchowego zjednoczenia z audytorium”. Honczar wkrótce przeczytał utwór i uczynił taki krótki, ale cenny dla jego autora zapis: „Opowiadanie wspaniałe”. Tego samego wieczoru Hryhir Mychajłowycz opowiedział jeszcze jedną ciekawą historię, że przedtem trochę mieszkał w rejonie browarskim w starym domu, który kupił sobie jego towarzysz u wróżki. Oles Terentijowycz zaproponował Tiutiunnykowi napisanie opowiadania „W chacie wróżki”. Jego fabuła – „pisarz sam piec rozpalał (nieudany – dymił, kopcił), drewno rąbał, a nocami o wróżce myślał”. Ten przyjął radę, a czy napisać zdążył, autorowi „Dzienników” nie wiadomo. Nie ma wątpliwości, że byłby to jeszcze jeden prozatorski majstersztyk w dorobku błyskotliwego nowelisty i autora opowiadań. Gdyby nie bezsensowna śmierć, ich – majstersztyków – zrodziłoby się niemało; gdyby nie ci skracacze życia, którzy jątrzyli duszę wrażliwego i sprawiedliwego artysty, całymi naręczami palili jego nerwy, nasza literatura sięgnęłaby jeszcze wyższych szczytów, stałaby się jeszcze bogatsza. Honczara dręczyło, że w ślad za Tiutiunnykiem lub przed nim odeszli w zaświaty Blyzneć, Małynowśka, Zemlak, Symonenko, Pidpałyj oraz inni poeci, prozaicy, dramaturdzy, publicyści. Niepokoiło go też to, jaka będzie przyszłość literatury ukraińskiej, czy pojawi się godna zmiana, czy zachowamy ciągłość pokoleń artystycznych, czy pomnożymy tradycje, czy będziemy mieli czym szczycić się przed światem. Wątpliwości i rozczarowania znikały, duch Olesia Terentijowycza krzepł, zapewniał siebie i przekonywał wszystkich, że nie może przecież „taka wielka literatura nie zrodzić godnych następców!”. Przyszedł do swoich czytelników uczciwie, niezawodnie, na długo Tiutiunnyk – naprawdę jeden z niewielu najbardziej utalentowanych pisarzy prawdy i najbardziej wytrwałych bojowników o prawdę. Współczesnej prozy ukraińskiej wcale nie można sobie wyobrazić bez jego, według twierdzenia Olesia Terentijowycza, niechby ilościowo niewielkiego, ale bez wątpienia ważkiego dziedzictwa literackiego. Badanie, o którym mowa, jest czymś bliskie pracy „Rycerz młodej poezji ukraińskiej”. Przede wszystkim tym, że wieje od nich szczerością, uroczystością, jakąś szczególną miłością, ucieleśnioną w prostych i zarazem niecodziennych, napełnionych poetycką magią słowach i frazach. To pokrewieństwo należy postrzegać naturalnie i spokojnie, jako że Tiutiunnyk i Symonenko dla Honczara to nie tylko szestdziesiątnicy, którym podstawił swoje doświadczone skrzydło, zranione i obolałe, nie tylko utalentowani pisa-
Hryhir Tiutiunnyk, Imran Kasumow oraz Oles Honczar. Baku, 1978 r. Zdjęcie Valentyny Honczar artyści, oni – jego duchowi synowie, którzy z właściwą tylko im oryginalnością wysławili, każdy na swój sposób, napięcie ludzkiego życia, wszystkie jego ziemskie i nieziemskie ciężary. Co prawda, sprawiedliwie zauważa Oles Terentijowycz, wyrażenie „wysławił” „jakoś nie pasuje do twórczej maniery” Tiutiunnyka, ponieważ „zwraca się on do czytelnika słowem przeważnie powściągliwym, codziennym, w kutych epizodach jego nowel czasami jest coś z tego czarnego kutego metalu, z którym autorowi zdarzało się mieć do czynienia w życiu nie raz”, wyróżnia, szereguje ludzi nie tylko według zewnętrznego, ale i wewnętrznego piękna, nie tylko według ich pełnych poświęcenia, ale i prostych, niezauważalnych, jak na pierwszy rzut oka, codziennych, lecz niezwykle ważnych spraw. Tę ocenę przeniósł do twórczości, wywyższając w godnej najwyższych pochwał prozie prawdziwych ludzi honoru i demaskując pustodusznych egoistów, chciwców, wyzyskiwaczy, pasożytów. Oles Terentijowycz dostrzegł dość ważne szczegóły, które charakteryzują Tiutiunnyka jako pisarza: nie wychodził poza ramy tradycyjnej sztuki, nie interesowało go formalne kuglarstwo, dla niego najistotniejsza i najważniejsza jest prawda, a jej, jak powie Iwan Dziuba, rzucając swoje światło na literacką pozycję Tiutiunnyka, „nie można wyrażać ani po nowoczesnemu, ani po archaicznie, ani eksperymentalnie, ani rutynowo, a tylko – po prawdziwemu; przyjął za zasadę pracować aż nadmiernie niespiesznie i do granic wymagająco, ale obowiązkowo jakościowo; nie pozwalał sobie na żadne zawodowe ułatwienia; nie powtarzał już przebytego przed nim, nie kopiował, jak to często się zdarza, poprzedników, którzy pracowali w gatunku małej prozy, a występował jako całkowicie samodzielny artysta, któremu udało się zbudować swoją niepowtarzalną świątynię sztuki. Opowiadania, powieści, nowele, listy, zapiski z dziennika, artykuły publicystyczne Hryhira Tiutiunnyka bezbłędnie określi każdy po prawdziwości, psychologicznej subtelności ludzkich charakterów, mistrzostwie odtwarzania ich czynów, szerokości zamysłów, niebanalności wykładu myśli, a zwłaszcza – po języku. „Dialogi bohaterów Tiutiunnyka, – zauważył to nie tylko Honczar, ale i wielu innych badaczy Tiutiunnyka (zresztą przeciętnego czytelnika przede wszystkim tym zachwyca i przyciąga), – zachwycają właśnie naturalnością, celnością, bezbłędną wiarygodnością”, ponieważ są na wskroś nasycone środkami językowymi, które oddychają świeżością, miękkością, delikatnością i jednocześnie jakąś potężną siłą oraz niezmierzoną głębią uczuć. Ten pisarz, jak nikt inny, umiał chwytać słowa i nadawać im barwę, nadawać im nowe brzmienie. Oko jego rzeczywiście „na słowo artystyczne było bystre, jak u rolnika na doborowe ziarno”. Językowe perły, wyłapane w transporcie, na dworcu, z ust prostych ludzi w sklepie czy gdzie indziej, starannie nanosił do swojego dziennika, notatników, które potem w wolnej chwili lub podczas twórczego procesu-męki czytał-przeczytywał, kartkował-przekartkowywał. Opowieść o relacjach dwóch ukraińskich artystów, których życiowe drogi się przecięły, których dusze bolały tym samym bólem, zakończymy słowami artykułu Honczara „Malarz prawdy”: „Nie każdemu z tych, którzy piszą, udaje się zdobyć uznanie współczesnych. Nie wszystko z czytanego pozostawia głęboki ślad w sercach ludzi. Hryhir Tiutiunnyk przyszedł do swoich czytelników uczciwie, niezawodnie, na długo. Przyszedł, żeby się nie rozstawać”. Nie rozstanie się, póki i słowo nasze będzie żyło, póki i nam będzie dane być jako odrębnemu narodowi na tej bogatej i urodzajnej ziemi. Przerósł przez proch serca pisarza, jak on tego chciał, dębowy duchowy korzeń, a z niego „wybujał potężny” duchowy dąb, którego gałęzie „poszły na kołki – bić tępych i niemocnych sercem ludzi”. Od lewej do prawej M. Siczka, Je. Baran, O. Bojczuk, O. Franko, M. Bodnar, S. Suchowij, W. Babij
Tłumaczenie maszynowe
Michajlina BODNAR, organizatorka i prowadząca imprezy
110 lat temu, w listopadzie 1911 roku, Iwan Franko czytał swoją nieśmiertelną poemat „Mojżesz” w domu towarzystwa „Ruska Besida” w ówczesnym Stanisławowie. Obecnie z inicjatywy Proświty oraz przy udziale inteligencji miasta odbyła się impreza upamiętniająca to wydarzenie. Poemat „Mojżesz” czytali wnuczka brata Iwana Franki, znana poetka, nauczycielka muzyki Olesia Franko oraz członek Zarządu Proświty, przewodniczący Bractwa OUN UPA, od niedawna honorowy obywatel Iwano-Frankiwska Bohdan Borowycz. Głos zabrali przewodniczący Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy im. I. Franki, zasłużony pracownik kultury, krytyk Jewhen Baran, członek Towarzystwa, przewodniczący Bohorodczańskiego Rejonowego Oddziału Proświty, pisarz i krajoznawca, laureat nagrody im. I. Franki Wasyl Babij, przewodniczący miejskiego zrzeszenia Proświta, profesorka, doktor filozofii IFNMU Maria Hucoł. Swój zwycięski utwór w konkursie „Mój Franko”, zorganizowanym przez Społeczny Instytut Analityki (przewodniczący – Witalij Perewiznyk), czytał Stepan Penkaluk. Kompozycje muzyczne do słów Iwana Franki wykonywały zasłużona artystka Ukrainy Switłana Suchowij oraz solistka ND „Proświta”, kierowniczka Klubu Uzdolnionych Dzieci Ruslana Denega.
Tłumaczenie maszynowe
Natalia SAWCZUK, członkini zarządu Rówieńskiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, nauczycielka języka i literatury ukraińskiej
Taką nazwę nosi literacki konkurs młodych poetów, prozaików i publicystów, założony w 1994 roku przez Rówieńską Organizację Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz Rówieński oddział „Proświty”. Nazwę konkursu odziedziczył po zbiorze wierszy Kyryła Stawrowećkiego, znanego ukraińskiego pisarza i uczonego, światowca i wydawcy XVI–XVII wieku, rodem z Wołynia (Mlinowszczyzny), autora zbioru pouczeń i wierszy „Perło mnohocinnoje”. Co roku 9 listopada, w Dzień Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego, podsumowuje się wyniki konkursu, wyłania i nagradza zwycięzców. W tym roku 217 utalentowanych mieszkańców Wołynia i Polesia z naszego kraju nadesłało swoje prace poetyckie i prozatorskie. Język, Ukraina, rodzinna wieś, przyroda, środowisko naturalne, szkoła, rodzina i, niestety, wojna – takie są tematy dziecięcych utworów. Kompetentne jury, na czele którego stoi znany pisarz, laureat Literackiej Nagrody im. Łesi Ukrainki, założyciel konkursu Jewhen Szmorhun, wybrało 30 najlepszych prac i wyłoniło zwycięzców w kategoriach: „Wiersze i proza uczniów młodszych klas”, „Wiersze i proza uczniów starszych klas”, „Publicystyka”. Wśród zwycięzców są uczestnicy, którzy nie po raz pierwszy zaznaczają swoją obecność mistrzowskimi utworami artystycznymi. Są to wychowankowie literackich zrzeszeń „Poetarch”, „LitEra”, Liceum w Biereźnem oraz Tumieńskiej Szkoły Ogólnokształcącej I–III stopnia. Konkurs ma też swoich absolwentów. Ponad ćwierć wieku temu wyszli oni i stali się godnymi członkami Proświty, pisarzami, dziennikarzami, znanymi w regionie: Halina Hnatiuk, Olena Jefimczuk (Zacharczenko), Natalka Lewczun (Syrcowa), Olha Zaika, Julia Kostiukiewycz, Witalij Hołubjew, Serhij Szturchećkyj, wielu nauczycieli-polonistów, którzy są miłośnikami konkursu i prawdziwymi członkami Proświty. Z inicjatywy obwodowego zrzeszenia Rówieńskiej „Proświty” prace zwycięzców są zestawiane w zbiór – almanach literacki „Proriist”, który co roku wydawany jest ze środków dobroczyńców „Proświty” i wręczany zwycięzcom 22 maja w kronikarskiej Peresopnicy. Dla młodej pisarki Daryny Bryczky, uczennicy 6 klasy Karpylowskiego liceum Rejonowej Rady Osiedlowej w Rokitnem, rejon Sarny, konkurs zakończył się słodkim upominkiem od cukierni „Morkwiana Marjana”, gdyż zakończyła swoje opowiadanie następującymi słowami: „…Marzę o tym, by zostać cukiernikiem. Chcę „słodzić” życie moim bliskim i znajomym oraz przynosić wszystkim radość. Bo kiedy ktoś traktuje cię z miłością, chce się ją oddawać ludziom”.
Tłumaczenie maszynowe
Europejskość Łesi Ukrainki to jeden z wiodących motywów jubileuszowych rozmów o pisarce podczas wszystkich wydarzeń – od uroczystych posiedzeń i tzw. intelektualnych dyskusji po międzynarodowe sympozja naukowe i konferencje. Dążenie do wpisania twórczości ukraińskiej autorki w światowy kontekst jest całkowicie zrozumiałe i aktualne, gdyż mowa o pisarce europejskiego formatu. Trudności pojawiają się, gdy tylko spróbujemy skonkretyzować, na czym ta europejskość polega. Jeśli abstrahować od deklaratywnych oświadczeń, to krąg poszukiwań odpowiedzi na to pytanie znacznie się zawęzi, a to, co zostało sformułowane (o wpływach, nawiązaniach, reminiscencjach itp.), raczej nie zadowoli dociekliwego czytelnika, a tym bardziej naukowca. Łukasz SKUPEJKO, doktor nauk filologicznych, profesor
Sama Łesia Ukrainka po raz pierwszy wspomniała o „europeizmie” w liście do M. Drahomanowa w styczniu 1890 r., początkowo jakby nie od siebie, a w imieniu brata Mychajła. Pisała do wuja: „Mysza, dowiedziawszy się, że piszę do Ciebie, <…> prosi napisać Ci, że wśród młodych kijowian ostatnimi czasy zaczyna szerzyć się europeizm; zaczynają oni uczyć się języków europejskich i interesować literaturą europejską”. A już w następnym roku, przebywając w Wiedniu na leczeniu („póki robi się moja sprawa, przyglądam się sobie tej Europie i Europejczykom”), w liście z 17 marca 1891 r. do tego samego adresata formułuje ideę „europeizmu” (teraz nazywa ją „zachodnictwem”) już jako osobiste przekonanie i stanowisko „młodych Ukraińców” w ogóle, wskazując także na rolę M. Drahomanowa w rozwoju tego „zachodnictwa”. Przy tym w kontekście tych rozważań pisarka z konieczności dochodzi do sformułowania własnej tożsamości narodowej, odcinając się tym samym od rozpowszechnionego wówczas pojęcia „ukrainofilstwo” na określenie swojej „ukraińskości”. „Oto przyszło do słowa, to powiem Ci – podkreśla autorka – że odrzuciliśmy nazwę „ukrainofile”, a zwiemy się po prostu Ukraińcami, bo takimi jesteśmy, poza wszelkim „filstwem””. Oto ta, zdawałoby się, elementarna definicja „po prostu Ukraińcy” w ustach 20-letniej Łesi Ukrainki w rzeczywistości utrwalała zasadniczo nowy etap w uświadomieniu ukraińskości w ogóle. W tym wyprzedziła, zdaje się, nawet I. Frankę, który w „Otwartym liście do galicyjskiej ukraińskiej młodzieży” (1905) wzywał, by „nauczyć się czuć się Ukraińcami”, nie zważając na jakiekolwiek oficjalne granice. Jednocześnie jest to ważne także w odniesieniu do interpretacji idei „europeizmu”, bo europejskość i ukraińskość, jak wynika z rozważań autorki, jawią się w tym kontekście w nierozerwalnym związku, jako dwa wyznaczające i organicznie połączone punkty orientacyjne jej światopoglądu. Pewną intrygę w tym związku pozostawił M. Hruszewski. W słowie wstępnym na posiedzeniu Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego, poświęconym pamięci pisarki i opublikowanym w „Literacko-naukowym biuletynie” (1913), zaznaczył: „Głęboko narodowa w swojej podstawie, całą treścią swoją związana nierozerwalnie z życiem swojego narodu, z przeżyciami naszego człowieka w obecnej przełomowej dobie, twórczość ta przenosiła je na grunt wiecznych ogólnoludzkich zmagań <…> Mamy takie wrażenie, że jeszcze kilka kroków dalej – i Zmarła powiedziałaby światowej literaturze nowe słowo, które pozostałoby w niej wiecznym. Śmierć przerwała tę drogę w ogólnoludzkie przestrzenie” (LNB. – 1913. – T. LXIV. – Ks. X. – S. 10-11). Chyba można dyskutować, czy chodzi tu o pewne „błędy” i wymogi gatunku (memoriał), czy o jego, M. Hruszewskiego, szczególne rozumienie „nowego słowa”, jednak pozbyć się uczucia niepewności co do drogi „w ogólnoludzkie przestrzenie” nie udaje się. W latach 20. XX wieku, najbardziej produktywnych w rozumieniu postaci Łesi Ukrainki, uwaga, oprócz innych spraw, była skupiona na wydaniu jej utworów i odkrywaniu źródeł twórczości. Badacze aktywnie apelowali, w szczególności, do tradycji literatury zachodnioeuropejskiej, do twórczości H. Heinego, G. Byrona, Alfreda de Musseta, G. Hauptmanna, H. Ibsena, M. Maeterlincka i in., znajdując echa ich idei i poszukiwań stylowych w utworach ukraińskiej autorki. Jednak kwestia „europejskości” pisarki tak i nie została konceptualizowana, pozostając w większości na poziomie konstatacji odkrytych faktów. Oto co, powiedzmy, pisał W. Petrow w sprawie „Pieśni leśnej”: „Folklor, mit, przyroda, bajka, przeciwstawienie naturalnego i ludzkiego, poezja jako czarodziejstwo, temat magii sztuki, próba stworzenia nowej mitologii, wszystko to, co w literaturze zachodnioeuropejskiej głosili Nietzsche, Maeterlinck, Hauptmann, i to, co w rosyjskiej powtarzali Wiacz. Iwanow, Andriej Biełyj, K. Balmont, – wszystko to nie było obce i Łesi Ukraince” (Łesia Ukrainka. Utwory. – Knyhospiłka, 1930. – T. VIII. – S. 165). Oczywiście, wyrażone w tym cytacie dla autora i ówczesnej wspólnoty naukowej było wystarczająco informatywne lub samo w sobie zrozumiałe i nie przewidywało uzasadnienia czy dodatkowej argumentacji. A to znaczy, że w takim kontekście „europejskość” ograniczała się jedynie do naśladownictwa, powtarzania „cudzego”, do tego czasem za pośrednictwem literatury rosyjskiej, co jeszcze bardziej komplikowało problem. Począwszy od lat 30. XX wieku, aktywnie formuje się radziecki obraz pisarki. Temat związków jej twórczości z zachodnioeuropejską tradycją literacką traci aktualność i nawet staje się ideologicznie niebezpieczny. Natomiast w priorytecie badania o „dobroczynnym” wpływie literatury rosyjskiej. Już w czasie powojennym nabiera szerokiego rozgłosu kampania przeciwko „płaszczeniu się przed Zachodem”, a komparatystykę ogłaszają „nauką burżuazyjną” ze wszystkimi konsekwencjami, które zazwyczaj towarzyszyły takim „decyzjom”. I dopiero w 1963 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka” pojawia się monografia I. Żurawskiej „Łesia Ukrainka i literatury zagraniczne”. Choć praca ta napisana jest całkowicie w nurcie „linii generalnej”, to świadczyła przynajmniej o „powrocie” tematu. W dalszej kolejności temat ten od czasu do czasu brzmi w pojedynczych artykułach i referatach naukowych na konferencjach, znajdując się, w istocie, na marginesach zainteresowań badawczych. Istotne zmiany w ukraińskim literaturoznawstwie, w badaniu twórczości Łesi Ukrainki w szczególności, następują na początku lat 90. XX wieku. Ważnym wydarzeniem, które sprzyjało temu, stało się międzynarodowe sympozjum z okazji 120-lecia pisarki „Łesia Ukrainka i kultura światowa” (1991, m. Łuck). Było to pierwsze tej skali reprezentatywne forum naukowe, które połączyło wokół spuścizny artystycznej autorki wysiłki naukowców z całego świata – z USA, Kanady, Europy, Chin, Japonii i in. Dla nas, ukraińskich badaczy, zwłaszcza młodych, stało się ono potężnym impulsem, można by rzec, do przewartościowania wartości, przede wszystkim – do pozbycia się psychologicznej zależności od przyzwyczajeń w tamtym czasie stereotypów w literaturoznawstwie. Oczywiście, proces ten nie odbył się jednorazowo. Minął pewien czas, zanim pojawiły się monografie S. Pawłyczko „Dyskurs modernizmu w literaturze ukraińskiej” (1997) oraz T. Hundorowej „Objawienie słowa. Dyskursja wczesnego ukraińskiego modernizmu. Interpretacja postmodernistyczna” (1997), które stały się swoistym podsumowaniem i teoretycznym wytycznym w utwierdzeniu modernizmocentrycznej wersji ukraińskiej literatury i literaturoznawstwa. Prawda, S. Pawłyczko, przeanalizowawszy cztery „fale” ukraińskiego modernizmu – od końca XIX w. do MUR-u włącznie, doszła do wniosku, że na żadnym z etapów modernizm „nie uwieńczył się udanym zakończeniem” i „nie zajął dominującej pozycji” (s. 347-348). Jednocześnie T. Hundorowa w odniesieniu do literatury ukraińskiej końca XIX – pocz. XX w. apelowała w swojej książce, co widać już z jej tytułu, do pojęcia „wczesny modernizm”, i to słowo „wczesny” do dziś wnosi pewne nieporozumienie w interpretację ukraińskiego modernizmu i literatury wskazanego okresu w ogóle. Oprócz tego, w obu przypadkach chodziło nie o modernizm jako właściwe zjawisko artystyczne czy ich sumę, a o jego dyskurs lub (jeszcze bardziej uogólnione) dyskursję, czyli, mówiąc prościej, o uwarunkowaną pewnymi przyczynami teoretyczną możliwość, która w pełni tak i nie została zrealizowana, nie przeszła w praktykę artystyczną. Lecz nie zważając na te niuanse i zastrzeżenia, idea modernizmu „poszła w lud”, i wkrótce ukraiński modernizm zaczęto postrzegać jako samooczywisty fakt. Zainteresowanie modernizmem sprzyjało przede wszystkim opanowaniu nowej tematyki badań i, odpowiednio, zmianie literaturoznawczej terminologii i retoryki. Cała suma pytań, nieporuszanych wcześniej, takich jak: intelektualizm, feminizm, indywidualizm, seksualność, estetyzm, formalizm, dekanonizacja, nietzscheanizm, egzystencjalizm, psychoanalityka i psychopatologia itp., – wszystkie te aspekty stały się przedmiotem bacznej uwagi badaczy i świadczyły nie tylko o odcięciu się od starego, radzieckiego kanonu, ale też, oczywiście, o zmianie naukowej paradygmatu literaturoznawstwa w ogóle, przynajmniej w wyobrażeniach jej zwolenników. W tym kontekście modernizm zaczęto postrzegać jako synonim europejskości literatury, i pisarze od razu (już któryś raz!) zostali podzieleni na tradycjonalistów i nowatorów-europeistów. Zrozumiałe, że znaczna część zjawisk artystycznych w takich warunkach chcąc nie chcąc „wypadała” z aktywnego procesu literackiego. Utwierdzenie modernistycznego kanonu literatury ukraińskiej przewidywało, oczywiście, sprawiedliwą krytykę jej realizmocentrycznej wersji. Prawda, nie obyło się tutaj, jak to zazwyczaj bywa, od pewnej przesady: powiedzmy, pojawiają się niezrozumiałe pojęcia „antyrealizm” (jako rzekomo świadoma estetyczna wytyczna Łesi Ukrainki), „neopogaństwo” jako swoista „parareligia modernu” i forma konceptualizacji przez pisarkę pogańskiego mitu itd. Poddawane są przeglądowi interpretacje T. Szewczenki, czasem aż nadto odbrązawiające, „kamieniarstwo” I. Franki, „ukraińskość” Łesi Ukrainki i jej relacje z O. Kobylańską itp. Narodnictwo, proświcianstwo, etnografizm jawią się jako świadectwo zacofania i główna przeszkoda na drodze przesuwania literatury w świetlaną europejską przyszłość. Zrozumiałe, że nasz, powiedzmy tak, średnio-statystyczny czytelnik nie był w pełni gotowy na takie nowe interpretacje, zwłaszcza w ich skrajnych przejawach. W codzienności nawet pojawił się kalambur: teraz Szewczenko – nie Kobziarz, Franko – nie Kamieniar, a Łesia – nie Ukrainka… A dlatego czasem powstawały dyskusje w tej sprawie, które zazwyczaj kończyły się wzajemnym nieprzyjęciem i nieuznaniem stanowisk: jedni nie bezpodstawnie widzieli (i widzą) w nadmiernym zachwycie „cudzymi” teoriami zagrożenie dla tożsamości narodowej, zamach na ukraińskość w ogóle, inni, przeciwnie, – taki „patriotyzm” rozpatrywali (i rozpatrują) jako właściwą ukraińską zaściankowość, niezdolną postrzegać „postępowe” osiągnięcia europejskiej nauki i kultury. Oczywiście, takie spory należy postrzegać raczej jako nieporozumienie, bo, niestety, do szerszej dyskusji naukowej w omawianiu tych kwestii ich uczestnicy tak i nie doszli. W rzeczywistości zaś, jeśli abstrahować od tych wzajemnych oskarżeń, chodzi nie o patriotyzm, tradycjonalizm czy europejskość, a o dwie interpretacyjne wersje literatury ukraińskiej – realizmocentryczną i modernizmocentryczną. Czyli nie tyle o właściwą literaturę, co o literaturoznawstwo, o widzenie literatury pod pewnym kątem. Mówiąc prościej, zorientowany na realizm badacz nie-realistyczne elementy postrzega krytycznie, nawet negatywnie, nie zważając na ich znaczenie w procesie literackim. Taką samą wybiórczość, w szczególności w odniesieniu do „innych” elementów nawet w twórczości jednego i tego samego pisarza, wykazują (zmuszeni wykazywać) zwolennicy modernistycznego modelu literatury. To, że żaden z tych modeli nie jest w stanie w pełni zidentyfikować zjawiska artystycznego w całej jego różnorodności, jest wrażliwym miejscem, które ujawnia ich jednostronność i uprzedzenie z definicji. To nie metody badań, znane w literaturoznawstwie od dawna, jak to autobiograficzna, recepcyjna, kulturowo-historyczna, historyczno-porównawcza, socjologiczna, mitopoetycka, strukturalistyczna itp., a właśnie różne narzucone literaturze modele typologiczne z właściwą właśnie dla nich ideologią i poetyką. Z realizmocentryzmem, zwłaszcza w jego krytyczno-socjalistycznym wariancie, obecnie niby wszystko jest zrozumiałe: on jako kanon i suma odpowiednich markerów, przede wszystkim ideologicznych (rewolucyjny demokratyzm, ludowość, burżuazyjny nacjonalizm, ateizm, postęp artystyczny itp.), formował się zazwyczaj w gabinetach partyjnych, utwierdzał się na zjazdach, w tym i pisarskich (przypomnijmy zjazd 1934 r., uchwały partyjne o walce z burżuazyjnym nacjonalizmem i kosmopolityzmem, o krytyce literacko-artystycznej i wiele innych), zatem występował jako kryterium w ocenie utworów artystycznych. Konsekwencje takiej kanonizacji wszystkim są znane: realizm jako ogólnoeuropejski kierunek literacki został wciśnięty w surowo reglamentowane ramy ideologiczne, wyjście poza które postrzegano jako dywersję, a w ukraińskich realiach zrodził wśród literaturoznawców całą kohortę „niegodnych” (A. Szamraj, A. Hozenpud, M. Bernsztejn, P. Kołesnyk, I. Pilhuk, S. Płaczdynda, M. Kociubynśka i in.). Twórczość Łesi Ukrainki, oczywiście, nie wypadała z tego kontekstu. Z modernizmem nieco trudniej. On „przyszedł” do naszego literaturoznawstwa, można powiedzieć, już o zmierzchu swojej prawie stuletniej historii, w szczególności historii badania. Wszystkie jego oznaki i markery już były określone i sformułowane, więc, nieco poprawiwszy, je aktywnie zaczęto przenosić na grunt ukraiński, i wkrótce nasza literatura z realistycznej przekształciła-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…na modernistyczną. To była zmiana wektora badań, przeorientowanie literaturoznawstwa z rosyjsko-radzieckiego kanonu na zachodnioeuropejski. Wtedy, w latach 90. XX wieku, wszyscy mieli nadzieję, że przed nami otwierają się nowe perspektywy, dzięki którym uda się nie tylko pozbyć socrealistycznego zaangażowania i wpisać naszą literaturę jako pełnowartościową i „równoprawną” w kontekst europejski, ale także wreszcie wyjaśnić to, co zasadnicze i najbardziej bolesne – kwestię „ukraińskości” literatury ukraińskiej. Jednak tym nadziejom, niestety, nie było dane się spełnić. Od tego, że modernizm zaczęto nazywać „ukraińskim”, nie stawał się on takim, czyli pozostawał przede wszystkim modernizmem, a o jego „ukraińskości” można było się domyślać jedynie z pojedynczych „elementów” i przejawów. Najwyraźniej nie chodzi tu o „pretensje” do modernizmu, lecz o modernizmocentryzm, czyli ostatecznie o apologię typologicznej wersji literatury. Całkowicie dopuszczalne i produktywne w odpowiednim zastosowaniu podejście typologiczne jest „bezsilne” wobec wyjaśnienia „europejskości” literatury, ponieważ samo zestawienie i wykryte analogie, zbieżności, echa, podobieństwa jeszcze niczego nie dowodzą, a co najważniejsze – nie ujawniają wartości samej w sobie literatury. W tych warunkach zawsze znajduje się ona w farwaterze wzorca literackiego, a ta jej „wtórność” jawi się jako przekleństwo, od którego jeszcze nie udaje się uwolnić. Zatem obie schematy interpretacyjne – realistocentryczny i modernistocentryczny – nie są ukierunkowane na wyjaśnienie tożsamości literatury narodowej z definicji, nie mówiąc już o indywidualnej tożsamości pisarskiej, a ich apologizacja za każdym razem prowadzi do rewizjonizmu (wybiórczości) i wyobrażenia o odwiecznej walce kierunków literackich. W konsekwencji historia literatury przekształca się w historię konfrontacji między „postępowymi” (nowatorskimi, „europejskimi”) a „tradycyjnymi” (zacofanymi, ludowymi) tendencjami, a ostatecznie – w historię samozwalczania literatury i w literaturze. Tu te schematy wykazują zadziwiającą „metodologiczną” jednomyślność, dlatego „przekanonizowanie”, mimo zmiany perspektywy (przeorientowanie na Europę), niestety nie przyniosło oczekiwanych rezultatów, często ograniczając się jedynie do zamiany znaczników i „dyskursów”. W namyśle nad twórczością Lesi Ukrainki te „różnice” są szczególnie wyraźne. Na przykład zamiast „sytuacji rewolucyjnej” przełomu XIX i XX wieku, do której zwykle odwoływali się zwolennicy realizmu, pojawia się pojęcie fin de siècle na określenie tego samego stanu kryzysowego; zamiast „burżuazyjnego nacjonalizmu” – „nacjonalizm idealistyczny”, zamiast ateizmu – antychrześcijaństwo, zamiast folklorystyki – „neopogaństwo”, zamiast „krytycznego realizmu” i „rewolucyjnego romantyzmu” – „antyrealizm”, zamiast „rewolucyjnego demokratyzmu” i „niemal marksistowskości” – nietzscheanizm, zamiast „samotnego mężczyzny” – feminizm itd. Pytaniem, czy i w jakim stopniu znaczniki nowego, modernistycznego kanonu odpowiadały światopoglądowi i twórczości pisarki, najwyraźniej szczególnie się nie przejmowano, choć wydumanie większości z nich jest oczywiste. Jeśli zaś chodzi o nowatorstwo metodologiczne, to w rzeczywistości chodzi jedynie o zmianę tematyki i retoryki, a istota, sposób myślenia, typologia poszukiwań badawczych pozostają niezmienione. Jak dotąd wszystko sprowadza się do wykrywania i systematyzowania „elementów”, które potwierdzają przynależność Lesi Ukrainki do z góry zadanego schematu teoretycznego. Co ciekawe, u podstaw obu kanonów jednym z zasadniczych postulatów jest krytyka narodnictwa (zasadniczo jego demonizacja) oraz przypisywany Lesi Ukrainsce tzw. antynarodnictwo. Zatem wychodzi na to, że w rzeczywistości nie chodzi o literaturę, lecz przede wszystkim o literaturoznawstwo, czyli o konceptualizację zjawiska literackiego według określonego szablonu. Oddalenia literaturoznawstwa od literatury, uwarunkowanego w wersji realistocentrycznej ideologicznym zaangażowaniem, w wyniku przekanonizowania, niestety, nie udało się przezwyciężyć. Nastąpiła zmiana perspektywy ideologicznej, lecz w namyśle nad tożsamością pisarską Lesi Ukrainki ona również nie stała się wyczerpująco przekonująca. Poszukiwania „klucza” do zrozumienia indywidualności twórczej pisarki prowadzone były od dawna. Poetka „ukraińskiego risorgimento”, indywidualizm, „tragiczny optymizm”, „teatr poetycki”, twórczość jako kulturozofia, „wczesny modernizm”, „neoromantyzm”, interpretacja postmodernistyczna – wszystkie te i inne badawcze „kody” oraz aspekty odzwierciedlają, powiedzmy tak, różne poziomy zbliżania się do Lesi Ukrainki. Lecz jak zbliżyć pisarkę do niej samej, unikając „obcych” klisz i stereotypów? Jak odszyfrować „kod” samej Lesi Ukrainki, który pozwoliłby odsłonić i konceptualizować jej ideowo-twórczą tożsamość jako ukraińskiej autorki? Przecież jasne jest, że poza tym wypowiedzi o jej europejskości brzmią raczej jak zaklęcia, a nie jak naukowo uzasadnione twierdzenie. Koniec XIX – początek XX wieku to okres aktywnej modernizacji ukraińskiej samoświadomości literackiej na tle analogicznych procesów transformacyjnych w literaturach europejskich w ogóle. Na te zmiany wskazywał już I. Franko w artykułach „Z ostatnich dziesiątków lat XIX wieku” (1901) i „Stare i nowe we współczesnej literaturze ukraińskiej” (1904), rozpatrując je z punktu widzenia „nowego sposobu widzenia świata”, nowego sposobu myślenia artystycznego lub, jak sam mówił, „specjalnej organizacji duchowej”, „wyższej kultury duszy” pisarzy nowej generacji. Z czasem artykuły zostały rozebrane na cytaty, lecz ich istota – idea odnowienia ukraińskiej tożsamości literackiej – niestety pozostała poza uwagą „przyszłej krytyki”, a zatem nie uzyskała uzasadnienia koncepcyjnego ani terminologizacji, w odróżnieniu od innych literatur (polska moderna, czeski modernizm, chorwacka moderna i in.). Dopiero ostatnio pojęcie „ukraińskiego modernu” zaczęło częściej wchodzić do użycia, przede wszystkim w badaniach sztuki wizualnej (architektura, malarstwo) i muzycznej. W literaturoznawstwie pozostaje ono w większości w polu siłowym modernistocentryzmu, podporządkowane jego teorii i ideologii, dlatego mówienie o jego konceptualizacji, zwłaszcza w aspekcie identyfikacji literatury ukraińskiej, na razie nie ma podstaw. Jeśli zaś chodzi o Lesię Ukrainkę, to spośród wielu referatów wygłaszanych zazwyczaj w zwyczajowym retorycznym ujęciu uwagę przyciąga nowatorska propozycja Jewhena Paszczenki (niestety, obecnie zmarłego), przedstawiona przez niego w artykule „Leся Ukrainka jako przedstawicielka ukraińskiego modernu” (Народознавчі зошити. – 2021. – № 2. – S. 255-261) oraz w jego (we współautorstwie z Tetianą Fureder) książce „Lesia Ukrainka i kultura ukraińskiego modernu” (2021), wydanej w Zagrzebiu z okazji 150. rocznicy urodzin pisarki. Wyrażona w tych pracach idea przejścia literaturoznawstwa od modernistocentryzmu do modernu otwiera, moim zdaniem, nowe, znacznie szersze perspektywy w namyśle nad twórczą tożsamością Lesi Ukrainki, a zatem także nad nowym rozumieniem jej europejskości jako ukraińskiej pisarki. …W 1906 roku Lesia Ukrainka napisała w stylu „Dawnej bajki” z ironicznym podtekstem wiersz „Legenda”, w którego brudnopisie znajdowała się dopisek: „1906. W rocznicę Szewczenki”. Tego samego roku wiersz opublikowano w satyrycznym czasopiśmie „Szerszeń” (nr 8), lecz już bez wspomnianego dopisku, co nadawało pierwotnemu zamysłowi autorki znaczenie uogólnione. A jego treść jest następująca: w pewnym kraju żył sobie poeta-śpiewak, który nadawał swoim dumom-piosenkom skrzydła, i wylatywały one z ciasnej chaty w szeroki świat. Tymczasem znaleźli się „ludzie pracowici”, którzy zabrali się do chwytania tych dum-ptaszków w „mistrzowskie sieci”, przyozdabiania ich na swój sposób „złotem” i ładnego układania „w koszyku”. Podczas tej „pracy” nie zauważyli, że poety już nie ma, że przebywa on już w „wiecznej sławie”, lecz uparcie kontynuowali swoją „pracę”. W końcu poeta nie wytrzymał i zwrócił się do wspólnoty: „Gromadko moja poszanowana, gdzieżeś nabrała tego dziwa?..” Nie poznał swoich dzieci! Zatem poszukiwania „kodu Lesi Ukrainki” trwają i trzeba włożyć jeszcze wiele wysiłku, aby na pytanie „Gdzież więc prawdziwa Lesia Ukrainka?” znaleźć przekonującą odpowiedź. A najważniejsze – by literaturoznawcze „złoto”, do którego często się uciekamy, nie obciążało swobodnego lotu jej „pieśni” w przestrzenie powszechne.
Tłumaczenie maszynowe
Marija LUDKEWYCZ, poetka, laureatka nagrody literackiej imienia Markijana Szaszkewycza. Był pierwszym w Galicji, który chciał, aby naród śpiewał pieśni, mówił i modlił się w ojczystym języku. Występował za jednością ukraińskich ziem, za poczuciem obecności Boga w każdym sercu. Poeta wzywał: Razem, razem, kto sił ma, Gońcie z Rusi mgły mroczne; Zawiść niech nas nie wstrzymuje, – Razem ku światłu, druhowie żwawi! Ten poeta, który stał się „pierwszym budzicielem ducha narodowego w Galicji” (jak pisał o nim Iwan Franko), to Markijan Szaszkewycz. 6 listopada tego roku minęło 210 lat od dnia jego urodzin. Ciężką, ciernistą drogę przez 32 lata swojego ziemskiego życia przeszedł ojciec Markijan, który poświęceniem i wielkim talentem służył ojczystemu narodowi. Słowo poety, jego myśli, wielka miłość do ojczystej ziemi żyje z nami. Mówili o tym wszyscy naukowcy, pedagodzy i uczniowie, którzy występowali na Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej „Markijan Szaszkewycz – ksiądz, poeta, prorok, działacz społeczny, niestrudzony bojownik o język ukraiński” w Liceum Wuzliwskim na Lwowszczyźnie. Cerkiew w Nestaniczach. Inicjatorem konferencji został prezes Ogólnoukraińskiego towarzystwa „Ridna szkoła”, doktor nauk pedagogicznych, profesor, honorowy akademik NAPN Petro Iwanowycz Sikorski. Razem z aktywem towarzystwa „Ridna szkoła” zrobił bardzo wiele dla zachowania przez rodaków pamięci o poecie. Wydawanie książek o życiu i twórczości Markijana Szaszkewycza, wznawianie „Czytanki”, zbioru wierszy „Nasz Markijan”, stworzenie muzeum-zagrody we wsi Nestanicze, gdzie proboszczem był ojciec Markijan. Najważniejsze – zjednoczenie wspólnoty dla uczczenia pisarza-romantyka i narodowego oświeciciela. Chwile konferencji. Kamień, gdzie była plebania. Na konferencji z referatami wystąpili Petro Sikorski, członkowie zarządu „Ridnej szkoły”, doktor nauk pedagogicznych Hryhorij Wasianowycz, kandydat nauk technicznych Mychajło Jaworski, dyrektor wykonawczy Lwowskiego obwodowego zrzeszenia organizacji pracodawców, dziekan wydziału edukacji pedagogicznej LNU imienia I. Franki Dmytro Herczuk oraz inni. Mowa była o poszczególnych akcentach z barwnej biografii poety, jego ciernistej drodze, stworzeniu „Ruskiej Trójcy”, wydaniu książki „Rusałka Dnistrowaja”. Brzmiały wiersze poety w wykonaniu uczniów Liceum Wuzliwskiego. We wsiach, gdzie służył jako proboszcz o. Markijan – Humłynśko, Nestanicze, Nowosiłki – stworzono muzea. Uczestnicy konferencji odwiedzili wieś Nestanicze, muzeum-zagrodę Markijana Szaszkewycza, zobaczyli kamień, gdzie stała kiedyś plebania ojca Markijana, pomnik poety, kasztan przy cerkwi, pod którym Szaszkewycz pisał swoje utwory. Muzeum-zagroda wywołuje prawdziwy podziw. Uczniowie liceum z natchnieniem opowiadali o każdym eksponacie, których jest tu wiele: książki, przedmioty codziennego użytku, obrazy… Uczestnicy konferencji zrobili sobie pamiątkowe zdjęcie przy cerkwi w Nestaniczach, studni, kasztanie, gdyż te piękne miejsca poruszyły każdego. Na pamiątkę pobytu na tej ziemi napisałam wersy: Nestanicze. Dzwon „Markijan”, Kasztan, co ma lat ze dwieście. Poeta czytał tu boże wieści I marzył, patrząc na łan, Na cerkiew, co trzymała wyż, Jednoczyła serce i wiarę z Bogiem. Za ojczyste słowo, za drogę W świat szeroki on modlił się. Na zdjęciu – Markijan i my, Muzeum poety za plecami. I spotykać się oczami Tak dziś radośnie z ludźmi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Bohater przebiera się kilka razy. Dokonuje się transformacja od narodzin, rozbójniczych lat szkolnych, wstąpienia na studia, aż po uświadomienie sobie ukraińskiej tożsamości narodowej (pojawia się wyszywana koszula). Wszystkie te rzeczy pojawiają się po określonych etapach życiowych, które są przedstawione w sposób dramaturgiczny. Ten spektakl to już nie pierwsza współpraca z Ołeksijem Sklarenką. Tworzy on nie tylko plastykę czy jakieś tańce, ale konkretne działanie plastyczne, które daje mi możliwość licznych transformacji. To narodziny, poznawanie świata, spotkania z jego okrucieństwem, niemal detektywistyczna historia, kiedy bohatera śledzą złe siły. Wszystko to trzeba było odtworzyć w ruchu, w plastyce. Jestem bardzo wdzięczny Ołeksijowi za tę pomoc.
Tłumaczenie maszynowe
– Proszę przypomnieć, jak rodził się ten spektakl. – Z reżyserem-inscenizatorem Ołeksijem Kużelnym zaczynaliśmy robić go jako poetycki. Miałem już spektakl „Moment miłości” i niezbyt chciałem znowu tworzyć monodram. Chciało się grać z partnerką lub partnerami. Myśleliśmy o zaangażowaniu piosenkarki, rozważaliśmy kilka kandydatur. W końcu zrozumieliśmy, że jednak historia z pierwszej osoby, od autora, który będzie opowiadał o czasach, w których żył, o miłości, o niebezpieczeństwach, z którymi się stykał, będzie znacznie ciekawsza. Zostałem na scenie sam i zachowaliśmy spójne tło formatu monodramu. W procesie pracy doszły ważne tematy, wśród nich – spotkanie z Nauczycielem. W tym pomogło archiwum, w którym znaleźliśmy kilka wspomnień Winhranowskiego o Ołeksandrze Dowżence i jego nauce. Dla dramaturgicznej spójności dodałem własną historię. Widzowie nawet mówili, że po dodanych scenach – o spotkaniu Winhranowskiego z Nauczycielem, a potem – o jego stracie, – stał się on bardziej wyrazisty, głębszy. Praktycznie do samej premiery nie wiedzieliśmy, jak nazwiemy spektakl. Ołeksij Kużelny wymyślił taką historię: napisaliśmy na niewielkich kartkach różne wiersze Winhranowskiego i podrzuciliśmy je do góry. Odwróciła się kartka z wierszem „Piękna bestia w sercu”. Tak też postanowiliśmy nazwać spektakl. Ten tytuł z jednej strony demonstruje piękno duszy bohatera, a z drugiej – okrucieństwo świata, z którym się styka. Głębię twórczości Mykoły Winhranowskiego w swoim czasie otworzył przede mną kierownik artystyczny eksperymentalnego teatru „Muszla” Serhij Archypczuk. I kiedy w teatrze „Suzirja” pojawił się pomysł wystawienia spektaklu o tym poecie, byłem już gotowy na jego świat. Spodobała mi się jego niejednolitość i niejednoznaczność. Wewnątrz każdego wiersza można było znaleźć różne barwy, różne odczytania. Dla przykładu, wiersz „Nie wsiadłem do tego samolotu”. Znany piosenkarz Dmytro Szurow (Pianoboy) wykonuje go jako liryczną piosenkę. A ja traktuję go z innej strony – jako rozryw, protest, poczucie rozpaczy człowieka, który „trafił nie do swojej bajki”. Tutaj, najwyraźniej, chodzi o to, że próbowano go zacisnąć w kleszcze tej totalitarnej systemu, w której żył i tworzył. Pokazuję jego protest w tym wierszu. Albo wiersz „Nie rusz mnie, ja sam się ruszam”. Tutaj widzimy jego próbę uchronienia żony przed naciskiem ze strony organów karnych radzieckiego systemu. W poezji Winhranowskiego jest wiele subtelnych rzeczy, które, moim zdaniem, pokazują całą epokę. – Co może Pan powiedzieć o rozwiązaniu scenograficznym? – Kameralna przestrzeń zakłada oszczędną dekorację, nie ciężką i ruchomą. Żeby jeden detal odzwierciedlał wiele różnych rzeczy. Na scenie jest kula. Wydaje mi się, że to łono, z którego wyrasta autor. Początkowo to łono matki, później – kołyska, a następnie – pewien jego świat, wreszcie – samolot, niebo, kosmos. Oto ile sensów może być w jednym przedmiocie. Jeszcze jedna ważna rzecz – cięciwa. To pępowina, która z czasem przerasta w przewody telefoniczne, podziemną komunikację, anteny, które łapały sieć. Scenografia zaproponowana przez Ołeksija Kużelnego jest z jednej strony ascetyczna, a z drugiej – wielofunkcyjna. Wszystkie przedmioty i detale rozwiązania scenograficznego stawały się moimi partnerami. To samo mogę powiedzieć o muzyce. To nie tło, nie muzyka nastroju. Została napisana przez Tetianę Szamszutdinową praktycznie pod każdy utwór, pod rozwiązanie każdej sceny. Musiałem z kimś rozmawiać, z kimś konfliktować. I właśnie muzyka stawała się takim partnerem. Do wielu epizodów zaangażowano piosenkarkę Ilarię, która ma piękny śpiew solowy, szeroki zakres dźwiękowy. Na początku to głos matki, później – ukochanej, a następnie w jej wykonaniu brzmi pieśń stworzona jako kołysanka. Wideo w spektaklu dopełnia scenografię. Pokazujemy Mykołę Winhranowskiego w niezwykle ciekawym wizerunku: widzimy łódź, w której płynie. Ten obraz nie jest bezpośrednio fotograficzny, a jakby wyrasta z jego poezji, tej atmosfery, którą zadajemy w spektaklu.
Spektakl brał udział w festiwalach, otrzymywał nagrody. Objechałem z nim wiele miast Ukrainy. A na jednym z festiwali w krajach bałtyckich otrzymał Grand Prix. Od premiery minęło ponad siedem lat. Wydaje się, że dzisiaj znów staje się aktualny także przez te próby, które teraz przeżywamy. Mam na myśli pandemię. W spektaklu zawarta jest bezbronność i chwiejność świata, który obecnie jest wypełniony znacznymi możliwościami technologicznymi. Ale w jednej chwili tego wszystkiego może nie być. W spektaklu zakodowane są subtelne sakralne rzeczy, które wskazują na to, że trzeba chronić małe cząstki autentyczności w słowie, uczuciach, muzyce, odczuciach natury świata. Niektórzy krytycy twierdzą, że przez te lata spektakl transformował się właśnie przeze mnie. Oczywiste jest, że szczególny format monodramów zakłada duże osobiste wypełnienie, obecność osobowości w materiale. Przed premierą nie przeszedłem jeszcze drugiego Majdanu (spektakl wyszedł tuż przed Rewolucją Godności). Później – moja misja państwowa: dwukrotnie byłem ministrem kultury Ukrainy, więc nastąpiła pauza w twórczości. Być może po tym niektóre rzeczy w spektaklu jeszcze bardziej się zaostrzyły. – Kiedy rozpoczęła się Pana znajomość z teatrem „Suzirja”? – Praktycznie od 17 roku życia. Na uniwersytecie uczyłem się w pracowni teatralnej Wałentyny Zymnej. A Ołeksij Kużelny był jednym z moich wykładowców. Zazwyczaj sal brakowało i przeprowadzaliśmy próby w „Suzirji”. To było jeszcze przed renowacją teatru. Z czasem zacząłem grać w niektórych spektaklach. Dla mnie to rodzinny teatr, czuję go. To nie po prostu teatr, to twórczy dom, w którym oprócz spektakli odbywają się wieczory muzyczne, wystawy. Czołowi aktorzy z kijowskich teatrów i innych miast Ukrainy mogą wcielić na tej scenie ten materiał, którego nie mają możliwości zrobić na scenach swoich teatrów stacjonarnych. Teatr „Suzirja” jest niewielki, kameralny. Ale to forma kinematograficzna, która wielu się podoba. Tutaj jest możliwość zobaczenia aktorów z bliska, w innym wydaniu – naturalnym, oryginalnym. Cieszę się, że jestem rezydentem tego teatru i kontynuuję z nim współpracę. – Po raz pierwszy odkryłem Pana jako aktora właśnie na scenie tego teatru w roli Serhija
Jesienina w spektaklu „Jest mi ciasno w twoim imieniu” według sztuki Tetiany Iwaszczenko. – To bardzo cenna dla mnie praca. Razem z aktorką Łarysą Trojanowską graliśmy ten okres, kiedy Jesienin był z Isadorą Duncan. Niezwykle podobała mi się ta rola. Ten poeta jest mi bliski. Wtedy wielu mówiło: „Nie spodziewaliśmy się, że jesteś taki”. To było odkrycie mojej natury zarówno dla mnie samego, jak i dla wielu widzów. Tetiana Iwaszczenko i Łarysa Trojanowska to wielkie orędowniczki teatru, oddane sztuce. Lubię powtarzać: „To wielka odpowiedzialność – grać przed żyjącym autorem”. Nie mamy wielu takich autorów. Pani Tetiana była obecna na wszystkich próbach. Czuła, co trzeba przeredagować, z czego warto zrezygnować. To była nasza wspólna codzienna praca. Łarysa Trojanowska od wielu lat służy w Teatrze na Podolu. Zawsze jej mało twórczości. Niezwykle dużo pracuje na różnych scenach Kijowa, dużo jeździ po Ukrainie, aby robić coś nowego. Cieszę się, że moja droga twórcza przecięła się z tymi utalentowanymi artystkami. Nawet teraz dużo rozmawiamy, kibicujemy sobie nawzajem. – Na początku rozmowy wspomniał Pan o jeszcze jednym spektaklu, który narodził się w „Suzirji”. Mam na myśli „Moment miłości” według Wołodymyra Wynnyczenki. – Najpierw chciałbym wspomnieć o spektaklu według sztuki Ołeha Mykołajczuka-Nyzywcia „Asso i Piaf”, w którym chyba po raz pierwszy spotkałem się na deskach teatralnych ze swoją żoną Oksaną Batko-Nyszczuk. Ona grała Edith Piaf, a ja – jej kochanka. Widzowie pytali: „Czy u was w życiu wszystko dzieje się tak, jak na scenie?”. Praktycznie spalaliśmy się, całkowicie oddawaliśmy się scenie. Po tej pracy zacząłem współpracować z Tarasem Żyrkiem, który zaczął podejmować poważne próby reżyserskie. A „Moment” Wołodymyra Wynnyczenki to jeden z moich ulubionych utworów literackich. Lubiłem zgłębiać to opowiadanie w swojej świadomości. Właściwie moim pomysłem było stworzenie tego tła teatralnego. Ale rozumiałem, że bycie jednocześnie aktorem, pomysłodawcą i reżyserem to dla jednego człowieka za dużo. Trzeba zaangażować reżysera, żeby ktoś widział twoją pracę z boku, więc zaprosiłem Tarasa – i razem stworzyliśmy ten spektakl. Woziłem „Moment miłości” do jeszcze nieanektowanego przez Rosję Krymu. Chociaż spektakl jest kameralny, to był wystawiany na dużej scenie teatru w Doniecku, w Ługańskiej filharmonii. Widziałem, że ukraińskiego słowa pragną słuchać i w Ługańsku, i w Doniecku, i w Jałcie. Zawsze były pełne sale. Ten spektakl jest grany na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki w Kijowie. Dziś jest jednym z najczęściej odwiedzanych na scenie kameralnej, czasami jest pokazywany dwa razy w miesiącu. Widzowie pragną czegoś żywego, intymnego, osobistego. – Jeszcze jedna Pańska wspólna praca z Tarasem Żyrkiem – spektakl „Awaria”. – To spektakl, w którym trzeba czuć pewną miarę, pewien styl. I co najważniejsze – nie przejść na jakimś etapie zbyt szybko transformacji. Mój bohater łatwo idzie przez życie, ma smykałkę do handlu i zarabiania pieniędzy, wie, jak zrobić karierę czy uwieść cudzą żonę. Wpada w jakąś grę i nawet nie podejrzewa, że czeka na niego pułapka. Imię mojego bohatera to Traps, co w tłumaczeniu oznacza „pułapka”. Wpada w pułapkę i spada z niego „skóra sztuczności”, w której żył całe życie. To pozwala mu w końcu usłyszeć siebie, zrozumieć, że w duszy pozostało coś ludzkiego. Bohater jest zdolny uświadomić sobie jakiś swój grzech, a nawet odkupić go przed samym sobą. Pytanie nie tkwi w prawnych niuansach i dowodach na to, że człowiek zrobił coś nie tak. Trzeba uświadomić sobie własny błąd, spróbować go naprawić, poprosić o wybaczenie, starać się zrozumieć, komu sprawiło się ból. – A jak los związał Pana z Narodowym Akademickim Teatrem Dramatycznym imienia Iwana Franki? – W rzeczywistości związał mnie z tym teatrem dawno. Ale przez długi czas nie miałem właściwie pełnowartościowego dostępu do samego teatru. Choć ostatecznie zawsze byłem jego częścią. Dużo pracowałem z aktorami Teatru Franki poza tym teatrem. Aktorką Teatru Franki została moja żona Oksana Batko-Nyszczuk, studiując na trzecim roku. Kiedy dyrektorem artystycznym Frankowców był jeszcze Bohdan Stupka, trafił tu mój spektakl „Moment miłości”. A od 2015 roku pełnoprawnie stałem się aktorem tego teatru. Była wielka praca „Eryk XIV” według Augusta Strindberga, którą reżyserował Stanisław Mojsejew. Niesamowity spektakl w europejskim stylu. Szkoda, że obecnie nie ma go w repertuarze. Potem – „Trzej towarzysze” w reżyserii Jurija Odynokoho. Ta praca stała się znacząca, splotła się z moim osobistym losem. W finale główny bohater traci swoją ukochaną. Ten spektakl jest niezwykle aktualny. Widzimy bohaterów, którzy wracają z wojny i nie wiedzą, jak zaadaptować się do życia, jak odnaleźć się w czasie pokoju, jak zarobić pieniądze, znaleźć miłość, zachować przyjaźń. Z takimi rzeczami ciągle się stykamy, widzimy je wokół. Dalej – „Ukradzione szczęście” (reżyser-inscenizator Dmytro Bohomazow). Również bardzo cenny dla mnie materiał. Jest mi bliski pod względem melosu, miejsc, w których rozgrywają się wydarzenia, dialektu, w którym pisał Iwan Franko. Staram się uczynić Mychajłę wielowymiarowym, który miał wątpliwości, sam się zadręczał. Odzyskawszy ukochaną, zrozumiał, że dalej nie będzie mógł tak istnieć, bo coś pękło. A to szczęście, o którym marzył i które mu ukradziono, Mychajło teraz sam kradnie. Ale czy długo będzie mógł z tym żyć? Nasz spektakl jest nowoczesny, nie jest retrospektywą prac Amwrosija Buczmy czy Bohdana Stupki. Ale w finale słyszymy głosy naszych koryfeuszy sceny. Teatr to życie. Teatr dał mi możliwość wychowania w sobie człowieka, który potrafi czuć czas, który jest zdolny do gruntownej analizy materiału, za który się bierze. I to stało się wielką pomocą w mojej pracy państwowej. Wydaje mi się, że kultura, sztuka napełniają sensem moje życie, pomagają przetrwać i dają natchnienie, aby tworzyć dalej. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. W 45. numerze „Słowa Proświty” pisaliśmy o pokazie monodramu „Piękna bestia w sercu” w Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja”, poświęconego 85. rocznicy urodzin Mykoły Winhranowskiego. Główną i jedyną rolę wykonuje artysta ludowy Ukrainy Jewhen Nyszczuk. Dziś pan Jewhen jest gościem „SP”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na planie filmowym taką dobroć, życzliwość, człowieczeństwo, u podstaw których leży profesjonalizm. Jestem pewna, że właśnie to niesamowite połączenie profesjonalizmu i człowieczeństwa daje tak potężny rezultat. Z reżyserem współpracowało mi się małomównie. Odczuwałam go zarówno jako reżysera, jak i jako człowieka. Zazwyczaj wystarczyło kilka słów, ale dawały one impuls do każdej sceny. Scena finałowa była szczególna – natura, przestrzeń wielkiego pola, deszczowa pogoda, wszystko sprzyjało. Kręciliśmy, były tylko dwa duble, a po ostatnim zapadła cisza. Poczułam, i cała grupa również, taką niesamowitą, wszechświatową ciszę, jakby niebiosa dały nam zgodę i błogosławieństwo na to, co robimy. Jakby odezwali się ci chłopcy, których pamięci dedykujemy ten film… Ogółem film otrzymał 25 nagród w USA, Kanadzie, Włoszech i w naszym Mariupolu. Pięć z nich jest moich – „Najlepsza aktorka” (trzykrotnie), „Najlepszy aktor festiwalu” oraz „Najlepsza rola kobieca”. Dla mnie szczególnie ważne są właśnie nowe zwycięstwa. Zarówno nasz zespół, jak i duchowni z całego świata byli zdziwieni i uradowani, że jury artystyczne jednogłośnie zgodziło się co do wyboru najlepszego filmu. Powiedzieli wtedy: „To nie tylko zwycięstwo profesjonalne, ale też duchowe, ludzkie”. A moje słowa brzmiały: „Każde zwycięstwo naszego filmu to krok do zwycięstwa w tej wojnie”. Na podstawie materiałów z mediów społecznościowych było ich jeszcze więcej). Muzyka ubiegłego wieku, fragmenty z bajek, czołówka serialu „Niewolnica Isaura” wywołują u widzów własne skojarzenia i emocje. Każdy wspomina jakąś własną historię z lat dziewięćdziesiątych. Z powodzeniem wywiązała się ze swojej pracy choreografka Anżelika Borysowa, świetnie się z nią pracuje. Chciałbym również wyróżnić potężną, profesjonalną obsługę teatru, przede wszystkim dźwiękowca Serhija Szewczenkę oraz oświetleniowca Serhija Newhodowskiego. Prawie połowę muzyki specjalnie do spektaklu napisał kierownik muzyczny teatru Tymur Polanski. Jeśli zaproszą – będę rad popracować jeszcze z tym wspaniałym teatrem. Chcę dalej wystawiać spektakle w różnych teatrach. Teraz wracam do Chersonia. Tam już uruchomiono inscenizację „12 krzeseł”. Musimy zdążyć zakończyć tę pracę przed świętami noworocznymi. Poprosiliśmy również o podzielenie się wrażeniami ze spektaklu autorów – braci Kapranowych. – Imponuje to, że bohaterowie, których wymyśliłeś dość dawno i już zacząłeś o nich zapominać, nagle stoją przed tobą żywi – wyznał Witalij Kapranow. – Każdy ze swoim charakterem, swoim zachowaniem, które nieco różni się od tego, co im swego czasu kazałeś robić. Przecież czym innym jest pisanie literatury, a czym innym realizacja plastyczna, kiedy to, co opisujesz słowami, opisuje się prostym działaniem, grą świateł. Powstaje inne wrażenie. Trzeba oddać sprawiedliwość reżyserowi za jego pomysłowość i umiejętność pracy bez słów tam, gdzie jest to potrzebne. – Na próbach nie byliśmy – kontynuował Dmytro Kapranow – ale regularnie rozmawialiśmy z reżyserem, wymienialiśmy się wrażeniami i pomysłami. Staraliśmy się pomóc, przekazać autorską wizję. Materiał jest trudny, wydarzenia mają miejsce na początku lat 90. Mamy z reżyserem różnicę wieku. Możemy podpowiedzieć to, czego on nie widział. To już nasza trzecia wspólna praca z Serhijem Pawlukiem, ufamy mu jako reżyserowi. Wcześniej wystawialiśmy w Chersoniu sztukę „Terytorium kobiety” oraz kabaret. Nie wykluczam, że nasza twórcza współpraca będzie kontynuowana.
Tłumaczenie maszynowe
Odtwórczyni roli Matki, Natalia Połowynka, urodziła się w nauczycielskiej rodzinie w obwodzie winnickim, dorastała na Bukowinie. Do szkoły poszła w Kicmaniu. Potem z rodzicami wróciła na Winniczyznę. Po nauce w Winnickiej Szkole Muzycznej im. M. Łeontowycza wstąpiła do Lwowskiego Państwowego Konserwatorium im. Mykoły Łysenki do klasy fortepianu, do wspaniałej pedagożki Marii Tarnoweckiej. Sztuki teatralnej uczyła się u Jerzego Grotowskiego (Włochy) oraz mistrzów współczesnego ukraińskiego teatru KLIM-a (Wołodymyra Kłymenki) i Serhija Kowalewycza. Już 30 lat Natalia mieszka i pracuje we Lwowie. Jest dobrze znana poza granicami nie tylko miasta, ale i kraju jako śpiewaczka, aktorka teatralna i filmowa, pedagożka, reżyserka muzyczna. Była aktorką Teatru imienia Łesia Kurbasa, współpracowała z Międzynarodowym Instytutem imienia Jerzego Grotowskiego (Polska), z Państwową Kapelą Chóralną „Dudaryk”. Założyła Międzynarodowe Stowarzyszenie Artystyczne „Majsternia pisni” (Warsztat Pieśni), a w 2010 roku założyła i do dziś kieruje Teatralnym Centrum „Słowo i głos” oraz Międzynarodowym festiwalem teatralnym tradycji „DREWNO”. Laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużona artystka Ukrainy. Pani Natalia jest autorką licznych projektów na pograniczu teatru i muzyki. Wykonuje najdawniejszą tradycyjną muzykę ukraińską: pieśni, kanty, psalmy, romanse, dawne duchowe śpiewy Ukrainy, klasyczną i współczesną muzykę akademicką. Jest autorką unikalnej metodologii pracy z głosem i śpiewem w teatrze, prowadzi liczne warsztaty na uniwersytetach i w teatrach Europy oraz Ameryki. W kinie po raz pierwszy zagrała główną rolę w filmie reżyserki Wiktorii Trofymenko „Bracia. Ostatnia spowiedź”. Za tę rolę aktorka otrzymała nagrodę „Srebrny Jerzy”. – Sam reżyser Zaza Buadze później powiedział, że scenariusz filmu „Matka Apostołów” pisał dla mnie – wyznała Natalia Połowynka. – Myślę, że widział obraz „Bracia. Ostatnia spowiedź” i usłyszał mnie jako śpiewaczkę. Potem były próby innych aktorek, ale ostatecznie wrócił do mnie. Grać tę rolę było ciężko, ale wczuwanie się w postać nie było aż tak trudne. Przecież wokół nas żyją matki, które tracą dzieci na wojnie, i znam ich historie. A impulsem do stworzenia postaci matki stało się wideo. To dokumentalne kadry, jak kobieta przyjechała z Winniczyzny odbierać ciało lotnika. To był dla mnie kamerton – jej prostota, godność, powściągliwość. Chciałabym ją poznać. To realna osoba, która straciła syna. Takich mam jest wiele i wszystkie one połączyły się dla mnie w obraz naszej jedynej Mamy. W filmie brzmi irmos Zaśnięcia Bogurodzicy: Matka wierzy, że prowadzi ją niewidzialna siła, która pomaga spotkać potrzebnych ludzi w mieście, w szpitalu, pomaga chłopcom się uratować. Matka Boża pomaga w filmie – tak samo dzieje się w życiu. Ten motyw odbił się echem w reżyserze i zmienił on roboczy tytuł „Powrót” na „Matka Apostołów”. Zdjęcia były trudne. Mało spałam, było to bardzo wyczerpujące psychicznie. Chociaż sam proces produkcyjny zorganizowano dobrze, a relacje międzyludzkie układały się jak najlepiej. Wspaniałe kostiumolożki, charakteryzatorki. Olha Achtanaria tak robiła makijaż i fryzurę, że zdążyłam dojść do siebie i trochę odpocząć, regenerowałam się w jej rękach, bo snu było po cztery godziny. Czasami tak mało spałam dlatego, że długo nie mogłam zasnąć po napiętym dniu zdjęciowym, a poza tym – przygotowywałam się do następnej sceny. Wielkie wsparcie poczułam od producenta Dmytra Oweczkina, a zwłaszcza – od dyrektorki produkcji Switłany Jacyńicz. Każdy uczestnik zespołu pracował intensywnie i skoncentrowanie. Stopniowo grupa stawała się jednością. Początkowo myślałam – dlaczego tak jest. Potem zrozumiałam, że to pole reżysera Zazy Buadzego i operatora Ołeksandra Zemlanego. Oni promieniowali na Eduarda OWCHARENKĘ Zdjęcia Eduarda MEŻUŁA – Moje poznanie Teatru na Podolu i jego kierownika Witalija Małachowa rozpoczęło się jeszcze w czasach studenckich – wspomina reżyser-inscenizator. – Teatr wtedy znajdował się w pomieszczeniu Gostynnego Dworu. Tam zobaczyłem spektakl „Wujaszek Wania”, który wywarł na mnie niezapomniane wrażenie. Potem długo nie rozmawialiśmy. Aż do momentu, gdy dramatopisarka Tetiana Iwaszczenko zaproponowała mi wystawienie w tym teatrze spektaklu według jej sztuki „Zamawiam miłość”. Zrealizowałem go w teatralnym salonie teatru (nowa scena wtedy jeszcze była w budowie). O ile mi wiadomo, ta inscenizacja do dziś cieszy się popularnością wśród widzów, jest obecna w repertuarze teatru. Dwa lata później zadzwonił Witalij Małachow i zaproponował mi wystawienie spektaklu według powieści George’a Orwella „1984”. Premiera odbyła się w zeszłym roku. Właśnie wtedy pojawił się pomysł, by zrobić jeszcze coś ciekawego. Znowu telefon od Witalija Juchymowycza. Zapytał, czy bracia Kapranowie, z którymi od dawna się przyjaźnię, nie mogliby czegoś napisać dla teatru. Naradziłem się z nimi – i zdecydowaliśmy, że dla widza interesująca będzie inscenizacja według ich powieści „Napój miłosny”. W terminowym wystawieniu spektaklu przeszkodziła pandemia. Przesunęliśmy się prawie o półtora roku od zaplanowanego terminu. To bardzo dobra, czytelna literatura. Jest o Ukraińcach, o ukraińskości, o mistyce. A co najważniejsze – o kobietach. Początkowo poznałem utwór jako czytelnik, potem zacząłem wystawiać i zagłębiać się w materiał, dyskutowałem z autorami. W końcu doszliśmy do prostej stałej, że wszystkie kobiety są czarownicami. I to nie w rozumieniu, że to stare babcie latające na miotłach. Napój miłosny kobiet – to one same. My bez nich nie możemy. Począwszy od narodzin naszych dzieci, prostego pocałunku, przygotowania barszczu – cała mistyka na Ukrainie pochodzi od ukraińskich kobiet. O tym jest ten spektakl. Próby rozpoczęliśmy 19 października i zrobiliśmy spektakl w miesiąc. Dużo czasu zajęło rozpracowanie tekstu. Zazwyczaj nie pracuję z nim długo. Ale ponieważ tym razem byłem również autorem inscenizacji, musiałem Na festiwalu we Włoszech Terni Film Festival cztery nagrody otrzymał ukraiński film „Matka Apostołów”, a odtwórczyni głównej roli Natalia Połowynka została uhonorowana nagrodą „Najlepsza aktorka”. Łącznie w ciągu niespełna roku od premiery obraz otrzymał ponad 25 nagród.
Tłumaczenie maszynowe
W repertuarze Kijowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego na Podolu szeroko prezentowana jest współczesna dramaturgia. Od wielu lat z powodzeniem wystawiane są spektakle na podstawie utworów Tetiany Iwaszczenko, Oksany Prybisz, Anatolija Kryma i Andrija Kurkowa. Niedawno zaś główny reżyser Chersońskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. Mykoły Kulisza, Serhij Pawluk, wystawił tutaj spektakl „Przyworotne zioło” na motywach powieści braci Kapranowych.
dość solidnie się przyłożyć. Bałem się wyrzucić z powieści cokolwiek zbędnego. Zebrałem wiele informacji i razem z autorami je dopracowaliśmy. Było ciekawie. Przyznaję: zabrakło nieco czasu na intensywne próby. Autorzy uczestniczyli w pierwszych czytaniach. To ułatwiało pracę. Kiedy aktorzy zadawali podchwytliwe pytania, mówiłem: „Oto autorzy, to ich pytajcie”. Witalij i Dmytro wszystko wyjaśniali. Niestety, z powodu nadmiaru pracy bracia Kapranowie dalej nie uczestniczyli w naszych próbach. Obejrzeli już spektakl, mówią, że im się podobało. Zazwyczaj przed premierą mamy pięć przebiegów spektaklu, a tym razem – tylko dwa. Już po pierwszym takim przebiegu zauważyliśmy wiele niedociągnięć i coś zmieniliśmy. Fabuła spektaklu kręci się wokół tego, że dwaj funkcjonariusze KGB – major i porucznik – udają się do ukraińskiej wsi, aby znaleźć tam wiedźmę, zyskać na nią wpływ i wykorzystać ją do swoich celów. We wsi są sekretarz partii, ksiądz i popadia, gospodyni ciotka Tania, która przyjęła pod swój dach gości ze stolicy, dwie dziewczyny, które ze sobą konkurują, trzej kumple-chłopcy oraz babka Kabaczycha – zielarka. Postacie są bardzo ciekawe. Przekonujące role majora KGB grają Serhij Syplywyj i porucznika – Dmytro Hryciaj. Wyrazisty obraz ciotki Tani tworzy Dasza Małachowa. Znakomita rola sekretarza partii przypada Serhijowi Bojkowi. To samo można powiedzieć o pozostałych aktorach – naprawdę są utalentowani. Początkowo chcieliśmy, aby na scenie znajdował się przystanek autobusowy przed wsią. Ostatecznie nieco zmieniliśmy rozwiązanie scenograficzne. Wśród dekoracji – jezioro, stela przy wjeździe do wsi, takie detale klasycznej wiejskiej rady, jak sejf i telewizor, a także na scenie słup telegraficzny z cewkami jako symbol utraconej łączności. Doskonale swoją pracę wykonała artystka-reżyserka Maria Pohrebniak. Wydarzenia spektaklu rozgrywają się w 1991 roku. Zaczynają się w lipcu, w Dniu Iwana Kupały, a kończą 5 grudnia, kiedy w Puszczy Białowieskiej postawiono kropkę w istnieniu Związku Radzieckiego, a Ukraina zyskała niepodległość. W powieści wydarzenia rozgrywają się w 1992 roku, ale podczas inscenizacji postanowiliśmy przenieść je o rok wstecz. U braci Kapranowych miejscem akcji jest ich mała ojczyzna Oczaków, my zaś postanowiliśmy nie wiązać się z określonym terytorium. W telewizorze pokazujemy wiele fragmentów wideo z tamtych czasów (przyznaję: chciałem, aby je
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Jean-Luc Lagarce to kultowy francuski dramaturg, aktor i reżyser, który bardzo wcześnie odszedł z życia (w wieku 38 lat), a światową sławę zdobył już po śmierci. Sztuka jest w pewnej mierze autobiograficzna – w młodości autor opuścił prowincjonalne miasteczko Héricourt, zrywając z rodziną, która nie zaakceptowała jego artystycznych i światopoglądowych dążeń. Dopiero pod koniec życia, znając już fatalną diagnozę, wrócił do domu – by się pożegnać. W sztuce również mowa o powrocie mężczyzny do domu po latach rozłąki, o cenie i znaczeniu tego powrotu. Postacie to pięć kobiet z rodziny, które czekają na przyjazd swojego syna i brata. Zdają się być zastygłe w tym niepokojącym stanie, przyzwyczajone do odgrywania dramatu w tragicznych maskach i ukrywania się za nimi. – To nie jest po prostu premiera, to pierwsze odczytanie kultowego francuskiego dramaturga, jego pierwsze odkrycie na ukraińskiej scenie – zaznaczyła dramaturg, tłumaczka sztuki na język ukraiński Neda Neżdana. – Jeszcze wiele lat temu Centrum Kurbasa zainicjowało projekt „Światowa dramaturgia. Dialog kultur teatralnych”, w ramach którego odkryto niemało nazwisk dramaturgów światowego formatu. Jean-Luc Lagarce to postać znacząca. Po Szekspirze i Molierze we Francji wystawiają go najczęściej. Ma w sobie motywy Czechowa, Kafki, Becketta, ale jednocześnie posiada swój szczególny głos, szczególny świat. Był aktorem, dramaturgiem, reżyserem, teoretykiem teatru, wydawcą. Lagarce to jeden z tych, którzy na nowo odkryli teatr słowa, jego muzykę, rytm, wieloznaczność. To był teatr poszukiwań. Ale nawet po otrzymaniu Grand Prix na jednym z prestiżowych konkursów dramaturgicznych w Paryżu znani reżyserzy wciąż rozkładali ręce i mówili, że nie wiedzą, jak wystawiać i grać taki tekst. Swego czasu Lagarce napisał w dzienniku: „Wiem, że przyjdzie czas, kiedy stanę się kultowym autorem”. Nawet nazwał rok, kiedy to nastąpi, ale nie dożył tego czasu. Lecz jego słowo wciąż odkrywa nowy postdramatyczny teatr na całym świecie. Ważne jest, by wystawiać taką złożoną dramaturgię z głębokim światem wewnętrznym. Historia oczekiwania jest aktualna, jest ponadczasowa. Czekamy, że przyjdzie ktoś i zmieni nasz świat. Ale nie warto czekać na jakiegoś mesjasza – ważne, by samemu zmieniać swoje życie. Lagarce zdołał dostrzec, co będzie dalej, poczuć ludzi, którzy myślą i żyją inaczej. To dość złożona, ale jednocześnie bardzo ludzka historia. Przeżywanie śmierci bliskich jest poza czasem i granicami – prędzej czy później wszyscy stykamy się z tym problemem. Jednak w spektaklu widzimy światło w tunelu, jest nadzieja na nowe narodzenie, droga wyjścia z impasu. Mnie się wydaje, że Lagarce jest bardzo ludzki, dobrze rozumie kobiecą duszę. Jego język jest lakoniczny, ale jednocześnie obrazowy. W spektaklu widać spójność mise-en-scène, linii, warstwy muzycznej. Mimo że świat jego utworów jest dramatyczny, a czasem nawet tragiczny, widzimy, jak staje się jaśniejszy, daje oczyszczenie. Cieszę się, że dziś jesteśmy świadkami odkrycia nowego nazwiska. Mam nadzieję, że teraz ten dramaturg stanie się bliski ukraińskiemu teatrowi. – Zwrócenie się ku twórczości Lagarce’a to dość złożony, ale potrzebny eksperyment, zarówno dla Centrum Kurbasa, jak i dla ukraińskiego teatru w ogóle. To absolutnie nowa droga – kontynuował rozmowę reżyser-inscenizator Ołeksandr Mirosznyczenko. – Tutaj dramaturgia została ukazana w nowy sposób. To nie jest po prostu tekst literacki na scenie. W sztuce jest akcja, konflikt, ale są one inaczej skomponowane, wyrażone. To ta sama droga, od której zaczynał Beckett. To teatr, który wymaga z jednej strony wirtuozerii od aktora, a z drugiej – intelektu od widza. W ten sposób wracamy do kurbasowskiego „mądrego Arlekina”. Kiedy przyniosłem sztukę, aktorzy początkowo nie rozumieli, jak można zagrać ten złożony tekst. Odkrywaliśmy go stopniowo, po kawałku, po detalu, po słowie. Ten proces zajął dość dużo czasu. Rezultat naszej pracy można zobaczyć na scenie. Dramaturgia Lagarce’a to paradoksalny syntetyczny świat, który tworzy się z transformacji znanych wątków dramatycznych, ale nie jest bezpośrednim cytowaniem, a raczej grą z aluzjami do tych wątków. W miotłach – obrazach oczyszczenia bohaterek – jednocześnie jest motyw makbetowskich wiedźm, które łącząc się z odniesieniami do beckettowskiego „Czekając na Godota” oraz biblijnego mitu o synu marnotrawnym, tworzą intertekstualną strukturę nowo powstałego wątku. Ta gra budowania rysunku spektaklu w przestrzeni przetworzonych cytatów daje możliwość wielości interpretacji scenicznych, w której ta sama sztuka może być interpretowana i jako niemal surrealistyczna przypowieść, i jako dramat psychologiczny, i jako awangardowa opera. Myślę, że droga do sztuk Lagarce’a (napisał ich ponad dwadzieścia) jest potrzebna ukraińskiemu procesowi teatralnemu. Jego dramaturgia to teatr, w którym nie tylko zabija się czas, ale w którym mowa o bardzo ważnych rzeczach. Wszystkie wykonawczynie w spektaklu są młode, ale mają już doświadczenie, przeszły szkołę teatru „MIST”. Olha Hronska aktywnie gra w wielu filmach, Taïsija Kyselowa studiuje w Akademii Kadr Kierowniczych Kultury i Sztuki, Anastasija Szupyk ukończyła Narodową Akademię Muzyczną Ukrainy imienia Piotra Czajkowskiego, Kateryna Hurnewycz i Marija Kowalenko to absolwentki studium przy teatrze „MIST”. Pracowaliśmy według zasady, że teatr nie czyta wykładów i nie prowadzi wieców. Sens teatru tkwi w ważnej rozmowie na równych prawach z widzem za pomocą dramaturgii. Nowy spektakl to nasza wspólna praca z reżyserem Denysem Szczerbakiem. Podczas prób mogliśmy na niektóre rzeczy patrzeć różnie. To był sposób na znalezienie „złotego” środka. Po raz pierwszy wystawiam spektakl razem z innym reżyserem – to też był swoisty twórczy eksperyment. Nieprzypadkowo bohaterki mają na sobie ubrania w kolorze czarnym. To sztuka o żałobie, która stała się dla nich sensem życia. To ta bajka, którą same sobie wymyśliły i w której teraz żyją. Wstążki na scenie to wizualizacja ograniczenia. Każdy z nas ogranicza się w jakimś wymyślonym świecie, jakiejś szczególnej przestrzeni. Jeśli nie przeszkodzi kwarantanna, to chcielibyśmy pokazać spektakl na festiwalach. Właśnie dzięki festiwalom może on stać się katalizatorem dla aktualizacji Lagarce’a, aby zaczęto go wystawiać, zaczęto patrzeć w stronę takiej dramaturgii. Tego dramaturga często porównuje się do Czechowa. U niego tak samo widzimy ludzi, którzy siedzą i piją herbatę, a w tym czasie wali się świat. Taka dramaturgia jest cenna dla teatrów. Jeśli się uda, to bardzo chciałbym jeszcze zwrócić się do twórczości Jeana-Luca Lagarce’a. Narodowe Centrum Sztuki Teatralnej imienia Łesia Kurbasa wspólnie z teatrem „MIST” zaprezentowały spektakl „I nic innego już nie będzie” według sztuki Jeana-Luca Lagarce’a „Byłam w domu i czekałam, aż przyjdzie deszcz”. Przekład i inscenizację zrealizowano w ramach projektu edukacyjnego warsztatu aktorsko-dramaturgicznego „Labirynt”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 2 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 28 UAH 14 kop. na pół roku 152 UAH 84 kop.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe