Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №11 за 2021 рік

16 s. · 34 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Ukraina uczciła ochotników wojny rosyjsko-ukraińskiej

Obchody Dnia Ukraińskiego Ochotnika 14 marca wybrano nieprzypadkowo. Właśnie tego dnia w 2014 roku pierwsi ochotnicy wyruszyli z Majdanu do bazy szkoleniowej w Nowych Pietrowcach, gdzie rozpoczęli przygotowania do udziału w walce przeciwko rosyjskim okupantom – o niepodległość Ukrainy i jej integralność terytorialną. Tego dnia Ukraińcy czczą wyczyn batalionów, które uratowały Ukrainę: „Azow”, „Połtawa”, „Ajdar”, „Dniepr-1”, „Donbas”, „Sicz”. Łącznie utworzono trzydzieści dwa ochotnicze formacje wojskowe. W szeregach ochotniczych batalionów walczyli także mieszkańcy Połtawy. Oleg PUSTOWHAR. Rajd samochodowy i marsz. 14 marca rano przy pomniku hetmana Iwana Mazepy około trzech dziesiątek samochodów utworzyło kolumnę, która przewiozła państwowe niebiesko-żółte flagi oraz sztandary pododdziałów, które brały udział w ATO/OOS, przez Połtawę – od Placu Sobornego ulicą Niebiańskiej Sotni, Soborności, Marszałka Biriuzowa. Dalej trasa wiodła ulicą Europejską. Finiszowali na Centralnym Cmentarzu Miejskim, gdzie na Alei Bohaterów złożyli kwiaty na grobach poległych ochotników. Ponad setka ochotników, wolontariuszy, zatroskanych mieszkańców z całej Połtawszczyzny zebrała się tego samego dnia na uroczysty marsz. Do wydarzenia dołączyli pod sztandarami różnych pododdziałów ochotnicy z Połtawy, Krzemieńczuka, Reszetyliwki, Hadziacza, Zawodskiego, Semeniwki, Zińkowa oraz innych miejscowości obwodu. To właśnie oni – przedsiębiorcy i historycy, informatycy i budowlańcy, inżynierowie i ślusarze – jako pierwsi wzięli do rąk broń i stanęli w obronie Ojczyzny bez cienia wahania i z wiarą w zwycięstwo nad rosyjskim agresorem. „Bycie ochotnikiem to zew honoru. Właśnie w 2014 roku ci, którzy mieli kozackiego ducha, poszli walczyć nie dla przywilejów, ziemi, a dla Ukrainy. Dla nich honorem było wziąć do rąk broń i pomścić lata wielkich głodów, okupacji Ukrainy. Wtedy, w 2014-tym, i biznesmeni, i informatycy, i archeolodzy, jak ja na przykład, poszli walczyć, po raz pierwszy biorąc do rąk broń. Dla mnie to święto prawdziwych” – przekonany jest uczestnik marszu, deputowany Rady Miejskiej w Reszetyliwce Anatolij Hanko. „Moja droga ochotnika rozpoczęła się, gdy Rosja oficjalnie podjęła decyzję o wprowadzeniu wojsk na Ukrainę, w szczególności o inwazji na Krym. Porozmawiałem wtedy z mamą, ona jest z Kubania. I już następnego dnia poszedłem do komisji wojskowej i wypełniłem ankietę ochotnika, a ona się zgubiła. Później miałem szczęście – trafiłem do ochotniczego batalionu „Sicz”. Dla mnie wojna rozpoczęła się od Słowiańska” – opowiedział Władysław Szewczenko. Patriotyczno-partnerski projekt „Ochotnicy”. Ten projekt zaprezentowano w Połtawskim Muzeum Krajoznawczym imienia Wasyla Kryczewskiego. Odbyło się otwarcie wystawy poświęconej Dniu Ukraińskiego Ochotnika. Zwiedzającym przedstawiono rzeczy osobiste połtawskich ochotników, wzory broni, część prezentacyjną ogólnoukraińskiego projektu medialnego o wojskowych „Połączone”, odnowione banery „Zginęli, broniąc integralności terytorialnej Ukrainy” z informacją o 213 połtawianach, którzy oddali życie za niepodległość, a także fotografie zrobione w różnych pododdziałach, które brały udział w ATO. „Wystawę poświęconą Dniu Ochotnika prowadzimy już piąty rok z rzędu. Tutaj zaprezentowano około 200 fotografii z różnych pododdziałów. Dostarczały je właśnie bataliony ochotnicze. Na zdjęciach – chłopcy, którzy wytrwali w tych walkach, są ci, którzy zginęli i już nigdy nie wrócą. Można zobaczyć kadry z ukraińskich pozycji z 2014 roku, bazę treningową batalionu „Azow”, pierwszą brygadę pancerną, która pomagała nam swoim pancerzem, oraz inne pododdziały” – wyjaśnił współorganizator wystawy, szef organizacji społecznej „Rada Koordynacyjna organizacji społecznych uczestników ATO w mieście Połtawie” Witalij Stepanow. Dokończenie na str. 2. WOŁODYMYR MELNYCZENKO. 10–11 OŁEKSANDRA KONDRATOWYCZ.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ła u nas przy kasie, dzwoni do mnie i mówi: “Woronkowa, nie wiem, jakie tam masz układy z Bogiem, ale właśnie przyszedł chłopak, który z rodziną uciekł z Doniecka, i przyniósł 20 tysięcy hrywien na pomoc rannym”. Pomyślałam w duchu do góry: “Dziękuję, Boże. A można jeszcze?”. Nie uwierzycie, mijają trzy godziny – przychodzi dziadek, przynosi kopertę, na której napisano: “Na cerkiew”. W kopercie – jeszcze 25 tysięcy. W jeden dzień! Dzwonię do dostawców: “Mamy 45 tysięcy: jak chcecie, kręćcie się, dawajcie zniżki, ale potrzebujemy aparatów do zewnętrznej stabilizacji w odpowiedniej ilości”. I następnego dnia te aparaty już jechały do Iziumu do naszych rannych” – to historia z życia założycielki Wolontariackiej Sotni “Dobrowola” Natalii Woronkowej. Podobna historia przydarzyła się jednemu z organizatorów Pierwszego Ochotniczego Mobilnego Szpitala Hennadijowi Druzence. Oto co się stało, kiedy zdecydowali się przearanżować do udzielania pomocy medycznej i wysłać na linię frontu specjalny samochód: “A dalej zaczęły się cuda jeden za drugim. Miałem jakąś bazę lekarzy jeszcze z Majdanu, ale żeby stworzyć mobilny szpital, trzeba mieć mobilną aparaturę, transport. Wzięliśmy wycofany z eksploatacji w ramach konwersji “Ural”, który mieliśmy przerobić na mobilną salę zabiegową, żeby można było tam robić opatrunki i małe zabiegi chirurgiczne. Wpłaciliśmy zaliczkę, a tu chłopaki, którzy się tym zajmowali, dzwonią i mówią, że dolar skacze, a więc albo teraz płacimy całą sumę, albo oni rezygnują. Wytrzęśliśmy wszystkie swoje kieszenie, napisaliśmy na “Facebooku”. Zeskrobaliśmy gdzieś 10 tysięcy hrywien, a potrzebowaliśmy, zdaje się, 60. I wtedy dzwoni do mnie nasz artysta, kijowski ikonograf Ołeś Kłymenko, którego znałem w tamtym czasie bardzo powierzchownie: “Czytałem, że potrzebujecie pieniędzy. Mam znajomego mnicha, coś mu przynieśli, chce się spotkać”. Pamiętam noc, wiezie mnie do Monasteru Jońskiego, który postrzegany jest w Kijowie jako bastion “ruskiego miru”. Mimo wszystko, na ile życie to historia – o ratowaniu dziesiątek istnień, nie tylko bojowników, ale i rannych w wyniku rosyjskich ostrzałów cywilnych mieszkańców ukraińskich miast. Szczególna jest historia Jurija Dmytrenki, który w latach 2014–2016 oraz 2018–2019 służył jako zwiadowca w ukraińskiej armii. W 2016 roku podczas wykonywania zadania bojowego wpadł na minę niedaleko wsi Hnutowe. Stracił nogę. Jednak po zranieniu, z protezą, nie tylko odzyskał formę, ale i wrócił do służby, został uczestnikiem ukraińskiej reprezentacji na “Invictus Games” i zdobył tam srebrny medal. Jeszcze przed wojną Jurij przyjął pseudonim “Horskyj” na cześć ukraińskiego pisarza, zwiadowcy i powstańca Jurija Horlisa-Horskyja. I ci dwaj Jurijowie, jak reszta uczestników projektu, po dziesiątkach lat połączeni są niewidzialną więzią – miłością do Ukrainy i gotowością do jej obrony. Na spotkaniu w muzeum obecni mieli możliwość osobiście porozmawiać z wojskowymi Julianem Matwijczukiem, Andrijem Chyzniakiem, Tetianą Jałową, Tarasem Leliuchem, Jurijem Dmytrenkiem, Witalijem Didenkiem. Goście usłyszeli niewymyślone historie o losach rodaków, których w czasie prób zjednoczyło oddanie Ukrainie. Ołeh PUSTOWHAR

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ci, którzy ratowali Ukrainę. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaprezentował nową książkę o wolontariuszach

Ołena WYTYCZ Do książki weszło 28 historii, opowiedzianych w pierwszej osobie, które reprezentują różne aspekty działalności wolontariackiej, związane z wojną rosyjsko-ukraińską: wsparcie armii, pomoc rannym, wsparcie ludności, która stała się zakładnikiem tej wojny. Historie zarówno znanych szerokiemu ogółowi (Anżelika Rudnyćka czy Serhij Prytuła), jak i tych, których nazwiska znane są głównie w kręgach wolontariackich. Geografia – od Charkowa do Lwowa, od Odessy do Winnicy, Połtawy, Tarnopola, a nawet San Francisco. “Dla mnie samej ta książka stała się wielkim odkryciem – przyznaje pani Natalia. – Bo wszyscy niby wiedzieliśmy, kim są wolontariusze, i sami, w miarę możliwości, od czasu do czasu pomagaliśmy armii. Ale wszystko to – niby elementy mozaiki, które same w sobie nie są aż tak wymowne. A zebrane razem, nawet w skali książki mającej nieco ponad 300 stron, dają całościowy obraz tego, co u nas działo się w latach 2014–2015. I ten obraz naprawdę poraża. Bo nagle rozumiesz, że właśnie ruch wolontariacki, to ogólnonarodowe wsparcie, stało się jednym z decydujących czynników oporu wobec rosyjskiej agresji. Że właśnie wolontariusze w wielu momentach zastąpili sobą mechanizmy państwowe, okazali się bardziej operatywnymi, kreatywniejszymi, odpowiedzialniejszymi. I właśnie dzięki wolontariuszom nasza armia stała się taką, jaką jest. I nie chodzi tutaj tylko o żywność czy kamizelki kuloodporne, które masowo wożono na linię frontu w latach 2014–2015. Chodzi przede wszystkim o morale armii. Wolontariusze, którzy stali się mechanizmem łącznikowym między linią frontu a tyłami i realnym świadectwem, że “swoich nie zostawiają”, podtrzymywali w bojownikach zrozumienie, o co walczą, a w ludności – że są pod niezawodną ochroną. I to jest, być może, ich najważniejsza misja”. Książka jest niezwykle różnorodna i porusza do głębi duszy. Jest tu wiele rozważań nad tym, czym jest wojna, wspomnień o poruszających epizodach – zarówno na Majdanie, jak i na linii frontu, o tym, co raz na zawsze uczyniło nas innymi. I o tym, jak niemożliwe staje się możliwym – po prostu dlatego, że trzeba. Oto tylko niektóre epizody, które weszły do książki: “Jeśli szczerze, gdybyśmy od początku wiedzieli, za co się bierzemy i ile trzeba będzie wszystkiego zrobić, to my, być może, odmówilibyśmy. Bo to było po prostu nierealne. Ale my wtedy o tym nie myśleliśmy, bo wiedzieliśmy, że – trzeba. W krótkim czasie “załadowaliśmy” sprzętem wojskowym wszystkie stacje obsługi pojazdów we Włodzimierzu, a część zawieźliśmy do sąsiedniego Nowowołyńska. Ale i tak rąk nie wystarczało. Dla czołgów w pierwszej kolejności potrzebne były akumulatory, i kiedy przyszły one ze składów z Odessy, okazało się, że trzeba je napełnić elektrolitem. A to – albo gotowy roztwór kwasu, albo trzeba go przygotować, a do tego potrzebna jest woda destylowana. A brygada za tydzień ma już rozkaz wychodzić. I nam potrzeba 3 ton wody destylowanej. Wykupiliśmy wszystko, co było, na stacjach benzynowych, w aptekach. A potem obdzwoniliśmy stacje krwiodawstwa i oddziały “Ukrtelekomu”, gdzie były swoje destylatory. I przez tydzień wszystkie “znalezione” na Wołyniu destylatory bezpłatnie pracowały na nas, żebyśmy mogli napełnić akumulatory elektrolitem. My tylko beczkami zwoziliśmy wodę destylowaną”, – tak Włodzimierz Wołyński przywracał zdolność bojową 51. Oddzielnej Brygady Zmechanizowanej. “W tym samym czerwcu 2014 roku dzwonią do mnie lekarze z Iziumu (wtedy wszystkich rannych wieźli najpierw do Iziumu) i mówią, że pilnie potrzebują aparatów zewnętrznej stabilizacji. Podają ilość, ja dzwonię do firmy, mówią mi – 50 tysięcy hrywien. A ja na karcie w tamtym momencie mam – tylko 3 tysiące. A tu jeszcze z innego szpitala dzwonią: pilnie potrzebne materiały szewskie – i 2 800 hrywien idzie tam. I nie ma do kogo się zwrócić, bo wszystkich swoich znajomych wycisnęłam już wcześniej. Po kilku bezskutecznych telefonach podnoszę oczy do nieba i wyrywa mi się: “Panie! No nie dla siebie przecież proszę!”. Powiedziałam – i zapomniałam. A następnego dnia dziewczynka, która siedziała... Zakończenie. Początek na str. 1. Projekt zrealizowano przy wsparciu organizacji społecznej “Centrum adaptacji społecznej weteranów i inwalidów ATO”, organizacji społecznej “Połtawskie rodziny poległych obrońców Ukrainy”. Wydarzenie odwiedzili przedstawiciele obwodowej administracji państwowej, Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, deputowani rad miejskich i obwodowych, aktywiści społeczni, kadeci Połtawskiego Wojskowego Kolegium Służby Sierżanckiej Wojskowego Instytutu Telekomunikacji i Informatyzacji. Za wzmocnienie zdolności obronnych i bezpieczeństwa państwa ukraińskiego oraz z okazji Dnia Ukraińskiego Ochotnika honorowymi dyplomami Połtawskiej obwodowej administracji państwowej zostali nagrodzeni: Witalij Didenko, Wiktor Trofymenko, Hryhorij Malarenko, Kyryło Orłow, Serhij Chodiuk, Dmytro Judenko, Petro Worona, Jewhen Tanasijczuk, Witalij Kozer, Serhij Ternowyj, Ołeksandr Neczytajło, Serhij Bakało, Serhij Słynko, Jurij Fedorenko, Ołeksandr Czubarow. “W 2014 roku na froncie w szeregach pierwszych zmobilizowanych był mój brat Jewhen Judenko, zginął. Wtedy czekałem na swoje wezwanie, ale odmówiono mi kontraktu. W Połtawie... Dobrowolcy jako pierwsi dali odpór agresji ze strony rosyjskich wojskowych i inspirowanych przez nich bojowników, dając przykład zmotywowania i wierności swojemu powołaniu. Ale tak można nazwać też wolontariuszy, którzy, poczuwszy swoją siłę podczas Majdanu, błyskawicznie przełączyli się na pomoc armii, stając się potężnym czynnikiem przeciwstawienia się rosyjskiej agresji. Wolontariuszami byli wtedy wszyscy. Pamiętamy, jak ludzie po wsiach zrzucali się na kamizelki kuloodporne dla chłopaków, którzy poszli “na wojnę” z pierwszymi falami mobilizacji, jak stali pod supermarketami, zbierając produkty dla chłopaków na linii frontu, dzwonili pod specjalny numer za 5 hrywien – “na armię”. A równolegle – szukali za granicą wyposażenia, samodzielnie szyli kamizelki kuloodporne, przeprowadzali samochody, kupowali drogi sprzęt i wyposażenie, jechali sami, żeby wszystko to dowieźć szybko i zgodnie z przeznaczeniem. Poczuć jeszcze raz tego ducha wsparcia i wzajemnej pomocy pomaga nowa książka współpracowniczki Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Natalki Pozniak-Chomenko “Wolontariusze: siła nieobojętnych”, której prezentacja odbyła się w Centrum Informacyjno-Wystawowym Muzeum Majdanu z okazji Dnia Ochotnika.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Ukraina uczciła ochotników wojny rosyjsko-ukraińskiej», s. 1

Ukraina uczciła ochotników wojny rosyjsko-ukraińskiej

baza znajdowała się w batalionie „Azow”, przy okazji od razu do niego trafiłem, poszedłem jako ochotnik. Wszyscy byliśmy różni pod względem zawodów, upodobań, ale połączeni wspólnym celem. Spędziłem tam dwa lata. Najtrudniejsze lata rosyjskiej agresji. Nie powiem, że były one straszne dla mnie osobiście. Cały ten koszmar udawało się przezwyciężać dzięki tym ludziom, którzy byli obok, dzięki ich zapałowi, cierpliwości, współdziałaniu” – podzielił się wspomnieniami weteran wojny rosyjsko-ukraińskiej, jeden z nagrodzonych, Dmytro Judenkow. W sali nr 22 Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego imienia Wasyla Kryczewskiego w ramach patriotyczno-partnerskiego projektu „Ochotnik” odbył się pokaz filmów z okazji Dnia Ukraińskiego Ochotnika. Na początku wydarzenia prowadząca Karina Doroszenko opowiedziała o narodzinach projektu „Połączeni”, o tym, że w 2017 roku zaczęto kręcić cykl filmów o ukraińskich wojskowych ze Wschodu, którzy w trudnym czasie wojny stanęli w obronie ojczystego państwa. Z czasem takie cykle wypuszczono o obrońcach Ukrainy z Krymu, Zaporoża, Chersonia. W ubiegłym roku nakręcono filmy o bojownikach z Połtawy, Charkowa i Dniepru. Dlaczego projekt nazywa się „Połączeni”? Ponieważ każdy z osiemdziesięciu bohaterów jest powiązany z podobną postacią historyczną wydarzeń na Ukrainie sprzed stu lat – żołnierzem Ukraińskiej Republiki Ludowej, członkiem OUN czy bojownikiem UPA. „Nie chcieliśmy wojny, ale chcieliśmy obronić kraj przed wrogiem!” – wspomina ciężki 2014 rok artylerzysta 93. brygady Andrij Chyżniak, który w najgorętsze dni osłaniał ogniem cyborgów z lotniska w Doniecku. „Zatrzymaliśmy wojnę na Wschodzie, a teraz musimy przywrócić Ukrainę w historyczne granice” – podkreślił ochotnik „Azowa”, założyciel weteranowskiego biznesu społecznego Taras Leliuch. Widzowie zapoznali się również z filmem o Tetianie Jałowej, która w gorące dni sierpnia 2014 roku przyjechała do miasta Szczęście i została medykiem w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Jej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

nie jest liniowe i nie jest czarno-białe. I wychodzi do mnie ojciec Sawa, daj Boże mu zdrowia. Taki pokorny mnich. Rozmawiamy maksymalnie 5 minut. Wyjaśniam naszą ideę, mówię, że mamy samochód, ale trzeba się za niego rozliczyć, bo cała idea może umrzeć, tak się i nie narodziwszy. On gdzieś idzie i wynosi reklamówkę z pieniędzmi. Mówi: „To dla was. Przyniósł człowiek, który nie podał swojego imienia. Nawet nie wiem, ile tam jest”. Patrzymy – a w reklamówce paczki po 50 hrywien. Przeliczamy – 100 tysięcy. Pełna reklamówka pieniędzy. Tak otrzymaliśmy nasz pierwszy samochód i tego „Urala” nazwaliśmy „Anioł”. To był naprawdę prezent od anioła, który się nie przedstawił. I wszyscy, którzy nim jeździli – a byli tam i wierzący, i niewierzący, i prawosławni, i grekokatolicy, i Żydzi, i, być może, muzułmanie – nikt nie wątpił, że to był anielski prezent”. Wolontariusze i naprawdę, nie zastanawiając się, robili niewiarygodne rzeczy. „Wiecie, co mi się zawsze podobało w wolontariuszach? Pozytyw. U nich zawsze wszystko dobrze. Na każde pytanie: „Nie martwcie się, dostaniemy, zrobimy”. I nam naprawdę wszystko się udaje. Nigdy nie zapomnę, jak trzeba było przekazać jeden preparat z Rosji, bo on już nigdzie więcej nie był produkowany, a granice między Ukrainą i Rosją były już zamknięte. Nic nie szkodzi, znalazł się człowiek, który go kupił, przekazał do Niemiec, stamtąd go przekazano samolotem na Ukrainę, i my o 6 rano już staliśmy pod reanimacją z tym preparatem. Oto jest fenomen wolontariatu. I jeśli w wielkim rozrachunku, to u nas pół kraju do tej pory wolontariuje. Tak czy inaczej, choć raz w roku, ale dołączają się do tego. Bo inaczej nie można”, – wyznaje wolontariuszka Iwanna Porowska. W książce są wspomnienia, od których ściska w gardle. Jak u szefowej Fundacji Diany Makarowej, kiedy opowiada o 32. punkcie kontrolnym: „A po pewnym czasie z 32. punktu kontrolnego wyjechał samochód. Nigdy nie zapomnę tego zbitego „Urala” na spuszczonych, chlupoczących kołach. Od niego szedł zapach palonych ciał – ciał, które leżały w ziemi. Chłopakom z 32. punktu kontrolnego pozwolono wywieźć szczątki swoich za- Anastazja WORONOWA, dział łączności z opinią publiczną Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki Z okazji 207. rocznicy od dnia urodzin Kobziarza w Instytucie Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki odbyła się coroczna Ogólnoukraińska konferencja naukowo-praktyczna „Szewczenkoznawstwo XXI wieku: zadania, wyzwania, perspektywy”. W sześciu sekcjach wzięło udział ponad 70 uczestników. Oprócz Instytutu Filologii, Instytutu Stosunków Międzynarodowych oraz Centrum Ukrainoznawstwa Wydziału Filozoficznego KNU im. Szewczenki, byli to naukowcy z Instytutu Literatury imienia Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy, uczeni z Polski, Lwowa, Winnicy, Chmielnickiego, Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu oraz Literacko-Pamięciowego Domu-Muzeum Tarasa Szewczenki. Pomimo trudnych warunków kwarantanny i nauczania zdalnego, sala online była przepełniona. Oprócz prelegentów, do wydarzenia dołączyło wielu studentów. Moderowała posiedzenie plenarne profesor Oksana Slipuszko. W słowie powitalnym dyrektor Instytutu Filologii, profesor Hryhorij Semeniuk zaznaczył ważną rolę pisarza w narodowym poza-czasie: „Chociaż Taras Szewczenko u każdego jest swój, ale dla nas, Ukraińców, on był, jest i będzie wiernym synem narodu ukraińskiego, prorokiem i obrońcą narodu, bo poległych towarzyszy i tych, którzy szli im na ratunek. Ale za dwie godziny „Ural” z załogą miał wrócić z powrotem. Chłopcy, którzy wyrwali się z piekła, wyglądali na zmęczonych, szarych jak ziemia, z której oni wykopywali szczątki ciał swoich towarzyszy. Szare twarze, butelki wody w rękach – oni pili i nie mogli się napić. Ktoś z 31. punktu kontrolnego biegł do pobratymców z bochenkami chleba. Ktoś z 32. punktu kontrolnego rwał ten chleb szarymi, jak ziemia, rękami. Ci chłopcy wiedzieli, że wieczorem oni zginą. Ale oni dali słowo. I za dwie godziny oni wsiedli do swojego rozbitego „Urala” i pojechali z powrotem. Naprzeciw śmierci. Bo dowództwo nie dawało rozkazu na wyjście. A bez rozkazu wyjść oni nie mogli. Oni gotowi byli umrzeć, ale nie złamać przysięgi. Ja widziałam tam to i ja tego nigdy nie zapomnę. Jak nie zapomnę ja tego zapachu martwych ciał. Wydawało się, on szedł zewsząd…”. Są i przejawy „cichego heroizmu” w rodzaju historii, opowiedzianej przez szefową Tarnopolskiego sztabu Samoobrony w latach 2014–2016 Lilię Musichinę: „U nas były unikalne historie. Ów Jura, który robił na drutach czapki, – on stale przynosił nam skarpetki, które robiła jego mama. A pewnego razu on przyniósł parę skarpetek i powiedział, że to – ostatnia. I wyciąga z kieszeni dwie ampułki z morfiną. Okazało się, że jego mama miała raka, i ona do ostatniego pomagała, czym mogła, a kiedy umierała, to poprosiła oddać leki, które zostawały, na front. On nigdy na nic nie narzekał, nie mówił, że mama jego chora. Oni po prostu oboje robili to, co uważali za stosowne”. I jeszcze przejmujące wyznania od Natalii Czekmariowej, która przeszła przez problem wypalenia psychicznego i teraz pomaga innym znaleźć siebie w nowym życiu: „Bo to naprawdę straszne. Dopóki nie trafisz tam – do końca tego nie rozumiesz. Do ostatniego nie wierzyło się, że to wojna. Wojna, która zmienia ludzi, często bezpowrotnie. Bo podczas pierwszego ostrzału ja, owa spokojna, szczera, pełna iluzji i stereotypów Natalka, która pojechała na linię frontu, żeby podawać naboje bojownikom, – ona umarła. Wszystkie moje wyobrażenia o świecie, które były do tego, rozleciały się na kawałki, a włączył się instynkt przetrwania. I w tamtej chwili myślało się nie o dzieciach, nie o Ukrainie ponad wszystko, nie o heroizmie, a o tym, jak by głębiej wcisnąć się w ziemię i żeby się udało. Żeby – tylko nie tutaj. Tylko by przeżyć. I to nowe doświadczenie zostaje z tobą na zawsze. Na wojnie ty wyłączasz emocje, bo one przeszkadzają przeżyć. A jeszcze ty wyłączasz emocje, żeby nie zwariować od bólu strat. I po tym ty już nigdy nie będziesz taką, jak wcześniej.” I opowieść Serhija Prytuły o tym, jacy u nas są ludzie: „Ja miałem w Kijowie w ciągu dwóch lat na pierwszym piętrze w foyer „Nowego Kanału” swój punkt wolontariacki. Ja raz na tydzień dawałem ogłoszenie w sieciach społecznościowych, że ja będę od takiej do takiej godziny tam, i prosiłem przynieść to, co zamawiali chłopcy. Ale to było bardzo umownie powiedziane: co zamawiali. Bo ja tam mogłem prosić baterie, chemiczne ogrzewacze do podeszew, buty wojskowe, jeśli kto ma. A ludzie szli potokiem i nieśli, kto co mógł. Przynosili wodę, papierosy, ciepłą odzież, jedzenie, domowe przetwory. Kto miał „celox” – niósł „celox”, kto miał pieniądze – niósł pieniądze. Pieniędzy nieśli dosyć dużo – praktycznie za każdym razem to były dziesiątki tysięcy hrywien: od 500 dolarów do 2,5 tysiąca za raz. To nie licząc tego, co przychodziło na kartę. Ludzie nieśli wszyscy, niemożliwe było wydzielić jakąś osobną grupę. Przychodzili i starzy, i mali. Przychodziły małe dzieci z mamami, przychodzili nastolatkowie po 10–12 lat, którzy zbierali na aparat fotograficzny, ale w jednym momencie zdecydowali, że te zaoszczędzone 300 dolarów lepiej oddać na „wojowników światła, wojowników dobra”. Nieśli biznesmeni, nieśli architekci, nieśli studenci. Przychodzili emeryci. To było jeszcze i psychologiczne wyzwanie, bo praktycznie co druga osoba, która przychodziła – ona płakała. I spokojnie patrzeć na te łzy było niemożliwe”. Książka Natalki Pozniak-Chomenko „Wolontariusze: siła nieobojętnych” jest o każdym z nas. O tym, jakimi możemy być, kiedy łączy nas zaufanie i wspólna sprawa. Kiedy wiele rzeczy robisz nie dzięki, a wbrew. Kiedy jedynym podziękowaniem jest przyjacielski uścisk dłoni towarzysza broni i wewnętrzne poczucie, że jesteś na swoim miejscu i robisz to, co trzeba. „Bardzo chcę tą książką i tymi prezentacjami zainicjować szerszą rozmowę o fenomenie wolontariatu, który budzi w ludziach najlepsze cechy i czyni ludzi ludźmi, a wspólnotę wspólnotą. Od każdego z nas zależy, po czyjej stronie być: tych, którzy choć coś robią, czy tych, którzy tylko krytykują. Ja osobiście tą książką chcę szczerze podziękować wszystkim i każdemu, kto ocalił Ukrainę, kto ocalił wiarę w ludzi, kto pokazał zupełnie inny poziom relacji między ludźmi. I uwierzcie, gdybyśmy w naszym życiu tak rozwiązywali problemy swojej wspólnoty, jak wolontariusze rozwiązują problemy armii, już dawno zazdrościłaby nam cała Europa i cały świat” – mówi autorka. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej ma możliwość wydawania książek w dość ograniczonym nakładzie, który rozchodzi się bezpłatnie głównie do bibliotek czy organizacji społecznych, które pracują z młodzieżą i wojskowymi. Ale dla wszystkich chętnych książka jest w wolnym dostępie na stronie Instytutu pod linkiem: http://www.uinp.gov.ua/elektronni-vydannya/volontery-syla-nebayduzhyh. I jest to książka, którą warto czytać. teorii literatury i twórczości literackiej Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki – w swojej pracy „Taras Szewczenko w interpretacji Jurija Łypy” naświetlił stanowisko autora eseju „Chłopski król”, który rozpatrywał Kobziarza jako nieprzeciętną osobowość, jednostkę twórczą, dowodził uniwersalności świata artystycznego poety. Przeznaczenie Ukrainy Łypa interpretował „jako potwierdzenie moralnego imperatywu chłopstwa – rdzennej podstawy narodu”, którego wyrazicielem idei stał się T. Szewczenko. Doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik katedry polonistyki Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, członek korespondent NAN Ukrainy Rostysław Radyszewski uzupełnił to, co powiedzieli poprzedni prelegenci o ewolucji postrzegania twórczości Tarasa Szewczenki w Polsce, koncentrując uwagę na dorobku translatorskim Petra Kuprysia, którego postać „budzi wielki szacunek”. Profesor podkreślił skalę pracy Kuprysia nad słownikiem rymów męskich w języku polskim na podstawie słownika ortograficznego Szymczaka. Doktor nauk filologicznych, profesorka Oksana Slipuszko w referacie „Pożegnalna poezja Tarasa Szewczenki: pesymizm czy proroctwo” opowiedziała, jak „zakończyła się droga tego, który do dziś wyznacza drogę naszego narodu”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

„Szewczenkoznawstwo XXI wieku: zadania, wyzwania, perspektywy”

Ukraina oddaje cześć pisarzowi, malarzowi, myślicielowi Tarasowi Szewczence. Bez tej postaci, jak pisał B. Olijnyk, „nie myślimy o sobie jako o ludzie, jako o narodzie”, jego geniusz pozwolił nam „w pełnej krasie stać z otwartym czołem jako równy wśród najpoważniejszych światowych narodów”. Wieczne słowo Kobziarza, jego idee i życiowa prawda nie umarły w XIX wieku – pozostają aktualne przez stulecia dla obecnych i przyszłych pokoleń. Przyczyną tego jest fakt, że swoje słowo pisarz zawsze odnosił do pojęcia życiowej prawdy. geniusz jego słowa, jego życiowy wyczyn w tamtych imperialno-kolonialnych warunkach i okolicznościach zachował nas jako naród”. Hryhorij Fokowycz zaznaczył również, że od czasów śmierci Szewczenki pisarza „ubierano w różne szaty, dopasowywano różne poglądy”, nadmiernie piętnowano i idealizowano, popadając w skrajności. Jednak nie może to zmienić dokonanego faktu – „dusza Tarasa Szewczenki promieniuje potężnym światłem, potrzebnym całemu ukraińskiemu narodowi”. Pierwszą prelegentką była kandydatka nauk filologicznych, starsza pracownica naukowa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Roksana Charchuk. W referacie „Ukraiński kontekst i intertekst pierwszego artykułu szewczenkoznawczego w Galicji” badaczka poruszyła kwestie szerzenia świadomości narodowej w Galicji. W szczególności mowa była o pojawieniu się w latach 60. XIX w. wspólnot gimnazjalnych, które dążyły do rozwijania ukraińskiego ruchu literackiego i naukowego. Prelegentka opowiedziała również o znaczącym wkładzie w szewczenkoznawstwo twórcy pierwszej wspólnoty seminaryjnej we Lwowie, autora pierwszego artykułu naukowo-popularyzatorskiego o Tarasie Szewczence Danyła TaniaczKewycza, który, według słów Ołeksandra Barwińskiego, stał się „apostołem idei narodowej wśród młodzieży”. W swoim artykule „Słówko prawdy o naszym ojcu Szewczence”, który ukazywał się w latach 1862–1863 w „Weczornyciach” pod pseudonimem Hryćko Budewola, autor, powtórzywszy tezy Kostomarowa i Kulisza, szerzył ideologię ukraińskiego narodnictwa w Galicji. Publicysta starał się pokazać Szewczenkę na tle historii europejskiej, postawił go nie tylko obok Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, Puszkina, Lermontowa, ale także Schillera, Goethego i Szekspira, ponieważ wymienieni twórcy „odnowili życie duchowe własnych narodów”. Nie mniej interesujący był referat doktora nauk filologicznych, starszego pracownika naukowego i kierownika działu szewczenkoznawstwa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Ołeksandra Boronia, w którym badacz naświetlił kwestię autorstwa wiersza, zapisanego w dzienniku Szewczenki 2 listopada 1857 roku podczas pobytu pisarza w Niżnym Nowogrodzie. Naukowiec opowiedział historię odnalezienia wiersza, wyjaśnił kwestię, kim jest Z. W. Tur. Doktor nauk filologicznych, profesor katedry ukrainistyki Uniwersytetu Warszawskiego Wałentyna Sobol w referacie „Do problemu przekładów poezji Tarasa Szewczenki na język polski” opowiedziała o najważniejszych etapach badania twórczości Tarasa Szewczenki w Polsce, przeanalizowała i porównała przekłady poezji Tarasa Szewczenki na język polski autorstwa Petra Kuprysia, Bohdana Łepkiego, Czesława Jastrzębca-Kozłowskiego, Jerzego Jedlickiego, podała pięć najważniejszych zasad przekładu tekstu poetyckiego, sformułowanych przez P. Zajcewa oraz zwróciła uwagę na trudności przekładu liryki Szewczenki. Jurij Kowaliw – doktor nauk filologicznych, profesor katedry historii literatury ukraińskiej,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

poszukiwanie pierwotnego źródła), otwarte i uczciwe sprostowania. Wszystko to razem oznacza weryfikację faktów przedstawionych w artykule i innych, balans opinii, naświetlenie stanowisk stron – i dopiero wtedy publikowanie materiałów. Weryfikacja faktów (fact-checking) przewiduje werdykt (łac. vere dictum – poprawnie powiedziane; czyli wyrok, orzeczenie) w trzech kategoriach: prawda, półprawda, kłamstwo (które u nas nazwano fejkiem). Zatem, co jest podstawowym zweryfikowanym faktem w obecnej sytuacji językowej? Zawężenie naturalnych praw językowych Ukraińców, unieważnienie ich na swojej przez Boga danej ziemi. I skutkiem tak zwanego fact-checkingu od Tkaczenki jest absolutne kłamstwo o prześladowaniach w Ukrainie „rosyjskojęzycznych”, a stąd – dogadzanie „starszej pani z Odessy” oraz całkowite ignorowanie licznych przypadków znieważania języka ukraińskiego, w szczególności w jednej ze szkół w Odessie, gdzie nauczycielka plastyki wpadła w histerię z powodu odpowiedzi dziecka w języku ukraińskim… Niestety, świadomość językowo-narodowa Ukraińców nie osiągnęła jeszcze takiego poziomu, aby każde wypowiedziane w sferze publicznej rosyjskie słowo było odbierane jako słowo wroga i okupanta. Wtedy i wojny by nie było. „całkowicie wypełniły” (to ostatnie – zupełnie nie pasuje, całkowicie można jedynie zniszczyć lub roztrzaskać, wypełnić zaś można jedynie po brzegi).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARION. 24. FACT-CHECKING

Najpierw natrafiłam na ten nowoanglicyzm fact-checking w jednym ze lwowskich źródeł medialnych, które nazwało się jeszcze hubem: „We Lwowie przeprowadzą analizę debaty Sadowego i Synutki oraz fact-checking ich oświadczeń” (media-hub „Twoje Miasto”, 17.11.20 – zamiast mediacentrum). Jak wiadomo, PolitiFact – jeden z najstarszych i najbardziej znanych projektów fact-checkingu w USA – przeprowadzał weryfikację informacji wypowiedzianych podczas debaty Donalda Trumpa i Hillary Clinton w trybie czasu rzeczywistego. Taki fact-checking jest dość skomplikowany i kosztowny, jednak stanowi ważne narzędzie walki z populizmem i propagandą polityczną. Oto nasi lwowianie skopiowali sobie ten proces wraz z samym słowem, żeby wydawać się poważniejszymi. Jednak to słówko nie przestało mnie prześladować. 11 marca 2021 roku w programie „Wielki Lwów” (kanał NTA) w mojej obecności dwukrotnie użył go „zielony” minister kultury O. Tkaczenko, który przekonywał nas o potrzebie „łagodnej” ukrainizacji, bo, jakoby, „starszej pani z Odessy” trudno porozumiewać się w sferze obsługi konsumentów w języku ukraińskim… (minister manipulacyjnie, wbrew sformułowaniu w ustawie, nazwał to komunikacją w życiu codziennym). Miernik, jak widzicie, został wybrany bardzo nieadekwatnie nie tylko w sensie elementarnego upokorzenia pani z Odessy, którą zidentyfikowano jako „starszą panią”, ale także samego pojęcia „łagodnej” ukrainizacji w 30. roku Niepodległości. Ciekawe, ile jeszcze potrzeba umysłowo zacofanym lub politycznie uprzedzonym ludziom czasu, jeśli przez 30 lat nie zdążyli opanować języka Tarasa Szewczenki? Natomiast pan minister w bardzo krótkim terminie, jak słyszymy, opanował rozsypy nowoanglicyzmów, wśród których jest fact-checking, co wywołuje u mnie tylko jedno skojarzenie – z angielskim fuck. Jednak w rzeczywistości obserwujemy już całą „fact-checkniętą rodzinę” z różnoczęściowymi pochodnymi (derywatami): fact-check, fact-checker oraz przydawki: fact-check-stowarzyszenie, roboty-fact-checkerzy, a także funkcjonowanie tego nowoanglicyzmu w typowych związkach syntagmatycznych w rodzaju fact-checkingowe zasoby, media, organizacje; fejkowi fact-checkerzy. I to pomimo tego, że to słowo jest prawie niemożliwe do płynnej wymowy, z uwagi na brak (czyli niestandardowość) w języku ukraińskim zbiegu aż trzech spółgłosek bezdźwięcznych: [k], [t], [cz]. Co oznacza to złożone słowo (lub słowo-kompozyt) w języku angielskim? Jego pierwsza część fact zapożyczona jest z języka łacińskiego ˂ factum – zrobione: 1. rzeczywiste, niewymyślone wydarzenie, zjawisko; 2. rzeczywistość, faktyczność; to, co obiektywnie istnieje (SIS 2000, s. 922). Druga część check-ing w formie czasownika czasu teraźniejszego (to be + imiesłów czasu teraźniejszego (Present Participle) czasownika głównego check + ing) oznacza: check [tʃek] 1. zatrzymywać, powstrzymywać; przeszkadzać; poskramiać; 2. sprawdzać, kontrolować; rewidować; prowadzić śledztwo, a także jeszcze sześć nieważnych dla nas znaczeń w tym konkretnym przypadku (WAUS 2011); fact-check – sprawdzenie faktów, przystosowane potoczne – „czeknąć” informację, czyli sprawdzić. Zatem, dosłownie – to sprawdzenie faktów, bez którego, jak wiadomo, niemożliwe jest profesjonalne i uczciwe dziennikarstwo. Właśnie w tej dziedzinie zaczęto masowo i zupełnie bez potrzeby używać tego złożonego nowoanglicyzmu w języku ukraińskim jako jednego z kierunków dziennikarskiej weryfikacji i kontroli zgodności faktów z przekazanymi wiadomościami lub informacjami. Utworzona Międzynarodowa Sieć Fact-Checkingu Instytutu Poyntera (International Fact-Checking Network, Poynter Institute) przyjęła nawet międzynarodowy Kodeks fact-checkingu (The Principal Code), gdzie wypisano takie zasady: bezstronność i uczciwość, przejrzystość źródeł, przejrzystość finansowania i organizacji, przejrzystość metodologii (przede wszystkim świadomość, że my tego nawet nie zauważamy).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Nauczcie się ukraińskiego alfabetu, na początek! (O języku naszych kanałów telewizyjnych)

Na przykład w wyrażeniu “Możliwe wszystko!” powinna znaleźć się przecinek – przede wszystkim dlatego, że przysłówek nie może pełnić funkcji ani podmiotu, ani orzeczenia (na razie interesuje mnie tylko gramatyka). Reklamowe pasaże “...zainspirowało stworzyć nas piękne mieszkanie” czy “poprosili wybrać was bohatera” nie pomagają zrozumieć, kogo lub co tutaj będą tworzyć i kogo trzeba wybrać. Kiedy reklama natarczywie mówi, znowu i znowu (przecież puszczają spot), o kremie, który “dba o skórę”, to zmusza do myślenia: jak ten krem znalazł się pod skórą i kogo tam pielęgnuje? Wyrażenie “powtarzam jeszcze raz”, kiedy po raz pierwszy jeszcze nie powtarzałem, oznacza, że ten mówca nie wie: w słowie “powtórzenie” (i jednordzennych) już zawiera się to “jeszcze raz”. Nie cieszą też takie wyrażenia, jak “przejść obok tej historii”, “ponad dziesięciu” itp. To, nawiasem mówiąc, także wpływ rosyjskiego. Czasem nieprawidłowa budowa zdania, jeszcze w połączeniu z błędną odmianą, może wywołać komediowy efekt: “starszym niż 80, czyli ludziom z podwyższoną strefą ryzyka” (może jednak “ze strefy podwyższonego ryzyka”?). “On, jak dwie krople wody, podobny do...” – jeden z bezsensownych zwrotów. A wszystko razem (przytoczono tylko maleńką część tego, co usłyszałam i zdążyłam zapisać, tym bardziej – tego, co realnie brzmi!) świadczy o tym, że nasi telewizyjni mówcy często-gęsto nie myślą, co i jak mają mówić. Większość tych przykładów – z tekstów, które miały być wcześniej przemyślane i zredagowane. Na zakończenie nie mogę nie przytoczyć jeszcze jednego przykładu, gdyż analogiczne konstrukcje zdarzają się zbyt często: “potyczki między aktywistami i między funkcjonariuszami organów ścigania” – jak gdyby i jedni, i drudzy bili się między sobą. Kategorycznie nie przyjmuje moja dusza także przekleństw z ust głównych – szlachetnych – bohaterów seriali telewizyjnych “Wąchacz” i “Sekcja zwłok pokaże”, mody na pisanie czasowników z partykułą “nie” łącznie (“nieprzekaszlaj”), wzmożonej propagandy pokera rzekomo jako dyscypliny sportu, a do tego intelektualnej, chociaż oparty on jest na oszustwie pod nazwą “blef”. A także słówka “narodowładztwo”, chociaż właśnie ono obecnie najczęściej brzmi przez narzucany nam absurdalny “ustawę o referendum”. Raz po raz proszą się analogiczne słowa-mutanty: “obywatelowładztwo”, “tłumowładztwo”. W rzeczywistości wszystkie one nie są potrzebne. Przecież jest zwykłe słowo, nie jednym tysiącleciem wypróbowane i utrwalone: “demokracja”, bo “demos” po grecku to właśnie “lud”, a “kratos” – “władza”. Kiedy w różnych artykułach my “drogą porównań” dochodzimy do “konkluzji” i “ustalamy” coś, to oznacza, że w ciągu trzech i pół wieku językowe kalki rosyjskiego (które i jej nie upiększają) tak wżarły się w naszą świadomość, a nawet w podświadomość. Bardzo powszechne stało się niezrozumienie tego, że ukraińskie nazwiska na -ko, należące do mężczyzn, w dopełniaczu mają formę na -ka: Szewczenka, Poroszenka, Łucenki. Przykro też, że zapominają o wołaczu rzeczownika (unikalnym w języku ukraińskim). Zamiast tego dość często można usłyszeć wyrażenia w rodzaju: “Chłopcze umiał czytać”, “To, co panie Dmytro opowiadał”. Nie mniej dziwne jest używanie form “dziękuję was”, “dziękujemy ich” (my jednak dziękujemy – komu?). Inercja myślenia po rosyjsku ciągle zbija nas z rodzimej ukraińskiej leksyki – i w rezultacie zniekształcona zostaje sama myśl. Stało się dzikie utworzenie “pijma riky” od rosyjskiego “pojma” (to, być może, “obszar zalewowy”). Kiedy zaś zamiast ukraińskiego “uspih” (sukces) używają słowa “wdacza” (które ma znaczenie “charakter”) jako kalki z rosyjskiego słowa “udacza” (szczęście), wychodzi: “Wojskowa wdacza opuszcza Chmielnickiego” – czyli jak gdyby w jego charakterze dzielnego dowódcy pojawiają się jakieś wady czy straty. Po prostu nie rozumieją, CO mówią, ci ludzie, z których ust brzmi: “potworów w rodzaju Frankensteina” (chociażby przeczytali powieść Mary Shelley, gdzie to imię miał uczony, który stworzył potwora), “wyciąć wyrostek robaczkowy” (a to jest choroba: zapalenie wyrostka – i wycinają właśnie jego), “narodowy folklor” (folklor w tłumaczeniu oznacza “twórczość ludowa”), “ulicę...”. A wszelkie “podlewanie oliwy do ognia”, “trafić na antenę” (oliwa nie leje się, w odróżnieniu od oleju, a trafić można kozę lub konia), “do tych pór” (dotąd, do dzisiaj), “znajdują się na terytorium” (jeśli ich szukają), “ja waham się w wyborze” (waham się! bo przecież nie jesteś wodą ani temperaturą). Końca-brzegu nie ma tym znęcaniom się nad językiem. Słowo może sprzyjać harmonizacji świata lub, przeciwnie, zranieniu, aż do całkowitej ruiny. I tutaj może działać nie tylko każde słowo, ale i każda jego część, nawet wymawianie jakiegoś dźwięku. Na przykład, “Majdan był rewolucyjnym” (czyli był) – gdzieś przybliża rozumienie przez takich mówców Majdanu – najważniejszego wydarzenia politycznego – jako czegoś podobnego do “opery buffo”, czyli przedstawienia ze znacznymi elementami błazenady. Taki nieoczekiwany efekt może powstać poza świadomością mówcy, przez zwykłą językową niechlujność, ale jest on niedopuszczalny. Zwłaszcza obecnie, kiedy pojawiły się próby w każdy sposób poniżać, kompromitować majdanowców i obrońców Ukrainy, nawet wywracając wszystko na drugą stronę, nazywać ich przestępcami. Takim oszczercom warto przypomnieć słowa wielkiego Tarasa Szewczenki z proroczej poezji “Chołodnyj Jar”: “Kłamiesz, ludobójco! Za świętą prawdę-wolność rozbójnik nie stanie...”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Bez korzeni ogród nie zakwitnie... (Strony historii ukraińskiej edukacji)

A. WERESZCZAHINA, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, chórmistrzyni B. WERESZCZAHINA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, muzykolog I. ZEŁENECKA, profesor wydziału sztuki im. A. Awdijewskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, chórmistrzyni. Ukraińcami byli kronikarz Nestor, Petro Mohyła, a pierwodrukarz Iwan Fedorow wydrukował szereg znaczących publikacji, w tym pierwszy słowiański Elementarz. A także M. Pirogow, I. Sikorski, I. Puluij, J. Kondratiuk, W. Wernadski... Wyobraźmy sobie, o ile zubożałaby kultura narodowa i światowa bez D. Bortniańskiego, M. Berezowskiego, M. Gogola, T. Szewczenki, Łesi Ukrainki, Sołomii Kruszelnickiej, M. Łysenki, I. Strawińskiego, O. Archipenki, K. Malewicza, H. Narbuta, bez arcydzieła światowej sztuki chóralnej „Szczedryka” M. Łeontowycza, sławnych zespołów – chórów Koszycia oraz im. H. Weriowki, zespołu tańca im. P. Wirskiego, bez majestatycznych zabytków architektury Ukrainy. Wszystko to nie byłoby możliwe, gdyby przez wieki Ukraina nie była jednym z najbardziej rozwiniętych krajów świata, nie miała głębokich i silnych tradycji wychowania i edukacji. Jeszcze za czasów Wielkoksiążęcej Ukrainy-Rusi Włodzimierz Wielki, sądząc po materiałach kronik, miał na celu nie tylko wprowadzenie państwa w krąg świata bizantyjskiego, ale także wdrożenie postępowej edukacji, wychowania kulturalnego, wprowadzenie dzieci do nauki, nawiązanie więzi między książką a szkołą. To właśnie on założył państwową placówkę oświatową – Kijowską szkołę dworską „nauki księgowej” dla dzieci wyższych warstw społeczeństwa, która utrzymywana była na koszt skarbu państwa. Znaczną uwagę do umiejętności czytania i pisania oraz wykształcenia swoich rodaków przykładał książę Jarosław Mądry. Przy Świętej Zofii pracowali przepisywacze i tłumacze ksiąg, a zebrana przez niego biblioteka była bodaj największą w Europie. Stworzył on także jedną z pierwszych szkół świeckich, zapoczątkował tworzenie pierwszego zbioru praw pod nazwą „Ruska Prawda”. Wspomnijmy także dzieło Włodzimierza Monomacha „Pouczenie dla dzieci”, które stało się znaczącym osiągnięciem myśli pedagogicznej w XII wieku, świadectwem wysokiego poziomu rozwoju kultury. W 1632 roku w Kijowie powstała Akademia Kijowsko-Mohylańska, która była jedną z pierwszych wyższych uczelni w Europie. Dzięki wysiłkom jej fundatora, metropolity Piotra Mohyły, zyskała światową sławę i do dziś jest jedną z wiodących uczelni Ukrainy. Od końca XVI wieku ośrodkami rozwoju edukacji i pedagogiki stały się szkoły brackie, u podstaw działalności których legły idee oświecenia. Znaczną uwagę przywiązywano w nich do nauki sztuk, w szczególności muzyki z głębokim opanowaniem śpiewu chóralnego. Zwróćmy się także do takiego swoistego zjawiska artystyczno-społecznego, jak cechy muzyczne, które istniały na Ukrainie w epoce średniowiecza. Były one na tyle popularne, że ich tradycje przetrwały aż do XIX wieku. Ukraiński kompozytor M. Dyłecki jest autorem „Gramatyki muzycznej” – jednego z najcenniejszych zabytków myśli muzyczno-estetycznej XV wieku, który stał się fundamentem szkoły zawodowej. Idee właściwe ukraińskiej pedagogice znalazły swój rozwój w dobie hetmańszczyzny w programach edukacyjnych B. Chmielnickiego, I. Mazepy, K. Rozumowskiego, P. Orlika, w doktrynach religijno-filozoficznych wybitnego myśliciela, poety i pedagoga H. Skoworody. Ówczesna Ukraina, zorientowana na najwyższe wartości ludzkie, wyróżniała się wśród innych narodów swoją godnością narodową, poziomem duchowości, moralności, kultury i edukacji. Jednak polityka Piotra I, skierowana na niszczenie naszej historii, narodu, państwa, bezlitośnie niszczyła także edukację. Niesławnymi ukazami ze szkół usunięto elementarze, zburzono Sicz Zaporoską, oczywiście zamknięto szkoły przy kancelariach kozackich. Dla przykładu, z 800 szkół Lewobrzeża pozostało około 10, a w 1811 roku przestała istnieć nawet Akademia Kijowsko-Mohylańska. Wiadomo, że nieukarane zło koniecznie się obudzi. Przykro, ale i w naszych czasach przychodzi nam być świadkami analogicznych zamachów... Na wstyd obecnej władzy, w murach naszego parlamentu dyskutowane są kwestie języka, kwoty na naukę w szkołach w języku państwowym czy języku agresora. Dlaczego tak się dzieje? Naszym zdaniem odpowiedź jest całkowicie oczywista: kiedy dzieci będą myśleć i rozmawiać po ukraińsku (czyli w języku państwowym), to i miłość do swojego języka, do swojego państwa – Ukrainy – będzie w nich żywa. A właśnie tego nie chcą dopuścić nienawistnicy naszego języka, naszego państwa i niepodległości, pod jakimi by hasłami się nie ukrywali. Przecież to test na państwowość dla nowożytnych władców. Dlatego przykro, gdy nasze dzieci, młodzież jeszcze do tej pory do komunikacji pożyczają słowa z innego alfabetu, posługując się językiem sąsiada... Wielki pedagog K. Uszynski ostrzegał: „Kiedy znika język, znika i naród”. Dodajmy sprawiedliwe stwierdzenie M. Hruszewskiego: „Wśród wszystkich potrzeb naszego życia narodowego potrzeba rodzimej szkoły jest najważniejsza, bo naród, który nie ma swojej szkoły, może być jedynie pasierbem obcych narodów, a nigdy nie wybije się na samodzielną drogę istnienia”. Właśnie w tej dziedzinie mamy takie osiągnięcia, które przyniosłyby zaszczyt każdemu narodowi. Wspomnijmy choćby K. Uszynskiego, H. Waszczenkę, W. Suchomłynskiego, Sofię Rusową, której talent pedagogiczny również stał się znaczącym wkładem właśnie w rozwój edukacji narodowej. Nieuzasadnienie rzadko spotyka się w historii pedagogiki imię Chrystyny Ałczewskiej – wybitnej pedagog-oświeceniowca, której działalność stała się jasną stroną w dziedzinie edukacji. Wystarczy powiedzieć, że jej prace pedagogiczne – szeroko znane na świecie – nie raz były wyróżniane wysokimi nagrodami, a dwutomowe wydanie „Co czytać narodowi” otrzymało honorowy dyplom na Międzynarodowym Kongresie w Berlinie (1878). Inne prace godnie reprezentowano w Antwerpii, Brukseli, Chicago... Była na tyle znana na świecie, że w Paryżu wybrano ją na wiceprezydenta Światowej Ligi Edukacji. Ałczewska jako mecenas, prawdziwa patriotka Ukrainy, kosztem rodziny zbudowała kilka szkół. Wśród nich – szkołę dla dorosłych z ukraińskim językiem nauczania, dla której opracowała i po raz pierwszy zastosowała specjalną metodykę nauczania (nawiasem mówiąc, w jednej ze szkół pracował B. Hrinczenko). Nauka pedagogiczna wiele straciła przez czas, gdy imię sławnej córki swojego narodu było przemilczane. Oprócz tego Chrystyna Danyliwna była matką wielkiej rodziny i wykazała się nieprzeciętnym talentem do wychowania rodzinnego. Nie mniej wyrazistą postacią jest głowa rodziny, Ołeksij Ałczewski – wybitny finansista, działacz społeczny, mecenas. To właśnie w ich charkowskiej posiadłości staraniem ojca stanął pierwszy na świecie pomnik Tarasa Szewczenki (1881 r.). Na cześć O. Ałczewskiego nazwano miasto Ałczewsk. Utalentowana była także cała szóstka dzieci Ałczewskich, które otrzymały wspaniałe wychowanie rodzinne, odpowiednie wykształcenie i osiągnęły znaczące sukcesy w swojej działalności. Hanna i Mykoła wybrali drogę matki, uczyli w jej szkole. Mykoła został autorem pierwszego ukraińskiego Elementarza dla dorosłych. Dmytro – kandydat nauk przyrodniczych, Chrystia – pisarka, poetka, dramaturg. Hryhorij – kompozytor, działacz muzyczny, Iwan – wybitny śpiewak operowy, którego nazywano złotym tenorem, ukraińskim Caruso. To właśnie oni stworzyli w Moskwie towarzystwo muzyczno-dramatyczne „Kobziarz”. Wychowanie estetyczne, w szczególności muzyczne, od dawna opierało się na wzorcach pieśni ludowych, tradycjach muzykowania ludowego, klasyce narodowej i światowej. Cechą charakterystyczną ukraińskiej pedagogiki muzycznej jest to, że kompozytorzy byli niemal jedynymi autorami szkolnych podręczników do muzyki, literatury naukowo-metodycznej, zbiorów własnych oraz ludowych pieśni dla dzieci. Pedagogami byli M. Łysenko, K. Stecenko, M. Łeontowycz, J. Stepowyj, W. Werchowyneć, D. Siczynski, A. Wachnianyn, P. Kozycki, F. Kołessa, L. Rewucki, B. Latoszynski, M. Werykiwski, S. Łudkewycz, H. Werowka oraz inni znani artyści. XX wiek to czas uogólnienia doświadczeń minionych pokoleń i ich dalszego rozwoju. W spadku nauczycielom muzyki i kierownikom szkolnych zespołów amatorskich pozostały opery „Zima i wiosna”, „Pan Kockyj”, „Koza-dereza” M. Łysenki, „Lisiczka, kotek i kogucik”, „Iwasyk-telesyk” K. Stecenki, zbudowane na materiałach ukraińskich bajek i pieśni ludowych, „Na rusałczyn Wielkanoc” M. Łeontowycza do tekstu B. Hrinczenki, zbiory J. Stepowego „Małym chłopcom”, „Przebiśniegi”, „Kobziarz” do tekstów T. Szewczenki. Nie można przecenić znaczenia, jakie kompozytorzy nadawali pieśni ludowej w wychowaniu dzieci, zapisując i porządkując zbiory. Wymieńmy niektóre z nich: M. Łysenko „Zbiór pieśni ukraińskich” (t. I–VII), „Kolędy i szczedriwki”, „Młodości”, „Zbiór pieśni ludowych dla uczniów młodszego i starszego wieku”; K. Stecenko „Śpiewnik szkolny”; I. Worobkewycz „Śpiewnik dla szkół ludowych”; F. Kołessa „Śpiewnik szkolny”. Pojawiają się także podręczniki do nauki uczniów w różnym wieku autorstwa M. Werbyckiego, A. Wachnianyna, D. Siczynskiego, O. Nyżankiwskiego, W. Werchowyncia. Teoretyczne, metodologiczne i profesjonalne podstawy systemu nauczania opracowywał wybitny ukraiński kompozytor, działacz społeczny i pedagog K. Stecenko, autor programu z muzyki i śpiewu dla szkół. Jego zdaniem podstawą wychowania jest rozbudzenie zainteresowania artystycznego, „pragnienia piękna jako wiecznej prawdy”. Następcą i osobą o podobnych poglądach co K. Stecenko był sławny M. Łeontowycz. W kijowskim okresie życia wykładał w różnych instytucjach, często bywał na lekcjach śpiewu i próbach chóru w Pierwszym Gimnazjum Ukraińskim, gdzie pracował nauczyciel P. Kozycki. Na podstawie własnego doświadczenia oraz zasad pedagogicznych i metodologicznych K. Uszynskiego, M. Łysenki, B. Jaworskiego, K. Stecenki, M. Łeontowycz stworzył podręcznik „Praktyczny kurs nauki śpiewu w szkołach średnich Ukrainy”. Kompozytor-pedagog wielką wagę przywiązywał do pieśni ludowej i folkloru. Utwory rekomendowane w podręczniku dobierał ze zbiorów M. Łysenki, K. Stecenki, K. Kwitki, Łesi Ukrainki, włączając także własne opracowania. O doświadczeniach poprzednich pokoleń można dziś dowiedzieć się z wydań z minionych lat, materiałów archiwalnych, dokumentów itp. Zwróćmy się także do późniejszych przykładów historii doświadczeń pedagogicznych Ukrainy. Na przełomie wieków, kiedy powiały nowe wiatry polityczne i powstawała ukraińska państwowość, należało nadać szczególną wagę wychowaniu jej młodych obywateli, którzy staliby się nosicielami nowej ukraińskiej mentalności. W tym celu należało wpajać dzieciom miłość do narodu, głęboki szacunek do języka ojczystego, sztuki ludowej, poszanowanie tradycji i obyczajowości Ukraińców. Cechą charakterystyczną tamtego czasu stało się głębokie, wspólne zainteresowanie edukatorów, artystów, związków twórczych i towarzystw, radia i telewizji, patriotycznych wydawnictw itp. Powiedzmy, że wydawnictwo „Muzyczna Ukraina” w pełni zaopatrywało szkoły ogólnokształcące, pozaszkolne i przedszkolne placówki dziecięce w odpowiednią literaturę. Właśnie w tym okresie wznowiono, a nawet po raz pierwszy wydano wiele unikalnych publikacji dziedzictwa muzyczno-pedagogicznego. Wspólnie ze związkami twórczymi Narodowe Centrum Wychowania Estetycznego Ministerstwa Oświaty Ukrainy zainicjowało i z powodzeniem przeprowadzało coroczne Ogólnoukraińskie Święta Języka Ojczystego, dziecięce święta folklorystyczne „Ojcowskie progi” oraz święta rodzinnych zespołów folklorystycznych, festiwale „Talenty twoje, Ukraino”, „Wszyscy my dzieci twoje, Ukraino”, konkursy młodych artystów, poetów, kompozytorów. Telewizja wprowadziła telelekcje muzyki, festiwal „Niech pieśń zwołuje przyjaciół”, radiowy konkurs chórów dziecięcych, cykl wykładów dla rodziców o wychowaniu estetycznym dzieci. Znaczącym wydarzeniem stał się także konkurs młodych poetów „Jestem dumny z tego, że jestem Ukraińcem od urodzenia”, który prowadziła gazeta „Słowo Proświty”. Zdobyte doświadczenie stało się podstawą do stworzenia przez Narodowe Centrum oraz Stowarzyszenie Działaczy Edukacji Muzycznej i Wychowania Ogólnoukraińskiego Narodowego Związku Muzycznego Koncepcji wychowania estetycznego młodzieży w warunkach odrodzenia kultury narodowej, a także zaleceń metodycznych dotyczących jej wdrażania. Główne założenia i zasady zawarte w Koncepcji nie straciły na aktualności również dzisiaj. Smutne jest to, że wiedza, profesjonalne oddanie najlepszych nauczycieli, ich doświadczenie, łączenie wysiłków twórczych edukatorów i artystów nie stały się dziś przedmiotem naśladowania, odeszły w niebyt... Dlatego przykre jest, że sama Koncepcja, działalność artystyczno-oświatowa i doświadczenie zawodowe stały się niepotrzebne krajowi. A za granicą, w szczególności w Polsce, na Węgrzech, w Bułgarii, były wzorem do studiowania i zastosowania w warunkach własnych krajów. Oczywiste jest, że obecna społeczność pedagogiczna powinna przestudiować i zrozumieć bogatą historię rozwoju estetycznego dzieci, uświadomić sobie, że właśnie przeszłość jest tymi korzeniami, na których rozwija się, krzepnie i wydaje pożądane owoce potężne drzewo naszej kultury narodowej. Ze względu na format artykułu prasowego nie sposób wymienić osiągnięć naszych rodaków, tak jak nie sposób wymienić wszystkich zasłużonych, których imiona wpisano złotymi zgłoskami w historię rozwoju ludzkości. Są one tak liczne i znaczące, że wymagają osobnego wielotomowego wydania.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Do 1140-lecia Księgi Welesa

W ostatnich dziesięcioleciach świat ujrzał niemało przekładów tego tajemniczego zabytku literackiego, historycznego i duchowego narodu ukraińskiego. „Ale praca S. Piddubnego jest znacznie dokładniejsza i bardziej przekonująca” – pisał doktor nauk filologicznych Wałentyn Taranec. I dodał: „także nikt z innych naukowców nie skomentował Księgi tak gruntownie, jak zrobił to on. I właśnie dlatego swoją pracę naukową „Księga Welesa (badanie historyczno-lingwistyczne)” pisałem na podstawie przekładu Serhija Wasylowycza”. A oto opinia kandydatki nauk, poetki Antoniny Caruk: „Lektura „Księgi Welesa” w opracowaniu Serhija Piddubnego to fascynująca historyczno-etymologiczna podróż do źródeł słowa, wiary, ducha, to swoiste kwanty samoświadomości, które łamią narzucone przez wieki stereotypy”. Serhij Piddubny z odpowiedzialnością podszedł do przekładu i interpretacji Księgi. Nie tylko doprecyzował szereg trudnych do zrozumienia miejsc i ustalił imię autora Księgi Welesa, ale także odczytał to, czego nie zauważyli inni tłumacze. Tymczasem poza ich uwagą pozostały bardzo ważne rzeczy: nasza pramatka Łada i totem Owena, plemiona „okrów i wenców” (czyli „ukrów i wenedów”), terminy „mowa” i „mowynstwo”, kalendarz naszych praojców, który służył im również jako system religijny, i wiele innych. W rezultacie, zauważa badacz, prawdziwe arcydzieło naszej przeszłości okazało się nieco zniekształcone. Dlatego nie dziwi, że w pewnych kręgach utwór do dziś nazywa się fałszerstwem. „Tysiąc i trzysta lat przechowywaliśmy świętości nasze” – pisze autor Księgi Welesa. Bez wątpienia należą do nich państwowość i niepodległość. S. Piddubny bada państwo Ruskołań, odnajduje jego stolicę Hołuń, o których wspomina się w Księdze. A w komentarzu „Ideologia państwowości i zwycięstw” wyróżnia osiem przykazań od naszych przodków, które pomagały strzec ich świętości: 1. Pamiętać stare czasy. 2. Trzymać się ojczystego języka. 3. Strzec ojczystej ziemi. 4. Sławić rodzimych bogów. 5. Ufać swoim kniaziom. 6. Trzymać w pogotowiu broń. 7. Być gotowym poświęcić życie dla swojego kraju. 8. Mieć niezawodnych przyjaciół. S. Piddubny nie ustaje w badaniu i propagowaniu Księgi Welesa. Spod jego pióra wyszło już kilka książek na ten temat, w szczególności „Księga Welesa dla młodzieży”. Uwadze czytelników „Słowa Proświty” polecamy niektóre notatki z jego książki „Księga Welesa. Wedy Ukrainy-Rusi”, a także przekład tabliczki 1. Wasyl BONDAR O czym ona Jest to księga, która wchłonęła w siebie wielką i długą historię narodu ukraińskiego. W wyrazistej i obrazowej formie opowiada o tajemniczym świecie naszych Praojców, uczy, jak bronić swojej ziemi, jak bronić swojej wiary, na jakich zasadach budować niepodległe państwo. W Księdze opowiada się o ruskich (słowiańskich) rodach, o ich rozsiedleniu na ogromnych przestrzeniach Europy i Azji, o wyprawach do Indii, Syrii i Egiptu, o podbojach i stratach. Wiele miejsca poświęca się wojnom z Grekami, Gotami, Chazarami, Rzymianami itd. Księga szczegółowo opisuje system religijny naszych Przodków i nazywa Bogów, o których mieliśmy prymitywną wiedzę, a jeszcze więcej domysłów i fantazji. W odróżnieniu, na przykład, od „Słowa o wyprawie Igora”, które pisał dworski kronikarz, ten utwór należy do ludowego śpiewaka. Poświęca go on Bogu Welesowi, który jest „przystanią siły” naszej. Jak i kiedy się pojawiła W 1919 r. w zniszczonym przez wojnę majątku ziemianina Doniec-Zacharżewskiego (wieś Wełykyj Burłuk na Charkowszczyźnie) pułkownik Ali (Fiodor Arturycz) Izenbek znalazł tabliczki z niezrozumiałymi napisami. Z powołania archeolog i malarz, Izenbek domyślił się, jaką wartość mają rozrzucone wśród ruin tabliczki. Zebrał je do worka i uciekając z resztkami Białej Armii, wyjechał za granicę. Z czasem znalazł się w Belgii. Tam z Izenbekiem poznał się zrusyfikowany Ukrainiec, doktor chemii, miłośnik starożytności Jurij Myrolubow. Zainteresował się tajemniczymi tabliczkami z nieznanym pismem, zaczął je badać i przepisywać. W 1941 r. Ali Izenbek odszedł na tamten świat, czyniąc wcześniej spadkobiercą swojego atelier malarskiego i tabliczek J. Myrolubowa. Jednak atelier zostało obrabowane, a tabliczki zniknęły. Nie jest wykluczone, że kradzieży dokonali niemieccy szpiedzy, którzy na zlecenie Abwehry szukali starożytnych ksiąg, aby uzyskać dostęp do tajemnic przeszłości. J. Myrolubow złożył skargę, ale bezskutecznie. Na szczęście większość tabliczek zdążył przepisać. Teksty, gdzie litery były naniesione jedna obok drugiej bez odstępów między słowami i bez przenoszenia, nie były łatwe do rozszyfrowania... Takie pismo, takie księgi, jak świadczył Plutarch w opowieści o Numie, nie były przeznaczone dla szerokiego ogółu, często zabierali je na tamten świat sami autorzy: „nie chcąc zachowywać tego, co nic nie mówią innym litery pełnego głębokiej treści nauczania”. Kiedy została napisana Czas powstania księgi pomaga określić imię kniazia Borewlena, o którym autor pisze jak o swoim współczesnym: „A dzisiaj mamy innego kniazia – Borewlenia, prawnuka po dziadzie swoim” (tabl. 18B). Nieco wyżej wspomina się i samego pradziada – Borewlena, który pokonał „elanów na brzegu morskim”. Najprawdopodobniej o nim, ale już pod imieniem Brawlin, mowa w „Żywocie Stefana Surożskiego” w związku z jego wyprawą na Suroż pod koniec VIII w. Zatem, jeśli pradziad Borewlen żył w VIII w., to prawnuk Borewlan, co najmniej w połowie następnego stulecia. Ostatnimi wspomnianymi są kniaziowie Askołd i Dir, których lata życia i panowania nie są dokładnie znane. Oficjalna nauka przypuszcza, że zostali zabici przez kniazia Olega około 882 r. Jednak w Księdze Welesa wskazuje się, że „Askołd zabił Dirosa i jest on jeden na miejsce to” (tabl. 29). Istotna poprawka – Dira zabił nie Oleg, a Askołd. Kiedy nie stało samego Askołda, nie wiadomo. W Księdze Welesa nic nie wspomina się o jego śmierci. Jednak jeśli wierzyć nauce, że Askołd zginął w 882 r., to ostatnia kropka w utworze została postawiona za życia Askołda, nie później niż w 881 r. Gdzie napisana Istnieje kilka wersji tego, kto jest autorem Księgi Welesa. Jedni mówią, że to praca kijowskiego wołchwa, inni – nowogrodzkiego. Jednak wersji nowogrodzkiej nie można traktować poważnie, ponieważ większość wydarzeń, główne plemiona wspominane w Księdze, dotyczą właśnie ziemi kijowskiej. Opisana w Księdze wiara to wiara rolników i hodowców, a nie leśników i myśliwych. Zresztą autor wyraźnie należy do plemienia rolniczego: „Modlitwą wzmocniwszy ciało, zjadłszy, idziemy do pól naszych pracować, jak Bogowie kazali każdemu człowiekowi, który powinien trudzić się na chleb swój” (tabl. 3A). Nazwy miesięcy i ich patronów – Biłojar, Łado, Kupało, Synyć, Żytnyć, Wynyć, Zranyć, Owsenyć, Prosyć, Studeć, Lidyć i Lutyć, Wyszeń, Lele, Lityć, Radogoszcz, Kałendo i Kryszeń oraz wiele innych – są wyraźnie ukraińskie… W jakim języku napisana Księga napisana jest jednym z ukraińskich dialektów, których i dziś jest niemało. Na przykład słowa hondzia, kryżuwaty, hordyn, henbeł, hundity, pudo, których nie znajdziemy we współczesnych słownikach, do dziś spotyka się w języku mieszkańców Pryjatrania, w centrum Trypilla-Ruskołani. Uderza bogactwo języka i terminologii, co jest wskaźnikiem różnorodnej działalności umysłowej, duchowej i wytwórczej naszych Przodków, ich kontaktów z sąsiednimi etnosami itd. Prawdę mówił jeden z pierwszych badaczy Księgi Borys Jacenko: „Pojawienie się Welesowej Księgi z niebytu – to żywe świadectwo nieśmiertelności, niezniszczalności narodu ukraińskiego”. Autor Księgi – wołchw i nauczyciel Istnieje pogląd, że Welesowa Księga nie została napisana przez jednego autora. Rzeczywiście, kiedy czyta się opowieść o tym samym wydarzeniu w różnych interpretacjach, odnosi się właśnie takie wrażenie. A jednak, biorąc pod uwagę jasną ideologiczną i duchową orientację oraz jednakowy styl, który daje się prześledzić przez całą Księgę, można twierdzić, że najprawdopodobniej jej autorem była jedna osoba. Weźmy dla przykładu tabliczkę 38A, gdzie opisano dwie wersje tego samego trzęsienia ziemi. Czy mogłoby o tym samym pisać dwóch autorów na jednej tabliczce? Wątpliwe. Gdyby była potrzeba inaczej opowiedzieć o tym samym wydarzeniu, pisaliby na różnych tabliczkach. W danym przypadku autor po prostu podaje znane mu przekazy. Autor przekazuje wydarzenia z głębokiej starożytności. Aby nie „pozostać ignorantami do końca, skąd jesteśmy”, stawia sobie za cel odnowienie utraconych Wed. Jego współcześni kapłani, zapomniawszy testamenty swoich praojców, już szkalują to, co rodzime: „Bo to kapłani Wedy szargać zaczęli... A je ukradli nam” (tabl. 6D). Z dużym prawdopodobieństwem można twierdzić, że autorem Welesowej Księgi jest nauczyciel i wołchw o imieniu Ilar, o którym mowa na tabl. 8/3. Jedynie nauczyciel – wołchw-prorok mógł wziąć na siebie odpowiedzialność pouczania „dzieci naszych nieuczonych” i wieszczania: „A to powiadam wam, że pobijecie Greków, bo wiem to jasno: tak, jak ojcowie nasi mówili mi”. Inni tłumacze, na przykład B. Jacenko i H. Łozko, zobaczyli w Ilarze Iliryjczyka. Jakoby to obcy Iliryjczyk dbał, by ruskie dzieci „zwrócić na nasze pismo i nauczyć naszym Bogom oddawać cześć”. A na tabliczce 29 występuje on w roli pośrednika między ludźmi a Bogami: „Godzi się bić za życie nasze mieczami – to mówi wam Choryn, syn ojca Choryhy, a to jest prośba wasza przed Bogami, którzy dają wam siłę i władzę na ziemię waszą”. Znaczenie Welesowej Księgi Welesowa Księga – to bezpośrednie świadectwo tego, że naród ruski (ukraiński) to naród państwowotwórczy, który miał własną filozofię światopoglądową i religijną, swoje pismo, alfabet i literaturę na długo przed wprowadzeniem na Rusi chrześcijaństwa. A rachubę czasu prowadził od Karpackiego Wyjścia (połowa I tys. p.n.e.), a nie od narodzenia Chrystusa. Język Księgi, opisane w niej wiara, tradycje i zwyczaje, obiekty geograficzne – wszystko mówi o jej czysto ukraińskim pochodzeniu i o tym, że właśnie Ukraina jest bezpośrednią spadkobierczynią dawnej Rusi. Co więcej, jeśli wcześniej nauka twierdziła, że Ukraińcy po raz pierwszy wspominani są w źródłach pisanych dopiero w XII w., to za pomocą Welesowej Księgi widzimy siebie już w IX w. pod imieniem „okry”, jako DZIADOWIE RUSÓW (tabl. 7E). Obalone zostaje również twierdzenie, że Kij jakoby żył w V lub VI w. n.e. W rzeczywistości jego życie, życie jego ojca Orija i braci Szczeka oraz Chorywa przypada na VII w. p.n.e. i zbiega się z latami życia Herodowego Kiaksara (Kija króla), który rządził 40 lat, „licząc razem z panowaniem Scytów”… Poprzez Księgę, jako źródło pierwotne, dowiadujemy się, jakimi naprawdę byli nasi Praojcowie. Nie z cudzych ust, jak to było do tej pory. Utwór obfituje w przykłady niewiarygodnego bohaterstwa, męstwa, oddania i poświęcenia w imię rodu i niepodległości kraju: „Wielkie śniegi, chłody, głód męczyły naszych ludzi, ale stali twardo. Zostając bez niczego, oni niemało wycierpieli, bo niepodległość chcieli mieć i tworzyli ją” (tabl. 6A), „Lepiej mamy zniknąć, ale nigdy nie być w niewoli i ofiarowywać Bogom cudzym” (tabl. 6G), „Życie nasze na polu bitwy jest piękne” (tabl. 8)… Przygotowano na podstawie książki S. Piddubnego „Welesowa Księga. Wedy Ukrainy-Rusi” Tabliczka 1 Na próżno zapominamy dzielne dawne czasy nasze i idziemy dokąd nie wiedząc, i, oglądając się wstecz, pytamy: „Kim jesteśmy?” Wstydzimy się Nawę, Prawę i Jawę1 znać i rozumieć, że to Dażbóg stworzył nam jajko, które jest Światem-gwiazdą, która nam świeci. W tej otchłani powiesił Dażbóg Ziemię naszą, aby ona utrzymana była, bo on – dusze Przodków są, które świecą nam gwiazdami od Iriju2... Prawe niewidzialnie ułożona przez Dażboga, a po niej, jak przędza, płynie Jawa. Jawa tworzy życie nasze, a kiedy odejdzie – śmierć tuż tuż. Jawa płynie i tworzy się w Prawej, a po niej Nawa przychodzi – do tego jest Nawa i po tym Nawa, a w Prawej jest Jawa. Uczmy się starego, zanurzmy dusze w nim, bo to jest nasze, co przyszło z Kołem3 i tworzy Boską siłę. Poczujmy w sobie ten dar Bogów i nie śmiejmy go marnować. Dusze Przodków naszych z Iriju patrzą na nas i z żalu płaczą oraz wyrzucają nam, że nie strzeżemy my Prawej, Jawy i Nawy, nie strzeżemy, a jeszcze i szydzimy. Istotnie, nie my godni być Dażbogowymi wnukami. Zatem, modląc się do Bogów, będziemy mieli czyste dusze i ciała nasze, a także życie z Praojcami naszymi, którzy w Bogach zlali się w jedno. Prawda taka, że my Dażbogowi wnukowie – trzymaj, Rusinie, w umyśle to, ponieważ umysł wielki Boży jest jedyny z nami. A dlatego twórzmy i mówmy z Bogami w jedności. Przekład S. Piddubnego _____________ 1 Nawa – zaświaty, nieznany świat, Prawa – świat Bogów, Jawa – życie ziemskie. 2 Wyraj, Raj – kraina, gdzie mieszkają Bogowie. 3 Życiodajne Swargowe (lub Dażbogowe) Koło – Słońce i roczny obieg, wiara.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Leopolda Jaszczenki. Pisał także muzykę do wierszy ukraińskich poetów. Ułożył nuty do zapisu folklorystycznego Mykoły Kostomarowa „Rzucę piórem, popłynę orłem”, wiersza Pantełejmona Kulisza „Do kobzy”, Pawła Tyczyny „Gdzieś na dnie mojego serca”, wierszy Dmytra Pawłyczki „Wstawaj, narodzie!”, „Czemu mną tak gardzisz?”, Dmytra Łucenki „Macierzanki”, Mykoły Tomenki „Dzień minie i noc ustąpi”, Wiktora Baranowa „Do Ukraińców” i najczęściej je wykonywał. Ale największą ludową sławę kobzarowi przyniosła pieśń „Nalewajcie, bracia, kryształowe czary” do wiersza Wadyma Kryszczenki. Pewnego razu podarował on Lisowołowi swój zbiór poezji „Szczerość”, na dziesiątej stronie którego znajdował się wiersz „Pieśń kozackiego kosza”. „O – myślę – to właśnie to, czego potrzeba dla mojej duszy. Zacząłem dopasowywać do swojej melodii pod gitarę, dobrze poszło. Pieśń w rytmie, zawzięta” – opowiadał Wiktor Iwanowycz. Przez długi czas ludzie nie wierzyli, że to pieśń autorska. Postrzegano ją jako ludową, jedną z pereł ukraińskiego skarbu pieśni: Kozakowi nie trzeba Srebra ani złota, Tylko by Ukraina Nie była przez katów Na krzyżu rozpięta. Pieśń zabrzmiała początkowo w autorskim wykonaniu, później podchwycili ją znani śpiewacy i zespoły: Nina Matwijenko, Wasyl Żdankin, Wołyński Chór Ludowy, którym wtedy kierował Anatolij Paszkewycz, potem kwartet „Jawir”, a dalej – poniósł po światach Ukraiński Chór Ludowy imienia Hryhorija Weriowki. Ten utwór wykorzystał w swoim znanym filmie „Ogniem i mieczem” polski reżyser Jerzy Hoffman, nie wspominając w napisach o autorach. Obecnie pieśń znajduje się w repertuarze setek zespołów, śpiewaków, przy jej marszowych dźwiękach kroczą ukraińscy wojskowi. Talent Wiktora Iwanowycza jednoczył kozackie bractwo, był on członkiem klubu historycznego „Chołodnyj Jar”, brał udział w wieczorach czczenia bohaterów walk wyzwoleńczych, w jego repertuarze było około stu pieśni i dum. W 2008 roku Wiktor Lisowoł otrzymał tytuł „Zasłużony Pracownik Kultury Ukrainy”. Ukraiński działacz społeczny Roman Kowal wydał w 2007 roku zbiór „50 pieśni Wiktora Lisowoła”, a pisarka Olha Straszenko (1950–2015) w 2008 roku – szkic artystyczno-publicystyczny „Kobzar Wiktor Lisowoł – śpiewak kozackiego losu”. Poświęciła mu wiersz hlobyńska poetka Switłana Sołona, a Wadym Kryszczenko w poezji-dedykacji dla kobzara „Wieczór przy bandurze” napisał: Dzwoni w strunie historia moja, W żywej bandurze mieni się dusza. W ostatnich latach życia Wiktor Iwanowycz ciężko chorował. Zmarł 5 kwietnia 2013 roku w 83. roku życia. 15 czerwca 2017 roku na budynku, w którym mieszkał w Wyszogrodzie (obwód kijowski), odsłonięto tablicę pamiątkową, uwieczniając pamięć „Prometeusza pieśniowego ognia” (według słów poety Borysa Spysarenki).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

«Prometeusz pieśniarskiego ognia» W 90. rocznicę urodzin kobziarza Wiktora Lisowoła

Nadia TREBINA, główny bibliotekarz-krajoznawca Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Młodzieży im. Olesia Honczara Ratują śpiewem Ukrainę Prometeusze nasi – kobziarze. Wadym Kryszczenko, poeta Lisowoł śpiewał, budził, inspirował Zagubionych Ukraińców… Dmytro Czerednyczenko, pisarz Przyszły kobziarz, kompozytor-samouk, budziciel świadomości narodowej Ukraińców, urodził się 21 lutego 1931 roku w Semeniwce w obwodzie połtawskim, w śpiewającej i „gitarowej”, jak sam mówił, rodzinie. Jego dziadek Hnat pochodził z ukraińskiego rodu kozacko-starszyńskiego, później szlacheckiego, Bohajewskich, miał niezwykły głos. Ojciec, Iwan Hnatowycz, według wspomnień Wiktora, był bardzo przystojny: wysoki, szczupły, o szlachetnych, wyrafinowanych rysach twarzy, pięknie śpiewał, miał wspaniałą pamięć, pracował jako księgowy. Babcia, Maria Kyryliwna Bohajewska, chciała, aby syn Iwan, mając piękny głos, został księdzem. Wstąpił do Odeskiego Seminarium Duchownego, ale z jakiegoś powodu nauka nie wyszła. Mama, Nadia Serhijiwna Zaworotnia, ukończyła gimnazjum, dużo czytała, znała dzieła Mychajła Hruszewskiego oraz innych działaczy ukraińskiej literatury i kultury. „Kobziarz” Szewczenki był u niej najbardziej szanowaną książką. Tę miłość do ukraińskiego poetyckiego geniusza odziedziczył także Wiktor. A poza tym Nadia Serhijiwna była muzykalną kobietą: wspaniale grała na gitarze, znała wiele ukraińskich pieśni i romansów, śpiewała je przy własnym akompaniamencie. Nauczyła grać na gitarze także młodszego syna. A nut, gry na innych instrumentach muzycznych nauczył chłopca Anatolij Iwanowycz Naumowskyj ze wsi Obołoń, gdzie upłynęło dzieciństwo Wiktora. Później mówił pisarzowi Wiktorowi Hamanowi (1937–2015): „Och, co za wieś… Na głównych ulicach rosły takie akacje, że i mój ojciec objąć nie mógł. A jak zakwitną, jak chlusną wonią!... A jak podniosą się pieśni na różnych krańcach. To ci od razu i chór Weriowki, i zespół Wirskiego…”. Nadia Serhijiwna dziwiła się tym śpiewom, myślała, że na krańcach wsi odbywają się wesela lub inne wydarzenia rodzinne. Ale potem zrozumiała, że to wieśniacy są tak śpiewający. Sam Wiktor pamiętał, jak rozbrzmiewały wieczorami rozległe melodie pieśni „Oj, u łuzi ta szcze j pry berezi”, „Oj, tam, na hori”, „Rewe ta stohne Dnipr szyrokyj”, „Witer z pola powiwaje”, „Weczir nadwori” i in. Ta rozległość, niepowtarzalny ludowy śpiew, słyszany w dzieciństwie i młodości, przywiódł go do bandury, dla której charakterystyczny jest taki niespieszny muzyczny rytm. Romansów „Ne pytaj, czoho w mene zapłakani oczi”, „Smijut'sia, płaczut' sołowji”, które wykonywała mama, we wsi do tego nikt nie słyszał, wspominał Wiktor Lisowoł. Ten romans do słów Ołeksandra Olesia (1878–1944) zaproponował zaśpiewać Wiktorowi Żenczence, młodszemu wiekiem ziomkowi, z którym razem dorastali i „wstrząsali” pieśniami Obołoń. I „natchniony” (tak go nazywali przyjaciele) Wiktor Żenczenko, później – śpiewak operowy i poeta, jako pierwszy na scenie zaśpiewał ten romans. Potem już wykonywali go Andrij Kykot', Dmytro Hnatiuk, Diana Petrynenko oraz inni znani śpiewacy. Mając tak utalentowanych rodziców, Wiktor również przesiąkł miłością do muzyki, do pieśni ludowej. Właśnie z tych narodowych głębi zrodził się jego talent. Marzył o wykształceniu muzycznym. Ale rozpoczęła się II wojna światowa, z frontów której nie powrócili ojciec i starszy brat Jewhen – zginęli jeden po drugim w 1944 roku. Ciężkie wojenne i powojenne dzieciństwo, głód w 1947 roku. Bardzo biedowali, przeżywali z mamą-wdową, jak mogli. Jak mówił poeta Wadym Kryszczenko, „droga życiowa była u niego skomplikowana, zasypana kamieniami, czy raczej tłuczonym szkłem”. W 1951 roku Wiktor z powodzeniem ukończył Obołońską szkołę średnią, już jako 20-letni młodzieniec (przerośnięty, bo przecież wojna) i nie przechodząc przez konkurs do szkoły wojskowej, wstąpił do Charkowskiego Instytutu Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa. Studiując na uczelni, śpiewał w chórach: instytutowym, przy konserwatorium, występował na koncertach studenckich z sześciostrunową gitarą i mandoliną w gatunku piosenki autorskiej. Stypendium było marne, dlatego Wiktor często niedojadał. Stawszy się mieszkańcem miasta, wstydził się zakładać kufajkę, nosił nieodpowiednią do pory roku lekką odzież. Choroba podkradła się niepostrzeżenie, zaczął bardzo chudnąć, lekarze postawili niepocieszającą diagnozę: gruźlica węzłów chłonnych wnęk płuc. Musiał wziąć półtoraroczny urlop dziekański na leczenie, a poza tym brakowało pieniędzy na leki. Nadia Serhijiwna rozpaczała, bojąc się stracić syna. Według słów Lisowoła, „mama padła do nóg kołchozowemu kierownictwu”, wypraszając środki na streptomycynę i inne preparaty. Chorobę Wiktor zwalczał ciężko. Ratowały go książki, rysowanie, gra na instrumentach muzycznych, śpiew. I mimo wszystko w 1958 roku ukończył instytut, otrzymał skierowanie do jednego z sowchozów w obwodzie donieckim. Ożenił się. We wsi, gdzie zamieszkali młodzi, środowiska kulturalnego nie było, i w połowie lat 60. Wiktor Iwanowycz z żoną przenieśli się na Kijowszczyznę. Pracował jako inżynier, ale największą miłością były ukraińskie pieśni, dumy, poezja Tarasa Szewczenki, Pantełejmona Kulisza, Pawła Tyczyny, Wołodymyra Sosiury, Dmytra Pawłyczki, Wołodymyra Browczenki, Wadyma Kryszczenki. Zaczął powoli dobierać swoją muzykę do poezji, które zapadały w serce. Pierwszą ukraińską pieśń „Ta letiła huska dodomu” do wiersza Iwana Dracza (1936–2018) Lisowoł stworzył w 1966 roku. Brał udział w przeglądach amatorskiej twórczości artystycznej, festiwalach, na jednym z których (1967 rok) wykonał do własnej melodii żartobliwą pieśń „Naszo meni żenytycia” do wiersza Szewczenki. Kiedy usłyszał ją poeta Iwan Nemyrowycz (1928–1986), wykrzyknął z uczuciem: „Ja bym Pana na najzaszczytniejsze festiwale wysyłał, żeby pokazać naszą duszę!”. Nie na darmo ziomek, pisarz i dziennikarz Mykoła Szudria (1935–2012) zaznaczał: „Lisowoł pisze pieśni tak, jakby były ludowe”. Z pomocą poety Wadyma Kryszczenki 19 października 1969 roku Wiktor Lisowoł zadebiutował ze swoimi pieśniami w Ukraińskim Radiu, gdzie wykonał pieśń do wiersza Kryszczenki „Pachne sad w zabutti…”. To stało się początkiem ich twórczej współpracy. Później Wadym Dmytrowycz powie: „Jestem dumny ze współpracy z tym człowiekiem, który swoim talentem zasłużył na uznanie ludowe”. Pewnego razu Wiktor Iwanowycz dowiedział się, że przy Ukraińskim Towarzystwie Chóralnym otwarto studio sztuki kobziarskiej. Spróbował wstąpić i przyjęli go, w wieku 39 lat! Na pytanie, dlaczego to zrobił, odpowiedział, że gitara już nie wytrzymywała jego barytonu, poza tym zaczął układać własne melodie. Nauka gry na bandurze szła niełatwo. Według słów Wiktora Iwanowycza, „struny nie poddawały się, ręce nie słuchały, zawodziła pamięć”. Wybitny kobziarz, pochodzący z Połtawszczyzny Jewhen Adamcewycz (1904–1972) wyjaśniał studentom: „Od dawna bandura dla kozaka to i szabla, i fajka, i żona. Bądźcie przy bandurze, jak przy dziewczynie”. Po roku nauki Lisowoł wraz z niewidomym kobziarzem Pawłem Suprunem (1937–2019) z powodzeniem wystąpił w Kijowskim Muzeum T. H. Szewczenki, wykonując pieśni „Pobratymował się sokół z siwoskrzydłym orłem” oraz „Wieje wiatr, wieje bujny”. Wieczorami uczył się w studiu, a w dzień pracował jako cyzelator w Kijowskim Kombinacie Sztuki Dekoracyjnej. Pewnego razu odwiedzili go funkcjonariusze KGB i poprosili o donoszenie na temat jakichkolwiek niedozwolonych zachowań czy rozmów kolegów. Aby uniknąć współpracy z KGB, Lisowoł wyjechał do rejonu niżniewartowskiego w obwodzie tiumeńskim, gdzie przez dwa lata pracował jako artysta-dekorator. Powrócił do Kijowa, ale „organy” o nim nie zapomniały, odwiedziły go ponownie. Wtedy Wiktor Iwanowycz wprost powiedział, że „kapusiem” nie będzie. Trzy lata studiowania gry na bandurze przyniosły owoce, praktykę wykonawczą zdobywał na koncertach, doskonalił swoją grę także w studiu przy kapeli bandurzystów, z czasem został jej artystą, śpiewał w kijowskim chórze etnograficznym „Homin” pod kierownictwem Leo- udzielić pełnej informacji o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Hryhorenko Wiktor Jakowycz, Hryhorenko Ludmyła Iwaniwna – 200 hrywien. 2. Serbenska Ołeksandra, Rybak Oksana Ziniwijiwna – 500 hrywien. 3. Ihnatenko Łeonid Mykołajowycz – 1000 hrywien. 4. Kołesnykowa Marija Petriwna – 200 hrywien. Kraj semenowski to błogosławiony zakątek Połtawszczyzny, bogaty w niepowtarzalną kulturę i talenty artystyczne. Wśród jego rodowitych mieszkańców są: założyciel narodowej szkoły kompozytorskiej Mykoła Łysenko (1842–1912), kobziarze Hryhorij Łubystok (XVIII w.), Iwan Kudin (1914–?), Semen Rusenko (1895–1989), artyści ludowi Ukrainy Wiktor Ikonnyk (1929–2000), Mykoła Szopsza (1947–2006), Olha Kałyna oraz wielu innych, którzy sławili i nieśli ukraińską muzykę oraz pieśń daleko poza granice rodzinnej ziemi. Stąd pochodzi również Wiktor Lisowoł.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Zwrot do naszych czytelników, prenumeratorów, proswitian

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — za pewnym „sprzyjaniem” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukra­

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

«Rośnie drzewo»: ludowe skarby Naddnieprza

Natalia HUMNICKA, Lwów Nasza duma, nasza pieśń Nie umrze, nie zginie… Oto gdzie, ludzie, nasza sława, Sława Ukrainy! Taras Szewczenko “Do Osnowjanenki” W marcowe dni szewczenkowskie w Narodowym Muzeum imienia Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie otwarto wystawę “Rośnie drzewo. Sztuka ludowa i dekoracyjna Naddnieprza XVII – połowy XX wieku”. Ten monumentalny projekt wystawowy bazuje na mitologicznej idei “Drzewa Świata”, “Drzewa Życia”, która jest obecna wśród wielu narodów świata i uosabia jedność wszechświata: jego korzenie to zaświaty, pień – ziemskie życie ludzi, a korona – świat bogów. Drzewo Życia tworzy nie tylko symboliczną oś trójwymiarowego świata, ale także charakteryzuje odmierzanie czasu: dolny poziom odpowiada przeszłości, środkowy – teraźniejszości, a górny – przyszłości, stąd też mamy genealogiczny podział na pokolenia przodków, współczesnych ludzi i potomków. Symbol drzewa mocno zakorzenił się w sztuce ludowej po obu brzegach Dniepru. Werbalny obraz “Drzewa Świata” pojawia się w ukraińskich pieśniach ludowych i kolędach, a nazwę tego monumentalnego projektu wystawowego autorzy zaczerpnęli ze staroukraińskiej szczedriwki “Rośnie drzewko cienkie i wysokie…”. Wybór nazwy deklaruje ciągłość i głębię naszych tradycji. Na Naddnieprzu “Drzewo Życia” “wyrasta” na wyszywanych ręcznikach ślubnych, odczytuje się w stylizacji ornamentyki wyszywanych koszul kobiecych, na barwnych dywanach, malowanych skrzyniach, w elementach dekoracji ceramicznych misek i kafli, w malowidłach tradycyjnych domostw oraz na tak zwanych “malówkach” na papierze. Na ekspozycji wystawowej “Rośnie drzewo” zaprezentowano najlepsze przykłady “malówek” już uformowanej szkoły sztuki petrykowskiej (nazwa od osady Petrykiwka na Dniepropietrowszczyźnie) z lat 1950-1960. Malarstwo petrykowskie ukraińskiej sztuki ludowej stało się pierwszym wśród ukraińskich skarbów artystycznych, włączonym na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO w 2013 roku. Wystawa zachwyca zarówno wysoką estetyką, unikatowością, różnorodnością gatunkową, fantazją i kunsztem artystycznym mistrzów sztuki ludowej i dekoracyjnej, jak i geografią, która obejmuje Kijowszczyznę, Czerkaszczyznę, południowe rejony Czernihowszczyzny i Sumszczyzny, północne rejony Kirowohradszczyzny i Dniepropietrowszczyzny, a także Połtawszczyznę. Przestrzeń ekspozycyjna wystawy zgromadziła najbardziej reprezentatywne dzieła ze zbiorów Narodowego Muzeum we Lwowie imienia Andrzeja Szeptyckiego, eksponaty z zasobów Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Instytutu Narodoznawstwa NAN Ukrainy, a także liczne przykłady z kolekcji prywatnych oraz ekskluzywne zdjęcia vintage. Zapiera dech w piersiach ta różnorodność pięknych, estetycznych dzieł ludowych mistrzów przeszłości. Mimowolnie ogarnia duma i radość w tych salach wystawowych, nasyconych archaiką zdumiewających warstw ukraińskiego dziedzictwa kulturowego. Po raz pierwszy ludowa sztuka dekoracyjno-użytkowa Naddnieprza została pokazana galicjanom ponad wiek temu, na Wystawie artystów ukraińskich (1905) we Lwowie oraz na Wystawie przemysłu domowego (1912) w Kołomyi. Wtedy wzory płacht, dywanów, wyszywanek mieszkańców Naddnieprza “sąsiadowały” z osiągnięciami artystycznymi mistrzów huculskich, pokuckich i podolskich. W ten sposób unikatowe osiągnięcia twórczości ludowej Naddnieprza jak najbardziej przekonująco demonstrują jedność obrzędowo-zwyczajowego układu ukraińskiego etnosu, wspólnotę źródeł kulturowych, głębię i ciągłość tradycji na całym terytorium Ukrainy. Tę jedność Ukrainy wysławiał Taras Szewczenko w swoich dziełach poetyckich i malarskich. Jego “Malownicza Ukraina” w sposób utalentowany i z wyjątkową miłością wizualizuje malownicze przestrzenie Ukrainy i zwyczaje Ukraińców. Taras Hryhorowycz Szewczenko swoim ofiarnym życiem zjednoczył Ukrainę, stał się osią jej “Drzewa Życia”, które żywi się bezgranicznym talentem i prawdziwą, “nie obłudną” miłością do własnego narodu i ziemi. Stał się centrum, rdzeniem naszej teraźniejszości i przyszłości na zawsze! Dziękuję wielkiemu i utalentowanemu zespołowi za twórczą koncepcję wystawy “Rośnie drzewo…” i jej monumentalne wcielenie.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

«Na polu krwi» Łesi Ukrainki: wcielenie sceniczne w Równem

Oksana PRYCHODKO, członkini organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», Równe. Z okazji 150. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki w Rówieńskim Akademickim Ukraińskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym (dyrektor i kierownik artystyczny Wołodymyr Petriw) odbyła się premiera scenicznego wcielenia poematu dramatycznego artystki «Na polu krwi» (reżyser Iwan Danylin). Spektakl, określony gatunkowo jako apokryf, zachwycił głębokim przemyśleniem autorskiego tekstu Łesi Ukrainki, zakorzenionego w biblijnej historii zdrady Jezusa Chrystusa przez Judasza. Rzeczywiście, zarówno Łesia Ukrainka, jak i reżyser-inscenizator Iwan Danylin przedstawiają własną (niekanoniczną) wersję biografii Judasza: nie «powiesił się» on po zdradzie Chrystusa, lecz uprawia nędzny zagon, kupiony za 30 srebrników – «pole krwi» (u Łesi Ukrainki), pracuje przy warsztacie stolarskim (w spektaklu), gdy pojawia się przed nim Pielgrzym. Mężczyzna wraca z Jerozolimy i prosi o wodę do picia. Podstawą fabularną poematu dramatycznego jest rozmowa Judasza z Dziadkiem-Pielgrzymem, podczas której zdrajca jeszcze raz przeżywa i przemyśliwuje swój występek. Reżyser dość swobodnie obchodzi się z tekstem Łesi Ukrainki. Działka ziemi («pole krwi»), na której pracuje po zdradzie Chrystusa, zamienia się w spektaklu w warsztat stolarski. Zamiast dwóch postaci poematu dramatycznego, którego fabuła budowana jest poprzez dialog Mężczyzny / Judasza i Pielgrzyma, spektakl ma pięć postaci. Każdy wizerunek jest symboliczny i kumuluje problem zdrady oraz wyrzutów sumienia Judasza (artysta dramatu Wołodymyr Fedinczuk). Symboliczna staje się także liczba trzy. Monologi i kwestie Pielgrzyma realizuje na scenie trzech aktorów (zasłużony artysta Ukrainy Wiktor Janczuk, zasłużony artysta Ukrainy Petro Lisniczuk, artysta dramatu Ołeh Jaheluk). Pielgrzym przychodzi do Judasza na zmianę w trzech postaciach, zgodnie z zamysłem reżyserskim, apostołów Andrzeja Pierwszego Powołanego, Piotra i Tomasza Niedowiarka. Iwan Danylin śmiało eksperymentuje ze strategiami narracyjnymi tekstu Łesi Ukrainki, tworząc swoją, całkowicie oryginalną prezentację monologów i dialogów protagonisty i antagonisty. Fragment tego samego tekstu (kwestie Pielgrzyma u Łesi Ukrainki) z różnymi akcentami ideowo-intonacyjnymi brzmi na scenie trzykrotnie. Niemego wizerunku Matki Judasza (zasłużona artystka Ukrainy Nina Nikołajewa (Hodunok)) nie ma w tekście poematu. Wzmacnia on wewnętrzną tragedię, straszny występek i karę Judasza. Matka jest jeszcze jednym, opozycyjnym «ja» Judasza i ucieleśnia problem rozdwojenia człowieka oraz odwiecznej walki w nim dwóch pierwiastków – dobra i zła. Trzykrotnie Matka pojawia się na scenie: mise-en-scène z dzieciństwa szczęśliwego i beztroskiego Judasza, mise-en-scène z napełnianiem dzbana mlekiem oraz finałowa mise-en-scène z krzyżem, który Matka własnoręcznie «zbija» z desek i kładzie Judaszowi ciężkie brzemię pokuty na ramiona. Zgodnie z zamysłem reżyserskim krzyż, który teraz niesie Judasz, a nie śmierć z pętlą na gardle, jest znacznie straszniejszą karą za zdradę. Scenografia spektaklu (Iwan Danylin) zachwyca kreatywnymi rozwiązaniami. Czego warta jest tylko dekoracja-transformer (!) – warsztat stolarski Judasza, który w trakcie przedstawienia transformuje się to w zjeżdżalnię – symbol dzieciństwa Judasza, to w pagórek – miejsce nauczania Chrystusa, to w podest do egzekucji przez powieszenie itp. Głęboka jest symbolika spektaklu, która przejawia się poprzez scenografię, kostiumy, oprawę muzyczną. Judasz staje przed widzem jako stolarz, a nie rolnik, jak u Łesi Ukrainki. Przecież stolarzem był Józef – ten, który stał się wsparciem i ochroną dla brzemiennej Jezusem Marii. Taka transformacja fabularna ujawnia problem dialektyki dobra i zła w człowieku. Symboliczne są krzyż, który jest ogrywany przez cały spektakl, pętla na szyi Judasza, jego zakrwawione ręce, gwoździe, kamienie w rękach apostołów. Symbolicznym obramowaniem spektaklu jest «ożywienie» motywu obrazu Leonarda da Vinci «Ostatnia wieczerza», który odtwarza biblijną fabułę w przeddzień zdrady Jezusa przez Judasza. Jedenaście postaci – apostołów Chrystusa – na początku przedstawienia i na końcu obnaża wewnętrzną tragedię i karę za zdradę. Projekcja na tylną ścianę sceny instalacji obrazu Leonarda da Vinci «Ostatnia wieczerza» jest finałową puentą spektaklu i apogeum wewnętrznych zmagań, a w konsekwencji – przekleństwa przez społeczeństwo i wiecznej marginalizacji Judasza. Wysoka wartość artystyczna i problematyka filozoficzna dramatów intelektualnych genialnej Łesi Ukrainki są niewyczerpanym materiałem dla wcieleń i przeobrażeń scenicznych oraz bezgranicznym polem dla interpretacji czytelniczych i widza. Laureatka nagrody w dziedzinie krytyki – Nadija Hawryluk. Mychajło SŁABOSZPYCKYJ, zastępca przewodniczącego jury nagrody. Jury nagrody literackiej w dziedzinie krytyki im. O. I. Biłeckiego wyłoniło osobę, której publikacje literacko-krytyczne miały szczególny rezonans. Jest to znana poetka, krytyczka, literaturoznawczyni Nadija Hawryluk. Przyjemna formalność związana z wyłonieniem i ogłoszeniem nazwiska laureatki opóźniła się z powodu sytuacji z covidem. Mam przyjemność wreszcie przekazać tę wiadomość. Na kolejnym posiedzeniu rady naukowej Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Rzadki pisarz, który znał cenę nauki

W ramach Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej, poświęconej 207. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, odbyła się prezentacja monografii profesora Ołeksandra Astafjewa. Książka studiów naukowych „Taras Szewczenko i literatura polska: wpływy, konteksty, adaptacje” to kolejna publikacja komparatystyczna, którą literaturoznawca zdążył wydać jeszcze za życia. Chociaż spotkanie online miało konkretny temat, rozmowy toczyły się wokół osobowości oraz drogi naukowej i twórczej naukowca i pisarza. Anna MUKAN, dział ds. kontaktów z opinią publiczną Instytutu Filologii KNU im. T. Szewczenki. Profesor Ludmyła Hrycyk podkreśliła, że Taras Szewczenko wchodził w życie Ołeksandra Astafjewa „nie od przypadku do przypadku”, a konsekwentnie. Literaturoznawca „otwierał polskie drzwi z woli Szewczenki”, znajdował w literaturach obu krajów nowe warstwy odczytania poety. Gość spotkania – syn Ołeksandra Hryhorowycza, Anatolij Dnistrowyj, opowiedział o korzeniach ojcowskiej miłości do literatury polskiej, co tłumaczy się więzami genealogicznymi. Pisarz wspomniał podróże literaturoznawcy do miast z największymi placówkami archiwalnymi Polski. Stamtąd Astafjew przywoził fotokopie pierwowzorów, które stawały się wiarygodnym materiałem jego studiów. Szczerym zachwytem nad pracą naukowca podzielił się jego bliski przyjaciel i kolega, profesor Rostysław Radyszewski. W emocjonalnym wystąpieniu prelegent przypomniał taką cechę Ołeksandra Hryhorowycza, jak poszukiwanie trójcy: we wszystkich badanych tematach naukowiec szukał trzech słów na oznaczenie ich charakterystycznych cech. „To człowiek, który znał cenę nauki” – podsumował Rostysław Petrowycz i przyznał, że ma 120 stron tekstu o Astafjewie, ale nie może go dopracować z powodu nadmiernych emocji po stracie przyjaciela. Koleżanka z katedry, literaturoznawczyni profesor Mariana Szapował, podkreśliła, że Ołeksandr Hryhorowycz nie bez przyczyny zainteresował się właśnie polską literaturą romantyzmu, gdyż miał więzi emocjonalne z tym krajem (podobnie jak Taras Szewczenko). Profesorka opowiedziała także o szkole Astafjewa, która ma charakterystyczne cechy, dlatego stosownie byłoby opracować zbiór poświęcony pamięci naukowca. Osobistymi wspomnieniami o kontaktach z kolegą podzielili się także profesorowie Oksana Slipuszko, Wałentyna Sobol oraz uczennica Ołeksandra Hryhorowycza, Maria Bratska. Oksana Mykołajiwna wspomniała literaturoznawcę jako znakomitego mediewistę, który wniósł znaczący wkład w badania nad ukraińsko-polskim renesansem. Jego badania miały wymiar praktyczny – profesor niemal co tydzień jeździł wykładać do Polski, dlatego jego odejście stało się wielką stratą dla obu krajów.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Emma ANDIJEWSKA: trajektorie rozumienia...

W marcu 2021 roku – miesiącu mistycznego znaku zodiaku Ryb – świętuje Olga Szaf, m. Dniepr. Od czasu uzyskania przez Ukrainę niepodległości dorobek literacki artystki jest dostępny dla krajowych koneserów. Zajął on zaszczytne miejsce w chrestomatiach i podręcznikach do najnowszej literatury ukraińskiej, jej baśnie filozoficzne omawiane są w szkole. Twórczość pisarki została zbadana w szeregu monografii, dysertacji, w dziesiątkach artykułów naukowych. Dzięki wysiłkom (przede wszystkim materialnym) autorki wydawane są na Ukrainie jej zbiory poetyckie (które, niestety, jak większość elitarnej produkcji książkowej, nie cieszą się znacznym popytem). Nie za bardzo zmieniło sytuację również przyznanie Emmie Andijewskiej za jej osiągnięcia poetyckie Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki (2018). Czerniowce, Kijów i rodzinne miasto poetki Donieck miały zaszczyt witać ją na swoich terenach. Szczodra, aktywna, zawzięta, z oścież otwartą duszą Emma Andijewska podarowała ukraińskim muzeom niemało swoich obrazów, książek, spotykała się ze studentami miejscowych uniwersytetów, brała udział w licznych wydarzeniach kulturalno-artystycznych, zorganizowanych podczas jej wizyt w ojczyźnie. Ale, jakkolwiek przykro, mało zbliżyła się ona do swoich rodaków... Zbyt wysoką poprzeczkę erudycji, kultury mentalnej i duchowej stawia pisarka przed swoimi czytelnikami, którzy w większości okazują się niegotowi na odbiór tak wysokich materii. Ale „nie ma celowości w tym, żeby symfonia była na poziomie przyśpiewki – zauważa artystka – to źle dla obojga”. Twórcza droga Emmy Andijewskiej trwa ponad 70 lat – dla naszego nadszybkiego czasu to epoka, ale jej poezja jest doprawdy poza czasem: brzmiała niepowtarzalnie w latach 50. i tak samo niepowtarzalnie i ekstrawspółcześnie brzmi w 2021 roku. Co więcej, jej droga twórcza jest niezwykle intensywna: „U mnie jako takiego życia nawet nie było – zwierza się pisarka – nie miałam czasu, całe moje życie to twórczość: wiersze, obrazy”. To nie przesada: ogrom zrobionego przez 70 lat w zupełności wystarczyłby na kilku mistrzów pióra: trzy powieści, trzy zbiory małej prozy, zbiór baśni i ponad trzydzieści (!) zbiorów poetyckich. I jeszcze tysiące płócien malarskich, wystawianych na całym świecie. Fenomenalność myślenia artystycznego Emmy Andijewskiej z jednej strony przyciąga literaturoznawców swoją oryginalnością, a z drugiej występuje jako nieprzejednana bariera na drodze popularyzacji jej dorobku wśród czytelników (powiedzmy otwarcie, nawet specjalistom recepcja jej eksperymentalnej liryki przychodzi z trudem). Utrudnia odbiór poezji Emmy Andijewskiej całkowite oderwanie jej treści od realiów życia społecznego i kulturalnego. O jej wczesnej twórczości B. Bojczuk i B.-T. Rubczak pisali: „Cywilizacja tutaj nie istnieje – nie istnieje wojna, nie istnieje i Chopin <…>, świat dla niej istnieje nie poprzez powiązanie z przeszłością lub z historią, logiką, fizyką, psychologią, a sam w sobie i dla siebie” (z przedmowy do wyboru utworów poetki w antologii „Koordynaty”, 1969). Wszystkim „widzialna”, tak zwana „obiektywna” rzeczywistość, która zazwyczaj jest warunkiem (wzajemnego) rozumienia, w tym także w przestrzeni sztuki, w poezji Andijewskiej jest zreorganizowana, rozbita na elementy („byt – na odłamki”), które zmieszane są do niepoznawalności tej rzeczywistości. Strategia dekonstrukcji rzeczywistości w jej poezji (od fenomenologicznego „rozcięcia” „istoty” świata do jego apokaliptycznego rozszczepienia) nabiera w utworach ostatnich dziesięcioleci totalnego charakteru i wyraża się w tematyce ontologiczno-kosmogonicznej, prymacie przedracjonalnego postrzegania świata („nadrozumowego asocjacyjnego automatyzmu koncentracji duchowej”, według L. Tarnaszynskiej), w intuicyjnym, asocjacyjnym pisaniu, w którym słowoobrazy, rozdzielone myślnikami, wybuchają pękami sensów, a następnie narastają znaczeniowe „wertykale”, które budują hiperasocjacyjne pole. Stylowa karkołomność (na ostrzu genialności i szaleństwa, jeśli wspomnieć słynne studium Cesare Lombroso) poezji Emmy Andijewskiej inspirowana jest nie tylko jej twórczym założeniem „ucieleśnić nieucieleśnialne”, ale i orientacją na „bytotwórczość” – tworzenie alternatywnego kosmosu lub (nie jest wykluczona i taka interpretacja) na wychodzenie ku refleksji pierwotnego – przedkosmicznego – Chaosu, który metaforycznie projektuje się na ludzką psychikę, a konkretnie – na wewnętrzny świat lirycznego Ja, przedstawiony jako Uniwersum: Piasek – korzenie. Totemy z hebanu – Ochronią – całkowicie rozmytą barierę. Kołysze się – wzdłuż nieba – pół bochenka. Iluzji – kopuły. Kumkanie – z kałuży. Charon – barką tych, co – bez obola, Z krzaków, co – kołem, szelest – i bulgot, Z grobów wysokich – strażnicy – w – bicie: Na zewnątrz – rzeczywistość, którą – zaniedbali. Złamał się – horyzont – i hen – na dwie jodły. Równina – na reżimie – inhalacji, Żeby – perystaltykę – i atonię, Jeszcze i głowę, gdzie – głowy – ścinają. – I odchyleń strzałkę, co – zmienia – relief. – I znów – cicho, tylko – w piersiach – źródło („Znów – cicho...”, zb. „Mutanty”, 2010). Twórczość poetki w ogóle może być odczytana jako traktat teozoficzny z całkowicie wykończoną koncepcją bytu (czy inobytu), który tylko formą wykładu różni się od fundamentalnych filozofii ludzkości. W totalnej asocjalności, apolityczności, pozahistoryczności jej spojrzenia na świat – przesłanka jego metafizycznej ponadczasowości. Według L. Tarnaszynskiej, realizacja w poezji Emmy Andijewskiej „indywidualno-subiektywnego inwariantu antropologii inobytowej” tworzy „psychologiczno-wzrokową barierę” między autorem a recypientem, swoistą „przestrzeń niestandardowej komunikacji” (zob. Tarnaszynska L. Werbalno-wzrokowy „teatr” Emmy Andijewskiej: do problemu psychologii twórczości. Słowo i czas, 2018, 2), albo, warto dodać, blokuje komunikację w ogóle, wszak świadomość człowieka zdolna jest operować tylko stycznym do jej doświadczenia materiałem informacyjnym, a interesuje ją to, co wywołuje reakcję emocjonalną. W tekstach poetyckich Andijewskiej natomiast refleksja emocjonalna jest nieobecna, światowe transformacje bezstronnie konstatuje zdepersonalizowany głos. Jeśli malarstwo Emmy Andijewskiej, którego głównym tematem jest alternatywny świat dziwacznych „ziemniakopodobnych” istot z dobrymi i mądrymi oczami, współbrzmi z realnym życiem na poziomie codziennych detali i sytuacji (serie obrazów „Rodzina”, „Wesele”), historycznych, społecznych i kulturalnych realiów (serie obrazów „Gladiatorki”, „Miasto z bliska i z daleka”, „Ukrzyżowanie”), to jej liryka, której poetycka ewolucja skierowana jest na wzmocnienie abstrakcyjnej filozoficzności obrazów, na refleksję procesów ontologicznych i kosmologicznych – rozprzedmiotowienie świata, przesunięcia „płaszczyzn” (bytowych wymiarów), destrukcji i deformacji, na depersonalizację reakcji psychologicznych podmiotu, prawie całkowicie traci znaczeniowe związki z rzeczywistością: ...Od światła – siedmiościany – i sześciany – Na tle istot, które – kulisty – kobalt. W niewysłowione – układają – kabel. Przez chaos – stopniami – żyłka – kromki... („Byt, który – w szklance – do kilku herbacianych liści” – zb. „Idylle”, 2009). W porównaniu z wczesną liryką w tomikach poetki z przełomu wieków uwydatnia się emocjonalno-oceniająca neutralność: przesunięcia ontologiczne – główny temat poezji tego okresu – są konstatowane bez najmniejszej emocjonalnej reakcji ze strony myślącego podmiotu, anulowana zostaje także kategoria patosu, nastroju poezji. Zatem kategoryczna osobliwość liryki – zmysłowe (!) odbicie świata – transformuje się w poezji Andijewskiej w nową, nieużywaną dotąd jej (liryki) jakość – nadzmysłowe (i nadrozumowe) tworzenie alternatywnego bytu słowem. Oczywiste jest, że twórczy geniusz poetki wykracza poza granice liryki i literatury pięknej w ogóle, zbliżając się z jednej strony do pradawnych szamańskich rytuałów, gdzie każde słowo jest samoistne, ma symboliczny sens, zakorzeniony w świecie bóstw i duchów (mówiąc współczesnym językiem, ma swoją własną energetykę), dlatego nie jest obliczone na dosłowne zrozumienie w kontekście całej wypowiedzi, a z drugiej – do transu. Rozpowszechnienie tego ostatniego we współczesnym społeczeństwie jakby zamyka kolejny zwój ewolucyjnej spirali, znów zwracając ludzkość ku sferze nieuświadomionego, żywiołowego. Ale uzbrojony w psychoanalizę współczesny człowiek uświadamia sobie, że pogrąża się w transie nie w świat duchów, a w głębiny własnego Ja, które wydają się bardziej pożądane niż świat zewnętrzny. Emma Andijewska w swojej twórczości również oddaje się żywiołowi podświadomości: taka osobliwość jej aktu twórczego została przez nią ujawniona w wywiadach z L. Tarnaszynśką (2002), L. Taran (2002) i in. oraz wyjaśniona jako próba powrotu do pierwocin bytu, jeszcze nie zniekształconych racjonalnym rozumowaniem. Stąd taka uwaga poetki do słów. Dobierane są one raczej według brzmienia – jako tony muzyczne, na ich dysonansowych współbrzmieniach budowana jest fraza. Ma ona i „logiczny” sens, ale koreluje on w wyobraźni z absurdalnym obrazem, zatem odgrywa drugorzędną rolę, bo ważniejszy jest rytm (!) frazy: jamb, barwnie zabarwiony dysonansowymi współbrzmieniami i intonacyjnie wariowany dzięki pauzom-myślnikom, tworzy efekt transowy: „Zaułek. Chłopak – gra – na puzonie. / Nad nim – bezskrzydły anioł – po drabinie” („Florysta – i trochę – wokół” – tom „Mutanci”), albo „Z wiatrem – precz – i żebraki, i krezusi. / Rzeczywistość, – po raz kolejny, – nowe geody – i druzy” („Jak start – w objęcia” – tom „Miraże”, 2009). W słowach dobranych przez poetkę, na pierwszy rzut oka dowolnie, rozłączonych gramatycznie i słabo powiązanych logicznie, aktywizuje się natomiast symboliczno-asocjacyjny potencjał, bo każde z nich produkuje w świadomości odbiorcy wizualno-nastrojowe impulsy, które następnie formują nową warstwę w jego własnym doświadczeniu poznawania świata. Jak i muzyka, wiersze Andijewskiej (mimetyczna zasada w których zachowuje się jedynie na poziomie odbicia obrazów jej duszy) obliczone są na pozaracjonalną percepcję (bo wdzięczniej jest ich słuchać niż czytać), ich treść słabo poddaje się werbalizacji. Jak muzyka w stylu trans, poezja artystki nie tworzy nastroju, a modeluje stan psychiczny, który trudno nazwać pozytywnym czy negatywnym w planie emocjonalnym – to specyficzny stan nastrojenia na zgłębianie pierwocin bytu, na duchowe „podłączenie” do transcendentnego, na przeżywanie jedności ze światem. Unikalność (i na Ukrainie, i na świecie) twórczego myślenia Emmy Andijewskiej zapewne wywołałaby furorę w literaturze tych krajów, które nie są tak „rozpieszczone” talentami jak nasza i przyzwyczaiły się windować swoją cenę. W niepodległej Ukrainie Emmę Andijewską (ostrożnie) honorują, lecz do dziś postrzegają jej postać jakoś poza procesem literackim, na uboczu, na pewnej niepojętej wysokości. Jednak „sfinksowa zagadka” poetki nie została jeszcze rozwiązana, o czym świadczą coraz to nowe próby interpretacji jej twórczości, które nakreślają dostępne póki co tylko „wtajemniczonym” trajektorie jej rozumienia. przedstawiciel rodu Szewczenki Mykoła Pawłowycz Łysenko w Słowiańsku; pocztowa Szewczenkiana Mychajła Dłuhokanskoho; o pobycie na Słowiańszczyźnie szewczenkoznawcy Rusłana Telipśkoho; broszura pocztówek „Poeci Słowiańska – Tarasowi Szewczence”. Słowem, w naszym kraju nigdy nie zapominano i dziś nie zapomina się o wielkim synu narodu ukraińskiego Tarasie Szewczence. Wystąpienia członków Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, krajoznawców i dziennikarzy przeplatały się z materiałami wideo i fotografiami na ekranie. Wiersze Szewczenki deklamowała członkini Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Marija Kołesnykowa, wiersz Łiny Kostenko „Kobzarowi” mistrzowsko wykonał uczeń szkoły średniej nr 11 Mykyta Dehtiarow. Autorem scenariusza i prowadzącym był autor książki, przewodniczący Donieckiego Obwodowego Oddziału Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Wałerij Romanśko. Obecni poparli jego propozycję-apel do dyrekcji Słowiańskiego Muzeum Krajoznawczego o konieczności stworzenia ekspozycji „Słowiańszczyzna pamięta Kobzarza”. Proświcianie i krajoznawcy są gotowi pomóc. świętuje dziewięćdziesięciolecie zdumiewająca i niepojęta (i do dziś jeszcze nie zgłębiona) pisarka i artystka Emma Andijewska. Jej imię kojarzy się wielu, którzy znają jej wybitny talent artystyczny, z desperacją w poszukiwaniu nowych rozwiązań artystycznych, z nietradycyjnym, eksperymentalnym, nowym, nieodkrytym i... niezrozumiałym.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Słowiańszczyzna ma swoją Szewczenkianę

Olha KRASNOSZCZOK, przewodnicząca Słowiańskiej organizacji miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, Tetiana ŁYSAK, przewodnicząca Słowiańskiej miejskiej organizacji krajoznawczej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. To ciekawe wydarzenie odbyło się w Słowiańskiej Bibliotece Miejskiej imienia Mychajła Petrenki. Wraz z autorem, członkiem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, pisarzem, przewodniczącym Donieckiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Wałerijem Roman'kiem, przez strony jego książki przeszli obecni na spotkaniu członkowie miejscowej „Proświty”, krajoznawcy, bibliotekarze, dziennikarze, uczniowie miejscowej szkoły nr 11. Obecnych powitała dyrektorka biblioteki imienia Mychajła Petrenki Łarysa Mamedowa. Po tym, jak wybrzmiała pieśń do słów T. Szewczenki „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki…” oraz przedstawiono autora, mowa była o tym, jak przez 160 lat na Słowiańszczyźnie kilka pokoleń z roku na rok. W tym utwierdzili się liczni uczestnicy literacko-krajoznawczego wydarzenia „Pamięci Tarasa poświęca się: prezentacja książki Wałerija Roman'ka „Słowiańszczyzna czci Kobziarza: 1859–2019””. przeprowadzali różnorodne wydarzenia ku pamięci Kobziarza. Przewracano strony książki proświcianina i krajoznawcy Wałerija Roman'ka, do rozmowy jeden po drugim włączali się obecni na spotkaniu. I wszyscy doszli do wniosku: Słowiańszczyzna ma swoją bogatą Szewczenkianę, która tworzyła się przez ponad półtora wieku. Bo jak pominąć takie tematy: Mychajło Petrenko i Taras Szewczenko: osobiste i twórcze związki; urodzony na Słowiańszczyźnie Wsewołod Kochowśkyj – strażnik i popularyzator twórczości T. Szewczenki; trzy pomniki T. Szewczenki w Słowiańsku; ulica imienia Tarasa Szewczenki w Słowiańsku; urodzony na Słowiańszczyźnie Łeonid Bykow – laureat Nagrody Państwowej imienia T. H. Szewczenki; udział Wałerija Roman'ka w Międzynarodowych Świętach Szewczenkowskich „W rodzinie wolnej, nowej…” na Bukowinie (2009), Żytomierszczyźnie (2010), Czerkaszczyźnie (2014); Słowiańska szkoła średnia nr 6 imienia T. H. Szewczenki; przed-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Jak artysta Szczoholew polemizował z poetą Szewczenką o aktorce Piunowej

Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany... Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Taras Szewczenko: „Kocham was i mówię to wam wprost...”. W tej zadziwiającej historii, której intryga związana jest z jedynym artykułem teatralno-krytycznym Tarasa Szewczenki, decydujące znaczenie ma zakochanie poety w młodej aktorce teatru w Niżnym Nowogrodzie, Katerynie Borysiwnie Piunowej (1841–1909), gdyż sam artykuł był jej poświęcony. Od tego więc zaczniemy. W drodze z zesłania do Petersburga Szewczenko przybył 20 września 1857 r. do Niżnego Nowogrodu i zmuszony był pozostać tu na długo, wyjechał z miasta dopiero 8 marca 1858 r. Odwiedzając miejscowy teatr, zwrócił uwagę na K. B. Piunową, o której po raz pierwszy wspomniał w Dzienniku 13 października 1857 r. W liście do M. S. Szczepkina z 4–5 grudnia 1857 r. donosił: „Jest tu prześliczna dziewczyna i utalentowana artystka, Piunowa”. Szewczenko zbliżył się do niej podczas przyjazdu do niego M. S. Szczepkina pod koniec 1857 r., kiedy to, za propozycją poety, zagrał on z K. B. Piunową w naprędce przygotowanym spektaklu „Moskal-czarodziej” I. P. Kotlarewskiego. A dalej... Już pod koniec stycznia 1858 r. 44-letni Taras Szewczenko wyznał miłość K. B. Piunowej, która w listopadzie 1857 r. skończyła szesnaście lat. Niektórzy lekkomyślnie uważają, że „do Petersburga chciał przybyć z młodą narzeczoną – aktorką, zdolną podbić cały blichtr”. Ale w rzeczywistości po ciężkim zesłaniu spragniona dusza poety po prostu lgnęła do kobiecego ciepła i rodzinnego zacisza. W Dzienniku Szewczenki znajduje się nawet list miłosny do K. B. Piunowej z 30 stycznia 1858 r.: „Kocham was i mówię to wam wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów... Zostać waszym mężem to dla mnie największe szczęście i odmówić sobie tej myśli będzie ciężko”. Chociaż przynależność tekstu właśnie do Szewczenki czy stopień udziału poety w napisaniu tego listu nie są ustalone, podobne wyznania nie mogły pojawić się w Dzienniku bez jego zgody. Pisarz i literaturoznawca B. S. Łepkyj pisał: „A jednak wkrótce trzeba było się wyrzec. Młoda dziewczyna nie widziała, widocznie, szczęścia w małżeństwie z mężczyzną, choć nie tak starym, ale zniszczonym ciężką niewolą... Epizod, bo, jak z Dziennika widać, poeta nie długo tęsknił za Kateryną Borysiwną”. Nie wszystko było tak jednoznaczne. We wspomnianym liście w imieniu poety mowa była o tym, że jest gotów pozostać przyjacielem K. B. Piunowej nawet w przypadku odmowy zostania jego żoną. Jeszcze M. K. Czałyj zauważył, że „chłód i obojętność wobec siebie Taras Hryhorowycz wybaczał Piunowej i wciąż miał nadzieję zasłużyć na jej przychylność...”. Jednak minęły trzy tygodnie i, jeszcze przed swoim wyjazdem z Niżnego Nowogrodu, Szewczenko zerwał z K. B. Piunową relacje. Stało się to po tym, jak ona, prosząc poetę o pomoc w dostaniu się do trupy Teatru Charkowskiego, jednocześnie odnowiła swój kontrakt w Teatrze Niżnonowogrodzkim, czym postawiła w niezręcznej sytuacji Szewczenkę oraz M. S. Szczepkina, którzy w listach do dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny wytrwale i wzruszająco wstawiali się za nią. Postępek młodej K. B. Piunowej dotknął Szewczenkę do żywego i 23 lutego z goryczą zapisał w Dzienniku: „Jeśli to prawda, to w jakież relacje postawiła ona mnie i Michaiła Siemionowicza ze Szczerbiną? W bardzo złe!”. Następnego dnia obraza i oburzenie, wydaje się, silniej rozbudziły się przypadkowym spotkaniem z K. B. Piunową, i wszystko to gniewnie i emocjonalnie wylało się w Dzienniku. Swego czasu S. O. Jefremow zwrócił uwagę na to, że stosunki z K. B. Piunową wpłynęły na charakter pisania w Dzienniku, który ma „wyraźne ślady wzburzenia: widać, historia ta kosztowała poetę więcej, o wiele więcej, niż powiedział on sam treścią swojego dziennika...”. Szewczenko wspominał, jak pięć tygodni temu prosił artystę: „Twoja i moja droga Tatiasia Piunowa chce porzucić Niżny Nowogród i dobrze zrobi, jej tu źle, ona tu utknie i przepadnie... Ja jej poradziłem wyjechać do Charkowa i ona radaby wyjechać... Nam kiedyś dobrzy ludzie pomagali, pomóżmyż i my teraz w miarę sił, druhu mój jedyny! Ja już napisałem i wysłałem epistolę do dyrektora Charkowskiego teatru (List Szewczenki do I. O. Szczerbiny nie jest znany. — W. M.), a gdybyś jeszcze ty od siebie do niego uderzył, to może z tego prosa zrobiłaby się kasza. A ona aż płacze i prosi cię, żebyś okrył ją swoją wielką sławą. Zróbże tak, jak ona i ja cię proszę, mój gołąbku siwy!”. I na końcu listu Szewczenko dopisał: „Jeszcze raz proszę cię, moje serce, napisz do kogo znasz w Charkowie”. Trzeciego lutego Szewczenko, na prośbę M. S. Szczepkina, przesłał warunki pracy artystki w Charkowie, wysunięte przez rodzinę K. B. Piunowej: „1500 r. rocznie bez benefisu, a z benefisem 1200 r. i na przejazd do Charkowa 200 r.”. W swojej odpowiedzi z 6 lutego M. S. Szczepkin zauważył, że wymagania K. B. Piunowej są zbyt wysokie i bezsprzecznie miał rację: w Niżnym Nowogrodzie młoda aktorka K. B. Piunowa otrzymywała pięć razy (!) mniej. A co w Charkowie? M. S. Szczepkin, który znał stan spraw, informował Szewczenkę: „W Charkowie jej role teraz zajmuje żona komicznego aktora Wasiliewa, który jest dla nich niezbędny, a i ona otrzymuje pensję 850 r. i benefis, a ty chcesz, żeby Piunowej trzeba dać 1500. I komuż? Istocie, której wcale nie zna dyrekcja”. Naiwnie myśleć, że wszystkiego tego nie rozumiały sama K. B. Piunowa oraz jej rodzice, jednak liczyli oni na protekcję Szewczenki i Szczepkina. Teatrolog P. I. Rulin z zespołu S. O. Jefremowa w tej sprawie wyciągnął wniosek, że K. B. Piunowa „i jej rodzina patrzyli na Szewczenkę tylko jak na wpływową osobę, którą można wykorzystać do przyspieszenia kariery scenicznej”. Zakochany poeta niczego tego nie widział i nie chciał widzieć, a mądry realista M. S. Szczepkin radził dziewczynie „wymierzyć życie swoje odpowiednio do środków utrzymania i uczyć się, uczyć się, a czas wszystko zrobi” i wszystko dobrze zważyć, zanim przeprowadzi się do Charkowa. Jednak Szewczenko gorąco nalegał: „W imię świętego Boga i świętej sztuki, pomóż jej, druhu mój wielki, wyrwać się z tego zgniłego Niżnego”. Dziesiątego lutego Szewczenko przesłał M. S. Szczepkinowi list od dyrektora Teatru Charkowskiego I. O. Szczerbiny i donosił: „Tatiasia całuje cię jak ojca rodzonego i prosi, żebyś robił z nią, jak cię Bóg nauczy”. Szczególną czułość poety zdradza dopisek do tego listu: „Chociaż ty nie kazałeś, a ja jednak nie wytrzymałem, cmoknąłem dzisiaj raz naszą drogą Tatiasię”. M. S. Szczepkin początkowo wstawiał się u dyrektora Teatru Niżnonowogrodzkiego O. P. Warencowa w sprawie wsparcia K. B. Piunowej i prosił o to niektórych swoich niżnonowogrodzkich znajomych, a potem, na prośbę Szewczenki, przesłał do Teatru Charkowskiego repertuar i warunki K. B. Piunowej, jednocześnie ostrzegając ją przed nierozważną przeprowadzką. I wszystkie te szczere troski samego Szewczenki i, co najważniejsze, starego przyjaciela M. S. Szczepkina, ignorowała K. B. Piunowa! Zaskoczony, obrażony, rozgniewany Szewczenko przyznawał sam przed sobą: “Prędzej wybaczyłbym jej najbardziej żywe kokietowanie niż tę drobną niesamodzielność, która mnie, a przede wszystkim mojego starego sławnego przyjaciela, postawiła w niegodnym położeniu. Podłość pani Piunowa! Od paznokcia do włosa podłość!”. Te gniewne słowa wyrwały się 24 lutego w samotności w Dzienniku, w emocjonalnym porywie. P. I. Rulin, który doskonale wyjaśnił tę “historię miłosną”, między innymi na podstawie Dziennika poety, doszedł do wniosku: “Przeżywszy i czary zauroczenia, i męki rozczarowania; spróbowawszy wyrwać swoją narzeczoną z mieszczańskiego otoczenia i natchnąć ją wyższymi interesami… poeta musiał uznać swoją całkowitą porażkę, a przytoczony wyrok był rozpaczliwym jej wyrazem”. W “Biografii” Szewczenki (1984) jeszcze ostrzej wywnioskowano, że K. B. Piunowa “nie wytrzymała próby przyzwoitości”. Chyba jest to jednak po radziecku kategoryczne. Wszakże przypomnę, że i po czterdziestu latach w opowieści swojemu synowi M. M. Schmidtgo- Taras Szewczenko. Autoportret. Niżny Nowogród, nie później niż 4 stycznia 1858 r. fowi o Szewczence, Kateryna Borysivna celowo pomniejszyła swój ówczesny wiek o całe dwa lata, tym samym i jego wciągając w nieprawdę: “Przecież wiesz, urodziłam się w Niżnym Nowogrodzie w 1843 roku 17 listopada”. Następnie powtórzyła, że “jeszcze piętnastu lat nie miałam! No co ja rozumiałam!”. Chociaż według tej wersji miała zaledwie skończyć czternaście lat, a w rzeczywistości szedł siedemnasty i po dwóch latach wyszła za mąż. Albo nieprawdziwie twierdziła, że rzekomo poeta, czekając w Petersburgu na zgodę na ślub z nią, napisał do jej ojca “wiele listów” i dopiero rzekomo w 1858 r. “wiosną, na Wielkanoc, wysłali Tarasowi Hryhorowyczowi ostateczną odpowiedź”. Wymyślone było też oświadczenie K. B. Piunowej o tym, że “w naszej rodzinie Tarasa Hryhorowycza strasznie kochali”. W rzeczywistości rodzice zrobili wszystko, co możliwe, aby zerwać zamiar Szewczenki ożenienia się z nią. Wystarczy przeczytać zapis poety w Dzienniku z 8 lutego 1858 r., kiedy przyszedł do nich do domu, mając nadzieję na “miłosną schadzkę” z Tatiasą: “Ale, niestety! Stara zrzęda mamusia kroku nie ustąpiła z pokoju i ja musiałem się wycofać…”. Nietrudno domyślić się, że rodzice K. B. Piunowej bali się nie tylko dużej różnicy wieku między Szewczenką a córką, ale najbardziej – piętna carskiego zesłańca z nieokreśloną, ale z pewnością biedną przyszłością. Jak pisał P. I. Rulin, we wspomnieniach K. B. Piunowej “bardzo brzmi… pragnienie usprawiedliwienia się za to, że gardziła miłością poety”. Wszakże uczony miał rację i w tym, że “trudno, rzecz jasna, winić Piunową za to, że była sobą…”. Rzeczywiście, prawie trzy razy młodsza, trochę wyrachowana i chytra, trochę zagubiona i niesamodzielna, trochę kokieteryjna i niedoświadczona, trochę przebiegła i niezbyt mądra… Ale ona sama przyznała, że jej “rozumu brakowało!”. Za to K. B. Piunowa zadziwiająco dokładnie i prawdziwie przekazała swoje ówczesne dziewczęce postrzeganie wielkiego poety, oświadczając, że w Szewczence, w jej opinii, niczego narzeczeńskiego nie było. Buty wysmarowane dziegciem, niepodpięty kożuch, czapka barania najprostsza, i w patetycznych chwilach Taras Hryhorowycz rzucał nią o podłogę wiele razy dziennie (jaki żywy i ciekawy szczegół!), tak że gdyby była szklana, to często by się rozbijała. Moja opowieść byłaby niepełna bez przedstawienia punktu widzenia I. M. Dziuby na relacje Szewczenki z K. B. Piunową: “…Póki Piunowa widziała w nim wpływowego protektora, wszystko było w porządku; może trochę kokietowała, licząc na jego pomoc, prowadziła swoją grę. Lecz kiedy nagle Szewczenko zaproponował jej małżeństwo, ona, zapewne, przestraszyła się, przestraszyli się też jej rodzice, odmówiła już uzgodnionego ze Szczepkinem przeniesienia do charkowskiego teatru (co stworzyło dla Szewczenki nieprzyjemną kolizję) i wszystko skończyło się konfuzją… Ale można zrozumieć też młodą dziewczynę, która dopiero wchodziła w świat teatru: miała zupełnie inne wyobrażenia o swoim przyszłym wybranku. I na próżno w wielu biografiach Szewczenki rzucano cień na tę “małoutalentowaną aktorkę”: mówiono, że nie potrafiła ocenić ani wielkości Szewczenki, ani czystości jego uczuć. Chyba jednak nie w tym rzecz. Szewczenko zapomniał o swoim wieku, i chorobach, i łysinie, i daleko nie narzeczeńskim wyglądzie – miał prawo zapomnieć w zachwycie uczuciem, ale i młoda aktorka miała prawo do swoich “mieszczańskich wyobrażeń”…”. Taras Szewczenko: “Tuż przy niej przeczytałem na głos artykuł własnego wyrobu…”. W szczytowym momencie zachwytu Szewczenki K. B. Piunową zapisuje on w Dzienniku 21 stycznia 1857 r.: “Benefis miłej Piunowej. Pełny teatr widzów i czarująca beneficjentka – wspaniały temat na gazetowy artykuł. Czy nie spróbować? Spróbujmy na oślep”. W rezultacie już 1 lutego 1858 r. w gazecie “Niżegorodskije gubierskije wiedomosti” został wydrukowany artykuł Szewczenki “Benefis p. Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”. W tej historii uderza mnie nie to, że Szewczenko po raz pierwszy napisał recenzję teatralną, a to, że wydrukawszy ją (bez podpisu), już następnego dnia… przeczytał na głos ukochanej aktorce i dziewczynie. Nie przesadzam. Z zapisku w Dzienniku Szewczenki z 3 lutego 1857 r. widać, że stało się to… w gościach, na imieninach, kiedy K. B. Piunowa pożegnała się z gospodarzami i wychodziła, a on “zdążył, i to już w przedpokoju, uścisnąć i pocałować jej rękę…”. A po tym… “Tuż przy niej przeczytałem na głos już wydrukowany artykuł własnego wyrobu o jej benefisie. Może być, że nie spodobało jej się moje niepochlebne rękodzieło i pospieszyła się z wyjazdem”. Wszakże w rzeczywistości nie to było przyczyną pośpiesznego wyjazdu K. B. Piunowej. Zapewne jeszcze w domu otrzymała kategoryczne zalecenie, by nie zatrzymywać się w towarzystwie Szewczenki, wszak w rodzinie w tym czasie już sformułowano stanowczą odmowę wobec niego. Wątpliwe, by K. B. Piunowa w ogóle zdolna była w atmosferze cudzych imienin w ciągu kilku minut przemyśleć ogólnie rzecz biorąc słuszne poetyckie “rękodzieło” czy wsłuchać się w oceny Szewczenki dotyczące innych artystów – O. W. Wasiljewej, A. Władimirowa, J. I. Klimowskiego, albo ucieszyć się znajomością repertuaru teatralnego przez poetę. Jeśli Szewczenko rzeczywiście przeczytał na głos całą swoją recenzję, to moim zdaniem wybrał na to nie najlepszy czas i miejsce. Zatem Taras Hryhorowycz przeczytał aktorce takie słowa: “Wziąwszy pod uwagę obyczaje mieszkańców Niżnego Nowogrodu, zwłaszcza mieszkanek, nie mało zdziwiłem się, wszedłszy do teatru i znalazłszy go prawie pełnym. “Co by to znaczyło?” – zapytałem znajomego mi z głębokim uświadomieniem słów poety z autobiograficznego “Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora “Narodnego cztienija”” (luty 1860 r.): “…Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor projektu Wołodymyr Melnyczenko opowiada o zakochaniu Szewczenki w młodej aktorce Katerynie Piunowej oraz polemice, którą wywołał jego artykuł “Benefis p. Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”, opublikowany w gazecie “Niżegorodskije gubierskije wiedomosti” 1 lutego 1858 r.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

zatwardziałego nie-teatromana. „Jak to co? Dzisiaj benefis ślicznej Piunowej. Jeszcze jako dziewczynka wstąpiła ona na naszą scenę; swoją powierzchownością i pełnymi wdzięku ruchami zwróciła na siebie uwagę i, trzeba oddać jej sprawiedliwość, umiała tę uwagę utrzymać i zasłużyć na miłość naszej, niebyt szczodrze szafującej swoimi uczuciami, publiczności. Sami zobaczycie teraz, na ile jest to sprawiedliwe”. I rzeczywiście, pani Piunowa godnie podtrzymała pochlebną opinię o sobie. Niezależnie od młodości i ujmującego wyglądu, jest ona tak miła i naturalna, że patrząc na nią, zapomina się o teatralnych deskach. Dawano tego wieczoru dramat „Paryscy nędzarze” i wodewil „Szaleńcza babcia”. Wodewil sam w sobie jest dobry, ale w wykonaniu pani Piunowej i pani Trusowej (babcia) wyszła z tego tak śliczna zabawka, że choćby na każdą stołeczną scenę: tak pełna wdzięku w swojej naiwności jest Głasza i tak dobrotliwie komiczna babcia. Benefisantka posiada wszystkie zadatki sztuki scenicznej, a to, wraz z jej młodością, oczywiście daje wielkie nadzieje na przyszłość”. Jeśli wierzyć samej K. B. Piunowej, to jej talent jeszcze w dzieciństwie dostrzegli słynni moskiewscy aktorzy W. I. Żywokini i I. W. Samarin, przynajmniej przez dwa lata uczyła się ona w Moskwie na początku lat 50. XIX wieku. Wszakże Szewczenko wyraził życzenie młodej aktorce: „O ile można sądzić, pani Piunowa ze szczególnym upodobaniem wybiera role naiwnie-miłych dziewcząt. Nie ma co mówić: to jej najlepsze role; ale nie powinna zapominać, że kryje się w nich jednostajność i lekkość, które mogą szkodzić jej talentowi. Szczerze myślimy, że może śmiało rozszerzyć swój repertuar; pracy będzie więcej i trzeba będzie poważniej wczuwać się w role; ale za to talent rozwinie się szerzej”. Szewczenko ciepło odnotował także rolę M. S. Szczepkina w twórczym wzlocie K. B. Piunowej, wspominając o ich wspólnej pracy w spektaklu „Moskal-czarodziej”: „...Sztuka ta została wystawiona w dwa dni na życzenie Michaiła Siemionowicza Szczepkina, który przypadkowo przyjechał do Niżnego i zgodził się wziąć udział w trzech spektaklach, i mimo pośpiechu w wystawieniu, a także nieznajomości małorosyjskiego języka, pani Piunowa w roli Tatiany była bardzo dobra, tak że nasz weteran-artysta był zachwycony i mówił, że z nikim z taką przyjemnością nie grał, a opinia Szczepkina może służyć za autorytet. W naszej miłej benefisantce wziął serdeczny udział, radził jej poważnie pracować i, oczywiście, rady i wskazówki zostały przez nią w pełni docenione”. Taras Hryhorowycz był zachwycony 16-letnią dziewczyną na tyle, że naprawdę gotów był zapomnieć o „teatralnych deskach”. Dlatego zrozumiałe jest, że gubernialna skala wychwalania młodej benefisantki wydała się Szewczence niewystarczająca i 3 lutego zwrócił się do M. S. Szczepkina z prośbą: „Z okazji jej benefisu napisałem niewielki artykuł do gazety, który przesyłam tobie: przeczytaj i dorzuć swoje do niego jakieś mądre słowo, i oddaj do przedrukowania w „Moskowskich wiedomostiach””. Artysta nie dodał do artykułu swojego słowa, ale prośbę przyjaciela spełnił. Od razu obiecał Szewczence: „Artykuł do gazety przekażę Korszowi”. Chodziło o redaktora-wydawcę gazety J. F. Korsza. Rzeczywiście, przyjaciel poety, znawca literatury, muzyki i teatru W. M. Pogożew powiadomił Szewczenkę: „Artykuł o miłej Piunowej wysłałem do redakcji „Moskowskich uniwiersitietskich nowostiej” przez Jewgienija Fiodorowicza Korsza”. O wpływie wysokiego protektora świadczy to, że już tydzień po zwróceniu się Szewczenki do M. S. Szczepkina — 11 lutego 1858 r. — artykuł został wydrukowany w „Prilozjeniach” do gazety „Moskowskije wiedomosti”. Kto taki Szczogolew i czym jest interesujący? Szczogolew (imię, imię ojca i lata życia nieznane) — aktor Teatru Niżnonowogrodzkiego i to wszystko, co o nim wiadomo. Interesuje nas tym, że wszedł w polemikę ze wspomnianym artykułem Szewczenki „Benefis pani Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”. Niespodzianka polega na tym, że ponad sto lat w szewczenkoznawstwie uważano, iż podpis, którego zresztą nie ukrywał, pod jego publikacją „Notatki do artykułu o benefisie pani Piunowej w 5. numerze „Niżegorodskich gubernskich wiedomostiej”” jest pseudonimem. Powiedzmy, S. O. Jefremow, publikując te notatki, pisał o „jakimś Szczogolewie (trzeba myśleć — pseudonim...)”. Tak samo uważał po pół wieku L. N. Bolszakow, a jeszcze ponad 30 lat później, w 2012 r., R. J. Pyłypczuk w „Szewczenkiwśkij encykłopedii” (T. 1) powtórzył: „Podpisana publikacja, zapewne, pseudonimem...”. Ale już rok później, w przypisach do współczesnej publikacji artykułu Szczogolewa, szewczenkoznawcy Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy O. W. Boroń i S. A. Zacharkin tolerancyjnie zaznaczyli, że przypuszczenie S. O. Jefremowa, L. N. Bolszakowa, R. J. Pyłypczuka „o tym, że podpis pod artykułem jest jeszcze nieodkrytym pseudonimem, wydaje się mało prawdopodobne”. I rzeczywiście, osiem miesięcy po polemicznym artykule Szczogolewa w tych samych „Niżegorodskich gubernskich wiedomostiach” (18 października 1858 r.) pojawił się artykuł „Notatka o teatrze niżegorodzkim”, który W. I. Dudko błyskotliwie przypisał M. I. Chramcowskiemu — znanemu badaczowi historii Niżnego Nowogrodu. Mowa w nim była, między innymi, o otwarciu sezonu w mieście oraz o składzie trupy teatralnej, a Szczogolew, jak i K. B. Piunowa, zostali wymienieni wśród artystów „zaangażowanych z byłej tutejszej trupy”. M. I. Chramcowskiemu w tym można w pełni ufać, tak jak ufał mu Szewczenko, który równo rok wcześniej czytał jego książkę „Krótki zarys historii i opis Niżnego Nowogrodu”. W Dzienniku zapisał 9 października 1857 r.: „Książka dobra i wystarczająco zapoznaje z historią kraju i miasta”. Nam wystarczy, aby upewnić się, że autorem wspomnianych notatek był artysta Szczogolew, który tylko mógł przekazać, sam o tym nie wiedząc, odwieczną i wszechobecną teatralną kłótnię, międzyosobowe zakulisowe niesnaski, które dosłownie wystają niemal za każdym jego zdaniem. Swoją drogą, w „Indeksie nazwisk”, sporządzonym przez M. M. Nowyckiego do wspomnianego czwartego tomu Jefremowa, czytamy: „Szczogolew, (art.)”. Zatem S. O. Jefremowowi zabrakło niewiele, aby przypisać artykuł artyście Szczogolewowi. Chociaż pewnie postawił go „w ścisłym związku z plotkami o benefisach dwóch rywalek na scenie” i wskazał na „poruszone gniazdo prowincjonalnych plotkarzy, i to w specyficznej teatralnej atmosferze...” W tej historii jeszcze jedna ważna postać nie została zidentyfikowana. Przez długi czas w szewczenkoznawstwie uważano, że wspominana przez Szewczenkę, a następnie przez Szczogolewa, „pani Wasiliewa” to aktorka Małego Teatru K. M. Wasiliewa (1829–1877), jednak W. I. Dudko ustalił, że chodzi o Aleksandrę Wasiliewną Wasiliewą (ok. 1838–1920), która po ukończeniu Moskiewskiej Szkoły Teatralnej (1856) pracowała w Niżnym Nowogrodzie (1857–1862)7. Zapewne rywalizacja między dwiema młodymi artystkami rozgorzała z nową siłą po przyjeździe do miasta M. S. Szczepkina, który, odwiedziwszy przyjaciela i zagrawszy w kilku spektaklach, wyraźnie okazał szczególną przychylność ulubienicy Szewczenki, K. B. Piunowej. Jeszcze bardziej zaostrzyła się konfrontacja po publikacji artykułu Szewczenki, z którego ostatecznie wynikało, pomimo wszystkich wspomnianych wątków i krytycznych momentów, to, co najważniejsze w odniesieniu do K. B. Piunowej, a mianowicie: „…Talent jej rozwinie się szerzej”. Zupełnie inne wrażenie pozostawił Taras Hryhorowycz o A. W. Wasiliewej: „Uznać zaś za całkowicie ukształtowany talent pani Wasiliewej nie można”. Szewczenko wielokrotnie widział A. W. Wasiliewą w spektaklach i pozostawił swoje wrażenia o niej w Dzienniku. Powiedzmy, 6 października 1857 r. zapisał, że grała „naturalnie i szlachetnie”. Jednak w całości jego sceptyczny stosunek do A. W. Wasiliewej nie budzi wątpliwości. Oto 12 listopada 1857 r. Taras Hryhorowycz odnotował jej udział w dramacie M. O. Polewoja „Matka-Hiszpanka”: „Wszystko było porządnie, oprócz pani Wasiliewej. Ona, biedaczka, myślała oczarować widzów swoim fandango8 i wcale nie założyła pantalonów. Jakie barbarzyńskie pojęcie o sztuce”. Niedługo przed publikacją artykułu o „benefisie miłej Piunowej” — 29 stycznia 1858 r. — Szewczenko wypowiedział się na temat benefisowego spektaklu jej rywalki: „Nieudolny benefis pani Wasiliewej…” Wprawdzie to — sam na sam ze sobą. Zupełnie inna rzecz — publikacja w gazecie… Kto wie, może i przełknęliby najbliżsi zwolennicy A. W. Wasiliewej gorzki publiczny i, w ich mniemaniu, niesprawiedliwy zarzut Szewczenki, ale on przedrukował swój artykuł, choć w skróconej formie, w samej Moskwie, gdzie po szkole ona niedługo występowała w Małym Teatrze! To właśnie zmusiło artystę Szczogolewa do chwycenia za pióro — własnoręcznie lub na czyjąś prośbę — wszak w zakulisowych teatralnych potyczkach ten, najwyraźniej, był po stronie A. W. Wasiliewej. W swoich notatkach artysta ani razu nie wymienia nazwiska Szewczenki, chociaż, nie wątpię, było ono znane — w końcu to dobrze znany i szanowany w mieście człowiek… Artykułu raczej nie można nazwać głębokim i fachowym, jednak zjadliwości mu nie brakowało… „Artykuł o benefisie pani Piunowej narobił wiele szumu w mieście”. Weźmy choćby ten cięty passus: „Autor artykułu mówi, że M. S. Szczepkin z nikim z taką przyjemnością nie grał (dokładny cytat z tekstu Szewczenki! — W. M.), jak z panią Piunową. Szkoda, że Szczepkin mógł późno spotkać się z panią Piunową; być może, przez to wiele straciliśmy z talentu Szczepkina”. Lecz znacznie bardziej dotkliwie, choć bez dowodów, wygląda wątek przywiązany do wspomnianego wniosku Szewczenki o talencie aktorki K. B. Piunowej, który, zdaniem poety, ujawni się pełniej, jeśli ona poszerzy swój repertuar. Szczogolew pisał: Katerina Piunowa. Mal. I. I. Żurawlow, 1872 r. „Autor artykułu zapewnia panią Piunową, że jeśli będzie opracowywać wyłącznie swoje emploi, to ta stronniczość zaszkodzi jej talentowi. — Czyżby? Jeśli ja, na przykład, porządnie piszę pisma urzędowe, czyż muszę koniecznie brać się za pisanie artykułów o benefisach, aby poszerzyć swoje zdolności? A jeśli ja nie umiem pisać artykułów o benefisach? Po co mam brać się za to, czego nie potrafię zrobić? I pani Piunowa zmuszała do ubolewania nad sobą, kiedy była nie na swoim miejscu”. Ekstraktem notatek Szczogolewa, dla którego były pisane, zagęszczonym wyciągiem z wypocin, skierowanych na odnowienie reputacji A. W. Wasiliewej, dotkniętej przez Szewczenkę, są te dwa zdania: „Te wrażenia autor wyraża o artystce, która z każdą nową rolą coraz bardziej zadziwia różnorodnością swojego talentu… Niżnonowogrodzka publiczność sama, bez żadnych zbędnych rozmów, wie, za co ogłusza oklaskami swoją ulubienicę”9. W ten sposób wszystkie zarzuty Szewczenki wobec A. W. Wasiliewej artysta odrzucił, jednoznacznie podkreślając niezaprzeczalność jej talentu… Wprawdzie Taras Hryhorowycz absolutnie nie zareagował na wystąpienie Szczogolewa w gazecie. R. J. Pyłypczuk — autor artykułu w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” o publikacji poety — powtarzając dawne przypuszczenie M. M. Nowyckiego, pisał, że on, „jak świadczą zapisy w dzienniku z 23 i 24 lutego 1858 r., rozczarował się K. Piunową”. Dobra wersja. Rzeczywiście, właśnie 23 i 24 lutego, jak już wiemy, Szewczenko przewartościował swoje relacje z młodą Piunową. W Dzienniku zapisał 23 lutego o jej „moralnym ubóstwie”, kończąc myśl dziwnym zdaniem: „Przyjaźń osobno, a diabły do wody”. W ludowym przysłowiu: „Przyjaźń przyjaźnią, a tytoń osobno”. To o tym z kompanów czy przyjaciół, który nie chce dzielić się wszystkim lub w pewnym momencie postępuje wbrew oczekiwaniom. Jakie zrobiła Piunowa. Więc po co tutaj „diabły do wody”? Czyżby nie przypomniało się Szewczence w odniesieniu do niej inne trafne przysłowie: „W cichym stawie diabły się lęgną”? Lecz w rzeczywistości wszystko nie było takie proste. Trzy miesiące później, obejrzawszy w Petersburgu komedię A. W. Suchowo-Kobylina „Wesele Kreczyńskiego”, Szewczenko sam na sam ze sobą wywiódł w Dzienniku 19 maja 1858 r.: „Jakaż byłaby piękna w tej roli moja niezapomniana Piunowa”. Przenikliwy krzyk duszy poety… Ostatni raz Taras Hryhorowycz wspomniał dziewczynę w liście do M. S. Szczepkina 6 grudnia 1858 r. Tylko jego mógł zapytać bez żadnego związku, nie czekając odpowiedzi, jakby jęknąć: „Powiedz mi, bądź łaskaw, co by ze mnie teraz było, gdybym się ożenił z moją drogą Tetasją? Przepadły człowiek, i nic więcej”. Rozumem pojął, że z nią poszedł na zatracenie, a serce zachowywało ciepłą pamięć o „drogiej Tetasji”… Więc chcę wywnioskować, że pełna obojętność Szewczenki wobec artykułu Szczogolewa wynikała nie z rozczarowania Piunową, a z obiektywnej nieistotności tej publikacji Szczogolewa dla niego. Poeta w ogóle nie zamierzał wdawać się w okołoteatralne plotki, o których wiedział, wszak wspomniał w Dzienniku jeszcze 29 stycznia 1858 r. Spotkanie i relacje z Piunową były i pozostały dla Szewczenki ważnym, choć bolesnym wydarzeniem w jego życiu, a byle jaki artykuł byle jakiego Szczogolewa nie dotknął go, nie przyciągnął uwagi i on o nim nigdzie i nigdy nie wspominał… Nigdzie i nigdy… Za to do polemiki Szczogolewa z Szewczenką zwrócił się w październiku 1858 r. M. I. Chramcowskij, który we wspomnianym już artykule „Zamietki o Niżegorodskom tieatrie” pisał: „Pani Piunowa próbowała było występować w pierwszych rolach dramatycznych, ale nie miała sukcesu, mimo że niektórzy z miłośników tutejszego teatru chcieli wesprzeć ją w tym emploi; co też wywołało polemikę w tutejszej gazecie”. Jeśli chodzi o Szczogolewa, to M. I. Chramcowskij zauważył: „Wydaje się, że przeciwnicy pani Piunowej w swoim artykule gonili tylko za ostrością wyrażeń i zupełnie niczego nie udowodnili, poza tym, że potrafią czynić pewne aluzje, i to nie w porę”. W każdym razie M. I. Chramcowskij swoje stanowisko wyłożył jasno: O. W. Wasiliewa — „talent niezaprzeczalny”, a K. B. Piunowa — „obdarzona aktorka”. Prawdopodobnie był on najbliższy właściwego postawienia pytania: „Pytanie: czy pani Piunowa może w przyszłości zająć pierwsze emploi w dramacie czy nie może? — rozstrzygnie czas…”10. Czas pokazał, że tylko dzięki znajomości z Szewczenką nazwisko K. B. Piunowej pozostało w historii. ————————— 1 Dziuba I. Taras Szewczenko // Historia literatury ukraińskiej. T. 4. – Kijów: Naukowa dumka, 2014. – S. 530. 2 Zamieszczono w tej samej gazecie 22 lutego 1858 r. pod podpisem „Szczogolew”. 3 Pełny zbiór dzieł Tarasa Szewczenki. T. 4. Zapiski codzienne (Dziennik). – Kijów, 1927. – S. 660. 4 Taras Szewczenko w krytyce. Tom 1. Krytyka za życia (1839–1861). – Kijów: Krytyka, 2013. – S. 680. 5 Dudko W. I. Artykuł Tarasa Szewczenki „Benefis pani Piunowej, 21 stycznia 1858 roku”: publikacje, synchroniczna recepcja. Komentarze // Biuletyn Kijowskiego Uniwersytetu Slawistycznego. – Kijów, 2008. – Seria „Filologia”. Wydanie 37. – S. 15–18. 6 Taras Szewczenko w krytyce. Tom 1. Krytyka za życia (1839–1861). – S. 328. 7 Zob. artykuł W. I. Dudki o O. W. Wasiliewej w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” (T. 1. S. 585). 8 Hiszpański taniec ludowy, wykonywany przy akompaniamencie gitary i kastanietów. 9 Taras Szewczenko w krytyce. Tom 1. Krytyka za życia (1839–1861). – S. 302–303. Drukując artykuł Szczogolewa, redakcja gazety zastrzegła, że nie podziela opinii autora, jednak jest przekonana, że z różnorodnych poglądów rodzi się prawda. 10 Taras Szewczenko w krytyce. Tom 1. Krytyka za życia (1839–1861). – S. 329–330.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Serhij Awdiejew – ukraiński Mister X

— Jaka była Pana droga do Kijowskiego Teatru Operetki? — W dzieciństwie śpiewałem w chórze dziecięcym w Czerkasach. Porównywano mnie nawet do Robertino Lorettiego. Ale w 8 klasie zaczęła się młodzieńcza mutacja głosu, który zmieniał się wprost podczas jednego koncertu. Dzieciństwo się skończyło. Jeśli u większości głos znika na 2-3 lata, to u mnie zniknął na 15 lat i pojawił się dopiero w wieku 28 lat. Zdobyłem dwa wykształcenia – ukończyłem Kijowski Narodowy Uniwersytet Ekonomiczny imienia Wadyma Hetmana oraz Kijowską Wyższą Szkołę Inżynieryjną Wojsk Rakietowych. A kiedy poczułem, że znów mogę śpiewać, wstąpiłem do Konserwatorium Kijowskiego (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia Piotra Czajkowskiego). W stopniu kapitana przeszedłem do rezerwy, bo takie pojęcia jak konserwatorium i służba wojskowa są nie do pogodzenia. Po konserwatorium jeszcze przez pięć lat uczyłem się w prywatnym studiu operowym. A potem zrozumiałem: jeśli chcesz, żeby głos się doskonalił, rozwijał – trzeba iść do profesjonalnego zespołu. Operetka podobała mi się zawsze, gdyż tutaj jest możliwość łączenia wokalu z grą dramatyczną. Przyszedłem do teatru na przesłuchanie, które odbywało się w dwóch turach: najpierw przy akompaniamencie fortepianu, potem – orkiestry. Zaśpiewałem arię Mistera X z operetki o tym samym tytule Imre Kálmána oraz arię Roberta z opery Piotra Czajkowskiego „Jolanta” – i przyjęto mnie do teatru. To był 2002 rok. — Który spektakl był premierowym? — Pierwszą była operetka „Baron cygański” Straussa. Grałem hrabiego Homonaya, a artysta ludowy Ukrainy Serhij Pawlinow – mojego syna Barinkaya. Żeby zmniejszyć różnicę wieku, zrobiono mi charakteryzację, doklejono wąsy. Na scenie chodziłem powoli, poważnie, starałem się mówić grubym głosem, w końcu jestem ojcem (uśmiecha się). Przyznam: było strasznie, bardzo się denerwowałem. Oczywiście, zdenerwowanie jest potrzebne, kiedy wychodzisz na scenę, ono pomaga uzyskać werwę. Ale jeśli denerwujesz się zbyt mocno, to takie uczucie może sparaliżować pracę więzadeł i ciała. Jak dziś pamiętam swoje pierwsze wyjście: była scena zbiorowa, chór, balet, wszyscy moi partnerzy, niezwykle wzruszający moment. Z czasem strach stopniowo zniknął, ale denerwujesz się za każdym razem aż do dziś. Czy nie zawiodą głos i pamięć, bo trzeba trzymać w głowie niemało tekstu, gdyż jestem zaangażowany w wielu spektaklach, i to nie tylko w Teatrze Operetki, ale także w studiu operowym Narodowej Akademii Muzycznej, gdzie śpiewam Figara („Cyrulik sewilski”), Germonta („Traviata”), Oniegina („Eugeniusz Oniegin”), Enrico („Dzwonek”). Kiedy przyszedłem do operetki, głównym reżyserem był Serhij Kostiantynowycz Smijan. Pamiętam, podczas pierwszej próby spektaklu „Baron cygański” było mi bardzo ciężko, czułem się dość skrępowany, na próbę przyszli prawie wszyscy artyści teatru, żeby popatrzeć na nowicjusza. Podszedł do mnie i powiedział: „Serhiju, wiem, że wszystko ci się uda, bo masz serce. Nie denerwuj się…”. W trudnym momencie mnie wsparł, dał nadzieję, skrzydła, a to niezwykle ważne. Zapamiętałem jego słowa na całe życie. I teraz gram w spektaklu „Takie żydowskie szczęście”, który wyreżyserował Serhij Kostiantynowycz. W tym spektaklu moja postać, Lesza, wykonuje bardzo dramatyczny numer muzyczny „Ściana”. Zazwyczaj przypisujemy ten spektakl do wydarzeń poświęconych II wojnie światowej. Po Homonayu był książę Orłowski w „Zemście nietoperza”, potem „Silva”, „Marica”, znów „Zemsta nietoperza”, gdzie już zacząłem grać Eisensteina. — A czy nie było trudno dwa razy wejść do tej samej rzeki (mam na myśli „Zemstę nietoperza”)? — To zupełnie różne role. U księcia Orłowskiego rola jest niewielka. Głównym zadaniem jest zaśpiewanie arii wejściowej „Toast Orłowskiego”, która jest pokazowa dla wokalu, to w zasadzie wszystko. Potem ta postać bierze udział tylko w niewielkich epizodach muzycznych. A rola Eisensteina jest duża, bardzo mi się podoba – i muzyka, i atmosfera, i dramaturgia. O każdej godzinie dnia i nocy będę mógł wyjść na scenę i zagrać bez prób, można powiedzieć, to moja ulubiona rola. Gram ją i teraz. — Urodził się Pan daleko od Ukrainy. A czy nie było trudno opanowywać język ukraiński, w którym odbywa się większość spektakli teatru? — Urodziłem się na Dalekim Wschodzie. Moja matka jest rdzenną Sybiraczką, a krewni ze strony ojca pochodzą z obwodu zaporoskiego. W latach 20. XX wieku zrządzeniem losu wielu Ukraińców znalazło się na Dalekim Wschodzie. Byłem w tamtych stronach około 20 lat temu, odwiedziłem krewnych i znów zobaczyłem sady wiśniowe i pobielone chaty, jak na Ukrainie. Kiedy skończyłem sześć lat, rodzina przeprowadziła się na Ukrainę. W Czerkasach ukończyłem ukraińską szkołę, językiem ukraińskim władam biegle. — A jaka była pierwsza pełnowartościowa premiera? — „Mister X” Imre Kálmána, który miał być po raz pierwszy wystawiany po ukraińsku. To było wzruszające, bo widz przyzwyczaił się do rosyjskiego tekstu, który wykonywał Georg Ots, właśnie z nim wielu kojarzyło Mistera X. Jako pierwszy zaśpiewałem arię Mistera X w języku ukraińskim. Były dwa ukraińskojęzyczne libretta. Pierwszy wariant okazał się nieudany, dlatego zrobiono nowy przekład. Wyszło całkiem dobrze. To bardzo ciekawa i trudna rola. O ile mi wiadomo, i dziś ta operetka jest grana w języku ukraińskim tylko w naszym teatrze. Operetkę wystawił dyrektor artystyczny teatru, artysta ludowy Ukrainy Bohdan Strutynskyj – bardzo silny i utalentowany reżyser. On wie, jak zrobić spektakl, czego wymagać od artysty. To reżyser, któremu po prostu trzeba wierzyć – a spektakl odniesie sukces. Po „Misterze X” był książę Daniło w „Wesołej wdówce”, Barinkay w „Baronie cygańskim”, nowa inscenizacja „Maricy”, musicale, wśród których „Dźwięki muzyki” i „Całuj mnie, Kate!”. — W „Baronie cygańskim” Pana postać wyjeżdża na scenę na koniu. — Rzeczywiście, tak jest, wygląda to bardzo efektownie. Problem tylko w tym, żeby koń miał spokojny charakter. Podczas pierwszego czy drugiego spektaklu, kiedy zacząłem śpiewać, koń pode mną zaczął się denerwować. Przyznam, nie było łatwo dociągnąć do końca swój numer (uśmiecha się). — Zapewne ważna dla artysty jest forma fizyczna. — Tak, zwłaszcza dla artysty operetki. Lubię sport, to zostało mi ze służby w armii. Kiedy mam kilka wolnych minut przed wyjściem na scenę, staram się poćwiczyć mięśnie brzucha, zrobić pompki od podłogi. Jeśli zapomniałeś o ćwiczeniach fizycznych, to możesz postawić krzyżyk na karierze bohatera. Artysta operetki musi być szczupły, tego wymaga gatunek. Sport i operetka są nierozłączne. — Śpiewa Pan w operetkach i musicalach. Odczuwa Pan różnice? — W klasycznych operetkach śpiew jest klasyczny, który niczym nie różni się od śpiewu operowego. Klasyczną operetkę trzeba śpiewać tak samo, jak i operę. To nawet nie podlega dyskusji. A musicale wymagają innej pozycji wokalnej. Są pewne wymagania wobec śpiewaków musicalowych, pewien styl i trzeba go przestrzegać. Po musicalu głos trzeba regenerować, przywracać go do pozycji operowej. W tym tkwi trudność i specyfika, ale nie trzeba się denerwować. Jeśli jest solidna akademicka emisja głosu, śpiewasz musicale bez problemów. Chociaż musical ma pewne trudności, ale ten gatunek bardzo mi się podoba, zwłaszcza rola Petruchia w musicalu „Całuj mnie, Kate!”. Jest trudna, 13 numerów muzycznych, dużo dramatycznego tekstu, ale cóż to za wspaniała rola! Lubię musicale za dramaturgię, za tekst dramatyczny. To spektakle, które wymagają wielkiego kunsztu aktorskiego. Tego w konserwatorium nie uczą. Dlatego za wszystko, co potrafię w tym gatunku, jestem wdzięczny reżyserom i własnemu doświadczeniu, które zdobyłem przez te lata, oraz intuicji. — Kiedy ogląda się musical „Dźwięki muzyki”, mimowolnie przypominają się wydarzenia, które mają miejsce w Ukrainie w ostatnich latach. — Tak, są takie paralele. Wzmacnia je warstwa wideo, gdzie pokazano Niemcy lat 30. i współczesną Rosję. Ale najważniejsza w tej inscenizacji, jak i we wszystkich innych spektaklach naszego teatru, jest muzyka i fabuła. — Kilka lat temu miał Pan okazję dotknąć ukraińskiej literatury i stworzyć postać Bohdana Chmielnickiego w spektaklu według powieści Liny Kostenko „Marusia Czuraj”. — W tej roli pracujemy razem z artystą ludowym Ukrainy Ołeksandrem Krawczenką. Główny dramatyczny epizod roli to monolog Bohdana Chmielnickiego do wierszy Liny Wasyliwny. Chcę powiedzieć o ogromnym ciężarze odpowiedzialności, kiedy wychodzi się na scenę czytać ten monolog. Jestem bardzo wdzięczny koledze ze sceny – artyście ludowemu Mykole Butkowskiemu, który pomógł mi w przygotowaniu właściwej interpretacji tego monologu. Czytanie wierszy to prawdziwa sztuka. Dla mnie to niezwykle poruszająca rola. Dzięki Bogu, zrobiłem wszystko jak należy. — Czy ma Pan doświadczenie pracy w innych teatrach? — Kontynuuję śpiewanie w Studiu Operowym Narodowej Akademii Muzycznej. Bardzo lubię tę pracę, a poza tym pomaga mi ona utrzymać głos w formie. W Kowieńskim Teatrze Muzycznym, z którym nasz teatr łączy dawna twórcza przyjaźń, „Cyrulika sewilskiego” wykonują w języku litewskim. A mnie zaproszono, abym do nich przyjechał i zaśpiewał po włosku. To także ciekawe doświadczenie twórcze. Byłem z teatrem na występach gościnnych w Rumunii, Serbii, na Węgrzech. Publiczność wszędzie jest inna. Czasami grasz, a w odpowiedzi – cisza. A innym razem publiczność nakręca się od razu. Nie powiedziałbym, że ukraińska publiczność bardzo różni się od zachodniej. Widz musi rozumieć tekst, inaczej trudno mu reagować na to, co dzieje się na scenie. Wiedząc o tym, kiedy byliśmy na występach w Rumunii ze spektaklem „Bal w Savoy”, nauczyłem się jednej kluczowej frazy ze spektaklu w języku rumuńskim: „Ręce do góry!”. Trwa spektakl, na scenie zabawne, śmieszne epizody, a publiczność milczy. Ale jak tylko widzowie usłyszeli znajome połączenie dźwięków, to na sali nastąpił prawdziwy wybuch emocji. A ja siedziałem i czekałem, kiedy skończą się oklaski, cel został osiągnięty (uśmiecha się). — Rozmawialiśmy już o różnicach między operetką a musicalem. Pewnie różni się też specyfika wykonywania operetki i opery? — Bez wątpienia, śpiew operowy jest trudniejszy. Jeśli porównać ogólną długość numerów wokalnych w spektaklu, to opera będzie daleko z przodu. Aby wytrzymać obciążenie głosowe, opera wymaga prawidłowej i solidnej techniki wokalnej. Ale nie zapominajmy, że operetka jako gatunek łączy, oprócz muzyki i śpiewu, także plastykę, słowo i grę dramatyczną. Więc proszę zdecydować, co jest trudniejsze. Dlatego powiedzmy tak: opera i operetka to pełnowartościowe, niezależne, samowystarczalne gatunki ze swoimi zadaniami i metodami ich realizacji. — W Teatrze Operetki dzisiaj – oprócz operetek i musicali – wystawiają opery, balety, nawet spektakle dramatyczne. Czy to nie za dużo dla jednego teatru? — Polityka teatru polega na pozycjonowaniu się jako teatr różnych gatunków. Na ten temat mogą być różne opinie, czasem diametralnie przeciwne. Ale wynik można ocenić po pewnych czynnikach. Jeśli ludzie chodzą do teatru i sale są pełne – poruszamy się w dobrym kierunku. Można dużo mówić o tym, że skoro jesteśmy Teatrem Operetki, to powinniśmy śpiewać tylko operetkę. Jednak jeśli spojrzymy na teatry muzyczne Europy, to zobaczymy, że tam śpiewają wszystko, nie będziemy przecież specjalnie tworzyć Teatru Musicalu czy Teatru Opery Buffo. Każdy materiał muzyczny jest dla nas interesujący. Na przykład mamy inscenizację opery „Cyrulik sewilski” z bardzo ciekawą interpretacją, gdzie, nawiasem mówiąc, nasi artyści-wokaliści wytrzymują operowe obciążenie głosowe w pełnym zakresie. I spektakle dramatyczne są dla nas interesujące zarówno z punktu widzenia materiału, jak i z punktu widzenia kunsztu aktorskiego. Aktor rośnie od roli do roli. Takie bogactwo gatunkowe jest interesujące nie tylko dla aktorów, ale i dla widzów. Kiedy zaczynałem pracę w teatrze, to przychodziło do nas po 30-50 widzów, wszystkich ich zbierano w centrum sali. A teraz są komplety, bilety kupuje się na dwa miesiące przed spektaklem. — Dzięki czemu udało się to osiągnąć? — Przede wszystkim to zasługa kierownictwa teatru i dyrektora artystycznego, artysty ludowego Ukrainy Bohdana Strutyńskiego. Opracowano strategię rozwoju teatru, przemyślano politykę reklamową. To od razu wpłynęło na wizerunek teatru, wpływy z kas. Naszym celem jest wydawanie wysokiej jakości produktu muzycznego, który byłby rentowny i podobał się widzom. I proces ciągłego rozwoju trwa przez te wszystkie lata. — Jak przeżywacie surową kwarantannę? — Trudno. Stęskniliśmy się za muzyką, spektaklami. Głos wymaga obciążenia, trzeba śpiewać codziennie. Jeśli nie ma takiej możliwości, to głos słabnie. Teraz odzyskujemy siły. Po zakończeniu surowych obostrzeń kwarantannowych stworzyliśmy koncert „Od serca do serca”. Inicjatorem tego projektu został główny dyrygent naszego teatru Serhij Didok. Dobrał wspaniałą muzykę, napisał aranżacje na niewielki skład orkiestry symfonicznej. Koncert wyszedł kameralny, rodzinny, blisko publiczności. Wszyscy czerpaliśmy z tego koncertu ogromną przyjemność. Bardzo się cieszę, że zaproszono mnie do tego projektu. Naszym zadaniem było pokazanie, że ukraińska pieśń jest niezwykle piękna i melodyjna. Mamy co śpiewać. Możemy ukraińską muzyką wypełnić eter każdego radia. Ale oczywiście tęsknię za dużą sceną. A jeśli przychodzi brać udział w projekcie, gdzie obok ciebie na scenie jest cała orkiestra, to w ogóle fantastyka. Teraz w teatrze trwa praca nad musicalem „Dorian Gray”. To bardzo ciekawy projekt, w którym zaangażowanych jest wielu aktorów. Mam niewielką rolę. Jeśli pozwoli sytuacja epidemiologiczna, to wypuścimy spektakl w tym sezonie teatralnym. W klasycznej operetce zagrałem wiele ról. Z przyjemnością rozważę każdą propozycję roli, która będzie pasować do mojego głosu. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. Niedawno świętował jubileusz ukraiński artysta komedii muzycznej, śpiewak (baryton), solista-wokalista Kijowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Operetki, artysta ludowy Ukrainy Serhij Awdiejew. „Jeden z najjaśniejszych solistów teatru. Przez lata pracy w Narodowej Operetce Ukrainy Serhij Awdiejew odkrył się jako utalentowany i wysoce profesjonalny aktor, tworząc całą galerię wyrazistych postaci scenicznych, którym zawsze nadawał wyrazistą i zamkniętą formę sceniczną” – zaznaczono na oficjalnej stronie teatru. Występuje także w programach koncertowych z repertuarem klasycznym i współczesnym. Dzisiaj pan Serhij jest gościem „SP”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

roku 1976 nagrałam dwa obrzędy weselne w Hucie Kamińskiej i Wydryczach. I… trafiłam w pole widzenia miejscowych funkcjonariuszy KGB, Ołeksandr Symonow dosłownie chodził za mną krok w krok, otrzymywałam listy poddawane cenzurze. Uratował mnie udział w VI zjeździe Towarzystwa Pedagogicznego oraz przejście do pracy w jego oddziale obwodowym. W ciągu czterech lat wyprowadziłam naszą jednostkę na drugie miejsce na Ukrainie. Przejście na emeryturę pozbawiło mnie służbowej codzienności. Wygłaszam wykłady w Wołyńskim Instytucie Podyplomowego Kształcenia Pedagogicznego, spotykam się z nauczycielami i uczniami Wołynia. Dużo pracuję nad badaniem kultury ludowej, tradycji i zwyczajów, melosu mieszkańców Polesia, porządkuję zebrany materiał, piszę książki. Z Bożą pomocą udało się wydać 18 książek: „Kalynowyj kwit Polissia” (śpiewnik), „Narodyny, abo Darowana Bohom swicza: rodylni zwychaji Zachidnoho Polissia”, „Narodnyj kałendar Wołynskoho Polissia”, które zostały uznane za „Książki roku”, „Nujno: na skryżalach istoriji ta sohodennia”. Książkę „Wesillia na Polissi” uzupełniłam rozdziałami: „Winkopletyny”, „Korowajnyj ta syrnyj obriady na poliskomu wesilli”, „Osobływosti poliskoho wesilnoho etyketu”, wydałam pracę „Poliska wesilna epopeja”. Nieprostym stronom swojego życia poświęciłam książkę wspomnień „Na perechrestiach doli”. Kiedy moją rodzinną wieś Krymne z jej 400-letnią historią podstępnie pozbawiono statusu odrębnej miejscowości i historycznej nazwy oraz przyłączono do jej dawnej ulicy Bronyci, która zaledwie 40 lat temu stała się wsią, rzuciłam się do walki o sprawiedliwość. Początkowo byłam sama, później dołączyli niektórzy moi ziomkowie. 9 lat trwała walka, ale zwyciężyliśmy! Kolejne 9 lat poświęciliśmy na to, aby postawiono odpowiednie znaki na wjeździe i wyjeździe ze wsi. Musiałam nawet napisać książkę „Krymno i Bronycia: mynuwszyna ta sohodennia” (około 200 stron). Ale praca nie poszła na marne: kiedy Ukraińska Cerkiew otrzymała status autokefalicznej, moja rodzinna wieś była pierwszą w rejonie, która przeszła do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Swój wiersz, poświęcony wsi, kończę słowami: I ty odrodziłaś się, wiosko moja, I będziesz długo, długo żyć! Więc jeszcze kukułka nam kuka I słońce świeci w zenicie. Swoje 85-lecie powitałam książką „Mow spałach błyskawky: Kamin-Kaszyrske pedahohiczne uczyłyszcze w dokumentach, personałijach ta spomynach”, która ujrzała światło dzienne trzy miesiące temu. Więc dopóki ręka trzyma pióro, a palce znajdują klawisze komputera, będę pracować. – Niech słońce Pani życia jeszcze długo „świeci w zenicie”! A do tytułu honorowego krajoznawcy Ukrainy, nagród imienia Mykoły Kudeli i Wasyla Kmecynskiego dołączą inne wyróżnienia. Ałła DMYTRENKO, docentka katedry muzealnictwa, ochrony zabytków oraz działalności informacyjno-analitycznej Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Więc kukułka nam jeszcze kuka, a słońce świeci w zenicie»

– Pani Aleksandro, obchodziła Pani swoje 85-lecie. To dużo czy mało? – Bez wątpienia dużo. Ale tutaj najważniejsze jest to, co człowiek zdążył zrobić w tym czasie. Ile by lat nie przeżył, zawsze szkoda opuszczać ten świat. Zdobyto doświadczenie, wiedzę, coś zrobiono, a tobie wydaje się: mało. Więc planujesz zrobić coś jeszcze, ale to już jak Bóg da. – Co zaliczyłaby Pani do swoich osiągnięć i zwycięstw? – Przede wszystkim – nigdy nie krzywiłam duszy, starałam się, jak mówią moi ziomkowie z Polesia, żyć w prawdzie, chociaż to zawsze nie jest proste. Nigdy nikogo nie zdradziłam, ale też nie wybaczałam zdrady. A poza tym ocaliłam życie i zdrowie mojej mamusi. Wojenna zawierucha, ciężkie próby jeszcze we wczesnym dzieciństwie dały mi zrozumieć, że matka to najbliższa i najdroższa osoba, mniejsza o to, że ciągle choruje. Uświadomiłam sobie swój główny obowiązek: zachować jej zdrowie. Widziałam, jak ponad siły haruje przy czymś – bez wahania rzucałam się z pomocą: „Dajcie ja!”. Choć i u mnie brakowało sił. Nigdy nie pozwalałam sobie na nieposłuszeństwo i nigdy o nic jej nie prosiłam. Bo co ona mogła dać? Chyba tylko serce. Od ósmego roku życia przez trzy lata z rzędu wypasałam krowy bez żadnej zmiany w święto czy dzień powszedni. Budzą cię ze wschodem słońca, a ty, przysypiając, pędzisz bydło na pastwisko, a zaganiasz już o zmroku. Z niewielką przerwą w południe. A tak bardzo chce się pobawić z innymi dziećmi!.. Ale ja nie narzekałam: innego wyjścia nie było. – W swojej książce „Niby błysk pioruna” mówi Pani, że ludzie uważają dzieciństwo za raj. „A moje dzieciństwo – twierdzi Pani – spaliła wojna”. – Tak, w dosłownym znaczeniu tego pojęcia. Pod koniec zimy 1944 roku wieczorem do naszej wsi wszedł oddział „Ukraińców” – tak nazywali moi ziomkowie żołnierzy UPA. Czym mogli – nakarmili, dali schronienie na noc. Nad ranem na wieś rzucili się „czerwoni”. Upowcy, aby nie narażać ludności na niebezpieczeństwo, ostrzeliwując się, udali się do lasu polikowskiego. Rozwścieczeni napastnicy zaczęli palić ludzkie domostwa. Robili to celowo i umiejętnie: najpierw podpalali chaty, a potem, wyrywając płonące snopki słomy ze strzech, nieśli je do budynków gospodarczych, które w mgnieniu oka stawały w płomieniach, i zostawiali na podwórkach uzbrojonego bandytę, aby gospodarze niczego nie ugasili. I w tym ognistym piekle wbiega na nasze podwórko sąsiedzki chłopiec Jurko Macyk i pędzi na ogród. – Stój! – krzyczy podpalacz. Ale mały nie słyszy i biegnie dalej. Seria z automatu – i Jurko, rozłożywszy ręce, pada twarzą w śnieg. – Przecież to dziecko! – wykrzykuje przez łzy mama. – A mnie jaka różnica? Kazano stać, to stój, sukinsynu! Dla mnie zabić człowieka to wszystko jedno co muchę! Po dniu nadleciała nowa banda „czerwonych”, ograbiła resztę wsi i zabrała pogorzelcom ostatnie rzeczy. Mamie – kożuch i buty, ojcu – sweter, ze mnie potężny dziad zrwał z głowy sklepową chustkę. Mówiono przecież – „ludowi mściciele!”. Tylko że mścili się nie na wrogu, a na narodzie! Rodzina przeniosła się do sąsiedniej wsi. Wczesną wiosną ojciec postanowił lasem przedostać się do rodzinnego gospodarstwa, przekopać grządkę i posiać tytoń na rozsadę, obiecując, że do wieczora wróci. Nie wrócił… Mieszkańcy chutoru znaleźli go z odrąbaną głową. To była zemsta za syna – żołnierza UPA. Po dwóch latach nie stało się też brata… Z Bożą pomocą przeżyliśmy. W 1947 roku wróciliśmy do rodzinnej wsi bez żadnych zapasów żywności. Ciężko głodowaliśmy, jednak wytrwaliśmy. Bardzo chciałam się uczyć, dlatego uczyłam się na „celujący”. Widząc zaś, jak mamusia cieszy się z każdego mojego sukcesu, jeszcze bardziej się starałam. Siedmioklasową szkołę ukończyłam z wyróżnieniem, przeczytawszy wszystkie książki ze szkolnej i wiejskiej biblioteki. Więc, aby zaspokoić moje czytelnicze apetyty, nauczycielka języka rosyjskiego i literatury Maria Iwaniwna Hłoba dawała mi na dzień lub dwa do poczytania książkę, którą przywoziła dla siebie z rejonowej biblioteki. Ten ogrom przeczytanej literatury kształtował mój stosunek do otaczającego świata i najbliższego otoczenia. Byłam przekonana: człowiek może osiągnąć najtrudniejszy cel, jeśli będzie uparcie i wytrwale pracował. W studium pedagogicznym również uczyłam się na celujący, przygotowując się do przyszłej pracy nauczycielskiej. Podwyższone stypendium ułatwiało mi życie, bo zimą mama nie mogła pomóc w żywności. W wyobraźni już malowałam atrakcyjne obrazki nauczycielskiego życia i postawiłam sobie za cel zdobyć wyższe wykształcenie – uniwersyteckie! Stworzyłam obraz Nauczyciela: erudyta, wszechstronnie rozwinięty, doświadczony, dobry, kocha dzieci i swoją pracę. Więc starałam się nie tylko gruntownie przyswajać przedmioty nauczania, ale i wszechstronnie rozwijać: grałam na domrze, gitarze, malowałam, śpiewałam. Kierowałam chórem dziecięcym szkoły podstawowej, pełniąc obowiązki starszej drużynowej. Instytucje kultury szukały wtedy utalentowanej młodzieży. Z naszego studium do obwodowego centrum twórczości ludowej wysłano i mnie. Niestety, nikt z nas nie przeszedł selekcji, ale mimo wszystko odebraliśmy to jako sukces. – Wychodzi na to, że do swojego nauczycielskiego powołania podeszła Pani w pełnym uzbrojeniu. – Ma Pani rację. Jednak życiowe okoliczności przekreśliły moje wcześniejsze plany. Musiałam zamiast stacjonarnych studiów na uniwersytecie zatrudnić się w pracy. W następnym roku rozpoczęłam zaoczne studia na Odeskim Uniwersytecie Państwowym i wzięłam na swoje utrzymanie mamę. Pracę nauczycielską rozpoczęłam w siedmioklasowej szkole w Kaczyńcu i otrzymałam pod opiekę najbardziej problematyczną klasę – 26 nieposłusznych chłopców i 6 dziewczynek. Najpierw: postanowiłam uważniej przyjrzeć się swoim uczniom. Szukałam w każdym dziecku właściwej mu iskierki, kształtowałam motywację do nauki. Jak to mówią, kto szuka, ten znajduje. Bardzo pomogła mi własna wiedza, bo mogłam od niechcenia przetłumaczyć komuś zdanie lub dwa z niemieckiego, innemu – podpowiedzieć rozwiązanie zadania. Mój autorytet rósł, a sukces nie kazał na siebie czekać. O różnych rodzajach i formach naszej wspólnej pracy można napisać cały traktat albo nawet powieść. Oprócz tego kierowałam chórem uczniowskim i chórem wiejskiej młodzieży, zorganizowałam amatorski teatr dramatyczny. Dla absolwentów siedmioklasówki wkrótce otworzyłam 9 klasę Kowelskiej wieczorowej szkoły średniej. Tutaj, w Kaczyńcu, zaczęłam pisać do gazety rejonowej, zainteresowałam się pieśniowym folklorem ziomków. W sąsiedztwie mieszkała samotna kobieta Kławdija Mychajliwna Łohwynśka, albo baba Kładźba, jak przezywano ją we wsi. Ona rzeczywiście była prawdziwym, bezdennym skarbcem twórczości ludowej. „Pioseneczki, pioseneczki, ile ja was umiem, pozbieram w fartuszek, po polu rozsieję” – zaśpiewała mi kiedyś babcia. I choć dobrze jej nigdy się nie wiodło, ale rodzinne pieśni, podania, przysłowia na całe życie pozostały w jej sercu. Marzyłam, że skończę uniwersytet i zapiszę to, co zachowała, ale niestety nie zdążyłam… Jakie skarby pieśniowego folkloru zabrała baba Kładźba na tamten świat, niemożliwe jest nawet sobie wyobrazić! Później były szkoły średnie w Nujnie i Worokomlu. Łączyłam pracę nauczycielską z obowiązkami zastępcy dyrektora, kierowałam klasami. Czasami i teraz spotykamy się, utrzymujemy kontakt telefoniczny z absolwentami. – A jak znajdowała Pani wspólny język z trudnymi klasami? – Dużo mówimy o wszechstronnym rozwoju uczniów i bardzo mało w tym kierunku robimy. Wychowawca klasy musi zadbać o drogi i środki rozwoju każdego dziecka. Nie mniej ważne było kształtowanie u wychowanków poczucia patriotyzmu, miłości do rodzinnego kraju. W tamtym czasie można było usłyszeć od sąsiadów: „Poleszuk jest zacofany, tępy, opóźniony” i tym podobne. Od pierwszych dni pobytu w Kaczynie zapisałam dawną opowieść o pewnym zarozumiałym Niemcu, który z nikim się nie liczył i nikogo nie pozdrawiał. Ale dawni kaczynianie… jednak go wychowali i on, opuszczając wieś, zobaczył: na jeziorze, które rozciągało się pośrodku wsi, pływa gęś. Zdjął więc kapelusz i przywitał się: „Dzień dobry, gęsi! Nauczyła mnie wasza Ruś czapkę zdejmować i „dzień dobry” mówić”. Moi uczniowie usłyszeli wtedy tę opowieść po raz pierwszy. Rok później znaleziono dawny skarb uprzęży, która należała do jakiegoś Gota, który przybył tu jako zdobywca, zamierzał wrócić, ale nie wrócił. Widocznie nie z własnej woli. Takie fakty nie pozostawiały dzieci obojętnymi. – Chciałoby się, aby opowiedziała Pani choć kilkoma słowami o swojej pracy jako kierowniczka gabinetu metodycznego rejonowego wydziału oświaty. – To odcinek drogi życiowej trwający 12 lat. Opracowaliśmy system pracy z początkującymi pedagogami. Organizowaliśmy wycieczki, różne imprezy wypoczynkowe, stworzyliśmy kluby młodych nauczycieli, na których czele stanęli prezydenci. Niektórzy drwili: „Polesie – i prezydenci, ha-ha!”. Ale my pracowaliśmy nie szczędząc sił. Nasze doświadczenie z młodymi pedagogami było badane przez republikańskie i ogólnozwiązkowe ministerstwa oświaty. Stanęłam na czele rejonowego oddziału Towarzystwa Pedagogicznego USRR, które ściśle współpracowało z Towarzystwem Ochrony Zabytków Historii i Kultury pod przewodnictwem niezapomnianego Petra Tronki. Badaliśmy i studiowaliśmy kulturę ludową oraz twórczość. I niech to nie było pełnowartościowe odtwarzanie ludowych zwyczajów, ale budziło to pamięć ludową: my śpiewaliśmy – a ludzie… płakali. Prawie wszystkie weekendy poświęcałam badaniu ludowych zwyczajów i obrzędów, zapisom melodyki pieśni. Latem 13 marca swoje 85-lecie obchodziła znana wołynianka, szczera patriotka rodzinnego kraju, autorka „Słowa Proświty” Ołeksandra Pawliwna Kondratowycz. Mimo surowych wymogów kwarantanny, koledzy odwiedzili znamienitą rodaczkę, wypytali o przeżycia, osiągnięcia, plany na przyszłość i zaproponowali „Słowu Proświty” tekst ciekawej rozmowy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

«Natchniony śpiew boskiemu pięknu»

Petro SZKRABIUK W latach 1592–1598 William Szekspir stworzył sto pięćdziesiąt cztery sonety o miłości, wśród których jest taki (sto szósty): Gdy w kronikach dni minionych Czytam opisy twarzy pięknych, Natchniony śpiew boskiemu pięknu Na cześć kobiet i rycerzy szlachetnych, Płomienne słowa o promiennej urodzie, Uroczysty hymn ustom, oczom, brwiom, – Upewniam się, jak w tę pieśni świątynię Ty weszłaś, jak w swoją siedzibę. Proroctwem były tobie pochwały Śpiewaków, którzy marzyli o twym przyjściu. Przewidując ciebie, oni jak należy Piękna w dawnych czasach nie wysławili. A my, którym ukazałaś się dzisiaj, Zaniemówiwszy, słów nie możemy znaleźć. *** Wiadomo, że człowiek stworzony jest na obraz i podobieństwo Boże, a zwłaszcza kobieta jako kontynuatorka rodu i strażniczka tradycji, moralności oraz domowego ogniska. Dlatego piękno jej zachwycało i zachwyca przez wieki. Kiedy przechodziła sprawczyni wojny trojańskiej Helena, to wszyscy mężczyźni się oglądali – tak była piękna: „Straszna twarzą swoją, do bogiń ona podobna nieśmiertelnych” – pisał Homer. A dlatego „żadna ze śmiertelnych kobiet nie mogła równać się z nią urodą. Nawet boginie zazdrościły jej”. Pobożne uczucia wywołują w nas (nawet gdy patrzymy na reprodukcje) Gioconda czy Sykstyńska Madonna Rafaela, która przypomina nam Matkę Boską, czy poemat Szewczenki „Maria”, czy mnóstwo innych kobiecych wizerunków, których czar prowadził rękę malarza i inspirował poetów. „Utwór nie będzie ludzki bez ubóstwienia kobiety – podkreśla nestor ukraińskiego piśmiennictwa Wiktor Miniajło – bo wszystko, czym żyje ludzkość, jest w niej. To moje credo, bo ojciec nic nie traci przy narodzinach dziecka, a matka – jeszcze siłę kości swoich oddaje mu. Cóż tam, w najlepszym okresie swojego życia, w rozkwicie, kobieta krwią spływa za prawo do rodzenia dzieci, za ród swój, za naród, za ludzkość. Bez ubóstwienia kobiety utwór literacki skazany jest na porażkę”. Wyrazem marzenia jest ubóstwianie kobiety (czy dziewczyny) na odległość. Wspomnijmy Petrarkę i jego dwunastoletnią ulubienicę Laurę czy Dantego i boską Beatrycze, którym obaj poeci poświęcili cudowne sonety. Wspomnijmy średniowieczne turnieje rycerskie i wędrownych trubadurów, którzy swoje zwycięstwa w pojedynkach i poezję również poświęcali kobietom, pielęgnując kult Pięknej Damy. Piękno od małego zachwyciło wybitnego pisarza-myśliciela i więźnia politycznego Mykołę Rudenkę. Przejawiło się to podczas młodzieńczego spotkania z Cyganką. „Cyganka – wspominał Mykoła Danyłowycz – towarzyszyła mi do sklepu i z powrotem, aż do samego domu. Coś ona, oczywiście, mówiła, ale to nie miało żadnego znaczenia. Ja jej nie słuchałem – tylko patrzyłem w niezwykle piękną twarz, obramowaną białą dzianą chustką. Od pierwszych kroków na tej ziemi uroda miała nade mną taką władzę, że zawsze gotów byłem zapomnieć o wszystkim na świecie i bezwzględnie jej ulegać. W samej urodzie, niezależnie od innych cech, widziałem coś świętego, anielskiego (kursywa moja – P. Sz.). Muszę przyznać, że tak to zostało do dzisiaj, choć ja, oczywiście, miałem dość gorzkich rozczarowań”. A jednak, jak mówił inny ukraiński prozaik, Mykoła Krawczuk, „jest jeszcze na tym danym świecie wiele radości, a wśród nich największy dla nas cud – kobieta”. *** Piękno kobiet, ich mdłość, ich ręce bezwładne – Współuczestniczki błogostanów, współwinne przewin, I oczy, co upajają mocniej niż wszystkie wina, Lecz czasem mówią „nie” samcom, niepowstrzymanym w szale, Ich głos, co zawsze wycisza nam żale, Jak nawet zdradza – jakiż on dobry! Łagodny śpiew, poranny zew, wieczorny dzwon, Piękny płacz, co zamiera w przytulnych zwojach szala… Tak pisał francuski liryk Paul Verlaine (1844–1896), jak i mnóstwo innych poetów, którzy są szczególnie wyczuleni na piękno kobiet. Poprzednik Verlaine’a, Pierre Ronsard (1524–1585), przyznawał, że: „Przed pięknem ich bezsilni my w pojedynku, / Ono silniejsze od wszystkich – bogów, ludzi i broni”. Nieprzypadkowo bohaterkami większości poezji Roberta Burnsa (1759–1796) były dziewczęta: Bo to przecież piękno ze wszystkich piękności, Wszystkich stworzeń perła: Mężczyzna u Boga był szkicem, A kobieta – obrazem. A oto co pisał w „Austro-ruskich wspomnieniach (1867-1877)” Mychajło Drahomanow, który latem 1875 roku podróżował po Galicji i Bukowinie, a następnie docierał do Putiłowa z huculskich Kęt. Był głodny. „Pozostawało żywić się cudownymi krajobrazami i pięknem ludu, a zwłaszcza kobiet i dziewcząt. Nigdzie w ruskim świecie nie ma takiego piękna. A kobieciarstwa, najwięcej dziewcząt, po drodze spotykało się niemało, bo – jak zobaczyłem ja wtedy z podziwem – tam taki zwyczaj, że dziewczęta naprawiają drogi w święto. A w ten dzień było jakieś święto. W jednym miejscu koło drogi pracowało ze 70-80 dziewcząt i młodych mężatek, jedna lepsza od drugiej, wszystkie ukwiecone, w świątecznych strojach”. Tak, Ukrainki są niezwykle piękne. W 1924 roku architekt i historyk sztuki Wołodymyr Siczynski opublikował książkę „Cudzoziemcy o Ukrainie” (wznowioną w 1992 roku w Kijowie), w której m.in. przytoczył szereg faktów o wrażeniach obcokrajowców z pobytu na naszej ziemi. „Najwięcej łaskawości w słowach i gestach znajdziesz na Rusi, specjalnie u kobiet…”, – zauważał jeden z takich podróżników, Niemiec Ulrich von Werdum, w swoim „Dzienniku podróży…” z lat 1670-1672. – „Dlatego mówią, że we Lwowie żyją tak piękne, delikatne i kuszące niewiasty, jak, zresztą, nigdzie na całej kuli ziemskiej. Spotkałem tam ja sam porządną kobietę, która, kiedy ja coś chciałem u niej kupić, umiała mi powiedzieć uprzejmy komplement w języku łacińskim i umiała wyrazić się w bardzo pochlebnych zwrotach”. Naturalne jest, że ukraińskie dziewczęta zostawały żonami sułtanów, carów, książąt (Roksolana, Helena Glińska, Maria Desnicka…), ludzi, którzy pozostawili jasny ślad w piśmiennictwie i światowej kulturze.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Realne sylfidy Iwana Franki

Przede wszystkim, czym jest sylfida. Sylfy, sylfidy (fr. sylphes, r. ż. sylphides…), jak wyjaśnia Słownik wyrazów obcych (Kijów, 1974), „…w wierzeniach wielu narodów europejskich jeden z rodzajów elfów – duchów powietrza”. Sylfida – to istota wymyślona, widmowa, a zarazem ideał, do którego mężczyzna dąży przez całe życie. Za taką idealną kobietą tęsknił Iwan Franko. I szukał… O tym boleśnie mówi w wierszu „Trzykroć mi się objawiała miłość” („Trzeci snop” dramatu lirycznego „Zwiędłe liście”): Trzykroć mi się objawiała miłość. Jedna nieśmiała, jak lilia biała, Z westchnień i marzeń utkana, z przędzy Srebrzystej, niby motyl, podfrunęła. Kąpał ją w różowych blaskach maj, Na purpurowej chmurze siadła I widziała dokoła raj i raj! Była niewinna, jak dziecko, Pachnąca, jak świeżo rozkwitły gaj. Nieśmiałą „lilią białą”, pierwszą niezapomnianą miłością była Olha Roszkewycz, która jednak we wrześniu 1879 roku wyszła za mąż za ks. Wołodymyra Ozarkewycza (brata Natalii Kobrynskiej) i którą, według słów jednego z frankoznawców, Franko „szukał… w innych kobietach”. W ślad za nią: Objawiła się druga – dumna księżniczka, Blada, niby księżyc, cicha i smutna, Tajemna i niedostępna, niby świętość. Mnie ręką zimną ona Odsunęła i szepnęła tajemnie: Mnie nie żyć, więc niech umrę sama! I milcząc znikła tam, gdzie wiecznie ciemno. Objawiła się trzecia – kobieta czy bestia? Patrzysz na nią – i oczom przyjemnie, Upajasz się jej pięknością wzrok. Lecz zarazem strach bierze, dusza stygnie I siła rozpływa się w przestrzeń… Tymi kolejnymi sylfidami, i również, jak Ukrainka Olha Roszkewycz, całkiem realnymi, były dwie Polki: „dumna księżniczka” Józefa Dzwonkowska (1862–1892), która zmarła na suchoty, oraz urodziwa, lecz chłodna, całkowicie obojętna wobec poety („kobieta czy bestia”), Celina Żurowska, po mężu – Zygmuntowska (1856–1941). Poetycki dramat „Zwiędłe liście” ukazał się w 1896 roku – dziesięć lat po ślubie w Kijowie ze „wschodniaczką” Olhą Chorużyńską, której poeta (zaledwie dziewięć miesięcy po ich ślubie) poświęcił wiersz, dziękując „…za dar mały, a bezcenny twój, / Co, niby kwiat, upiększył szlak jesienny mój…” I to naturalne. Szukając sylfidy i uświadamiając sobie, że raczej nie znajdzie jej w Galicji, Franko ożenił się z Olhą Chorużyńską – przede wszystkim z powodów politycznych, z poczucia jedności: Wschód i Zachód razem. Była to światła kobieta z wyższym wykształceniem (ukończyła w Charkowie Instytut Panien Szlachetnie Urodzonych oraz Wyższe Kursy Żeńskie w Kijowie), patriotka, jednak dziedziczna choroba nerwowa, którą pogłębiła tragiczna śmierć najstarszego syna Andrija w kwietniu 1913 roku, częściowo kłopoty bytowe, doprowadziły do tego, że w grudniu 1914 roku Franko oddał ją do szpitala przy ulicy Kulparkowskiej, gdzie przebywała cztery lata, wyszła stamtąd w 1918 roku, kiedy męża już dawno nie było wśród żywych… *** Rzeczywistość zawsze pozostaje rzeczywistością, a marzenie – marzeniem. Choć czasami one się łączą, o tym później. A teraz – „Fantazja” francuskiego poety i eseisty Gérarda de Nervala (1808–1855): I biała kobieta z czarnymi oczami, W starodawnym stroju przy oknie… Zdaje się, że ja drogami ziemskimi Kiedyś spotykałem ją! – i znów ona… Książkowe reminiscencje o „białej damie” natchnęły również wiersz Bohdana Łepkiego, w którym pokornie zaznacza: „Nie proszę o miłość ani łaskę” (cykl „Intermezzo”, 1922), jedynie zaklina: Bądź mi jak ta biała dama, Co po zamku w cichą północ idzie, Bądź mi niby skarb Sezama, – Klucz przepadł… Nikt nie odnajdzie… To właśnie jest dążenie do ideału, poszukiwania go, pragnienie, aby ukochana odpowiadała wyobrażeniom swojego wybranka. Tenże Bohdan Łepki pisze: „Kiedy ty, miła, rzeczywiście z nieba rodem, / To czystą pozostaniesz na wieki…” Ale gdzie ona, ta miła? Nie wiem, gdzie ona i jak ją nazwać, Jaki ma głos, płacz i śmiech, Nie wiem, czy spotkam ją, by opowiedzieć Swój ból najcięższy i najgorszy grzech. A jednak za nią tęsknię W samotności i w czasie głośnych zabaw, Wśród stepu i w kalinowym gaju – Niby mi ktoś moje szczęście zabrał. I tylko czasami w wieczorną godzinę, Kiedy w duszy nastanie cisza, Kiedy ja szum i gwar świata porzucę, – Zdaje się, jakby przy mnie ona była. Zdaje się, jakby niebieskimi oczami Wpatrywała się w duszę, hen na dno, I przemawiała cichymi słowami Tak, jak kiedyś dawno-dawno-dawno.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Sny, które stały się jawą

*** Szeroka i czuła natura artysty nie może nie reagować na piękno, bo, jak wyznawał Oldze Roszkewycz Iwan Franko, „piękno ludzkie, czy to mężczyzn, czy kobiet, zawsze wywiera na mnie bardzo silne wrażenie, nie raz całymi godzinami błądzę po mieście, pracę porzucam w domu, żeby tylko do syta napatrzeć się na twarze pięknych ludzi…” Jednakże, jak powiedział mądry Szkot Burns, piękno to jeszcze nie wszystko, jeszcze trzeba i do piękna. Właściwie o tym samym pisał też Franko w wierszu poświęconym nauczycielce i pisarce Klementynie Popowycz (1884 r.), jako odpowiedź na jej wiersz pod wymownym tytułem „Musisz kochać!”: Piękna dziewczyno, pachnący kwiecie! Okiem i słowem strzelasz ty celnie! W serca czuły schowek ukryty – Kto cię widzi, ten musi kochać. Tylko nie gniewaj się za szczere słowo: Świat i życie ty bierzesz powierzchownie, Myślisz, kto śpiew twój pokocha i oczy, Ten już niczego na świecie nie zechce. Jeśli dla oczu i dla pieśni twojej Rzuci on wszystko – walkę za idee, Pracę dla tych, których tłoczą okowy, – Wierz mi, serce, nie wart on miłości. Jeśli zaś, oprócz oczu i oprócz słowa dźwięcznego, Ty nie dasz mu w życiu niczego, W bój nie zagrzejesz i ran nie zagoisz, Wierz – i sama ty miłości nie jesteś warta. Blask czarodziejski oczu zgaśnie, Zmieni się głos, i śpiew zamilknie, – Jeśli zaś w twoim sercu i myśli pustynnie, Czym ty wtedy oczarujesz, dziewczyno? Właśnie takiego połączenia – fizycznej i duchowej urody, które zakłada wzajemne zrozumienie, wzajemne wsparcie – i szukał Franko. „Ideałem moim jest k o b i e t a w pełnym znaczeniu słowa, kobieta – człowiek, kobieta – myśląca, rozumna, uczciwa i przekonana (…) do tego ideału ogólnego dodać jeszcze tylko kobietę kochającą, gorącą, serdeczną, szczerą – i to cały mój ideał…” Albo weźmy naszego współczesnego – poetę z Zakarpacia Petra Skuncia. Jeszcze całkiem młody (1964 rok) pisał: Żono miła… Ja jeszcze nieżonaty, A o żonie myślę, jakby Owoce swojego marzenia zbierać Ja zapragnąłem, choć marzenia nie znalazłem… Sylfida nadal mąci wyobraźnię mężczyzn. Dla dwudziestopięcioletniego lotnika i niedługo sławnego pisarza Antoine’a de Saint-Exupéry’ego „ta, która jest potrzebna, składa się z dwudziestu kobiet…” – pisał on z Paryża do matki. I jej szukają. Giacomo Casanova zasłynął swoimi miłosnymi zwycięstwami (podbił sto trzydzieści dwie piękności), ale tak i nie znalazł tej jedynej, zmarł w samotności, opisawszy przedtem w 12 tomach swoje przygody, między nimi i tę, którą miał we Lwowie z cnotliwą wiejską dziewczyną – oczywiście, jak to on w większości robił, za wynagrodzenie: zapłacił jej ojcu sto florenów. „Miłość do kobiet, nieświadoma i prawie bezosobowa – wyjaśnia André Maurois – nie zawsze jest oznaką niestałości czy lekkomyślnego marnotrawstwa uczuć; przeciwnie, wywołuje ją uparte pragnienie znalezienia sylfidy, która przychodzi w nasze sny i wymysły naszej młodości i której nie może zastąpić żadna z realnych kobiet”. Jednym słowem, niezwykłą siłę ma wymarzona ukochana, którą Petrarka i Dante, a i nasz Franko, widzieli w konkretnych kobietach, ale z odległości; Nerval i Łepkyj – w oknach starodawnych zamków; Heine – na dnie morskim. (Zob.: Heine H. Wybrane poezje / Pod redakcją L. Perwomajskiego. K.: Państw. wyd-wo lit. pięknej, 1955. S. 114–115). Do innych sylfidy nawiedzały w snach, o czym wspomina André Maurois w eseju o Chateaubriandzie. I nie tylko do Chateaubrianda… Dawno mi jakaś nieznana kobieta się śni, Co kocha tak mnie, jak ja ją kocham, Lecz obrazu jej nijak nie uchwycę – Za każdym razem ta i nie ta, coś musi się odmienić. Wiadomo jej wszystko to, co innym tajemnicą, Co w sercu ja taję, co sercem ja cierpię, I umie tylko ona zmywać pieczęć żalu Z mojego czoła, łaskawa żałobnica. Jaka ona z wyglądu, nie przypomnę sobie ja, Imienia nie pojmę też – jakieś jasne imię, Jak tych ukochanych, które wcześnie śmierć skosiła. Wzrok niby u posągu, a głos niedźwięczny, Niby oddalony, przyciemniony taki, Jak u nieboszczyków, których zapomnieć nie sposób. To sonet Paula Verlaine’a „Marzenie” z cyklu „Melancholia” w przekładzie Mykoły Łukasza. Sonet znaczący. Bo jeśli wierzyć w istnienie równoległego świata, w którym nie ma czasu, to być może właśnie z tego niewidzialnego świata przychodzą zagadkowe istoty, materializują się, mącąc ludzi ziemskich. Lubomyr Senyk Przykład – opowiadanie pisarza Walentina Rasputina „Natasza”. „To, o czym chcę opowiedzieć – zaznacza na początku Rasputin – jest dziwnym połączeniem snu, może nawet nie jednego snu, z rzeczywistością, która nadała tej historii wykończony, chociaż i nie w pełni odgadnięty sens, który, być może, pozostał jeszcze bardziej tajemniczym”. Bohater opowiadania Rasputina czeka na ciężką operację i właśnie w tym decydującym czasie, trzeciego dnia, w szpitalu pojawia się małomówna pielęgniarka Natasza. Pacjent od razu poczuł, że już kiedyś spotykał ją, ale gdzie, w jakich okolicznościach... Wstyd pytać i Nataszę, która jednak jakby zachęca do przypomnienia sobie… Lecz po operacji, w półprzytomnym stanie, nastąpiło oświecenie: „Natasza, ja przypomniałem sobie, przypomniałem sobie… my lataliśmy…” Natasza zaniepokoiła się, lekko dotknęła miękką ręką jego gorącego czoła i szybko odeszła… „I dlaczego ja od razu nie domyśliłem się – kontynuuje Rasputin – że to ona właśnie jest, ta dziewczyna ze snu?” Właśnie ona nauczyła latać (autor szczegółowo odtwarza tę scenę na górze, polanę, skąd oboje wzbili się i poszybowali nad Angarą), a kiedy znowu niechętnie wrócili na polanę, to Natasza obiecała, że „będzie przychodzić”… Kilka dni, przeniesiony z powrotem do sali, pacjent z niecierpliwością czekał na przyjście Nataszy – i na próżno. A kiedy w końcu zapytał o nią, odpowiedziano mu, że Natasza zwolniła się i wyjechała z miasta. Okazało się, w szpitalu pracowała niedługo. Tajemnicza Natasza nie była sylfidą lirycznego bohatera, on nie wymarzył jej sobie, – ona sama przyszła do niego we śnie (żeby latać), a potem – do szpitala, żeby opiekować się, ochraniać. Ona tutaj występuje jako anioł stróż. A może, naprawdę to był anioł stróż w postaci czułej dziewczyny? *** Podobna do Nataszy dziewczyna Dorotea z powieści Bułgara Pawła Weżinowa „Bariera”: ona samowolnie przyszła do bohatera tego utworu – kompozytora Antonija Manewa, czterdziestoletniego mężczyzny, którego porzuciła żona, – żeby nauczyć go latać, i nie we śnie, a na jawie, trzymając się z nią za ręce, jak ptaki. Pewnego razu lot odbył się… Kompozytor, ochłonąwszy, nijak nie mógł uwierzyć, że to stało się, zaczął nawet bać się Dorotei, na kilka dni porzucił ją, żeby przemyśleć przeżyte, i Dorotea wyskoczyła z okna. Oto wymowny epizod, podany na początku znajomości. Kompozytor na prośbę Dorotei zagrał swój nowiutki utwór. – Podoba się? Czemuż wy milczycie? – Bardzo podoba się! – pospieszyła ona. – A wiecie, jak ja tę rzecz nazwałem? – Wiem. – Dorotea nie spuszczała ze mnie oczu. – „Kastylijskie noce”. Trudno, żeby ona mocniej mnie oszołomiła, gdyby po prostu podskoczyła i ugryzła w nogę. Bo rzecz nazywała się właśnie tak. Ale to wiedział tylko ja, więcej nikt: ja jeszcze nikomu o tym nie mówiłem, nawet nie zdążyłem postawić tytułu w zeszycie… – Kto wam powiedział? Dorotea zdziwiła się: – Nikt… – Teraz ja już nie spuszczałem z niej wzroku, z trudem marszcząc czoło, a ona niespodziewanie równym głosem wyjaśniła. – Ja nie jestem całkiem taka, jak inni ludzie. – I za chwilę dodała: – Ja jestem szalona. Jednak Dorotea nie była szaloną w zwykłym tego słowa znaczeniu. Przybyła do zgiełkliwego, materialistycznego świata ze świata niewidzialnego, wiecznego, aby wznieść na jego wyżyny (nauczyć latać – duchowo, oczywiście) także Antoniego, i to nie jakiegoś tam mieszczanina, lecz człowieka twórczego, w miarę uzdolnionego. A jednak nawet on nie zdołał przełamać ram stereotypów, utartych pojęć i nawyków. Konflikt jest nieunikniony. „Całkiem normalni ludzie nie latają” – powiedział lekarce-psychiatrze, i to już po tym, jak dzięki Dorotei udało mu się oderwać od ziemi i tak blisko zbliżyć do gwiazd. „Latać nie wolno! – z tępą uporczywością powiedziałem. – To szaleństwo. Normalny człowiek nigdy nie poleci”. I on więcej nie „poleciał”, a Dorotea z rozpaczy wyskoczyła przez okno… *** O innej miłosiernej nieznajomej pisze również uczony i pisarz ze Lwowa Lubomyr Senyk w opowiadaniu „Tajemnicza historia”, które zadedykował profesorowi L. Szewczence. Bo ten profesor-medyk był świadkiem niezwykłego zdarzenia, które opowiedział Senykowi, a ten – nam, czytelnikom. W tej opowieści występuje lekarz Adrian, do którego na oddział przywieziono jego kolegę czy dobrego znajomego Mykołę, który jest nieuleczalnie chory. Wkrótce na oddziale pojawiła się nowa pielęgniarka, a lekarza uderzyło nie to, że widział ją po raz pierwszy, lecz to, że „wszystko w niej było jakieś – Adrian szukał słowa – nie z tego świata”. Kiedy zapytał, jak ma na imię, usłyszał: „Niech będzie… Mariana”. To była dziwna odpowiedź. Na inne pytanie, czy studiuje w instytucie, Mariana podała rok i swoje nazwisko. Adrian wykładał na tym roku, ale takiej studentki nie pamiętał, jednak przemilczał to, bo pomyślał, że się starzeje… Potem Mariana za każdym razem przynosiła i kładła na stoliku w wezgłowiu Mykoły to goździki, to jasne róże, dyżurowała przy nim, od niej przez cały czas promieniowała niewidzialna fala, która otulała lekarza, wprawiała go w zakłopotanie; łapał się na myśli, że dziewczyna wie, co będzie dalej, i odczuwał winę wobec niej, że nie może uratować Mykoły… Na pogrzebie Adrian z oddali, po przeciwnej stronie, dostrzegł Marianę, która była w czerni; w ostatniej chwili jakby odpłynęła, znikając w mgle białego kwiecia. Do szpitala więcej nie przyszła, dlatego Adrian udał się na rok, zapytał o Marianę. „Nikt jej tutaj nie znał, nie widział. To samo powiedzieli w dziekanacie”. „Tajemnicza historia” pod wieloma względami współbrzmi z „Nataszą” Walentina Rasputina, chociaż Lubomyr Senyk, jak wyznał później, tego opowiadania nie czytał, zresztą rozwiązanie u obydwu pisarzy jest inne: u Rasputina pacjent zdrowieje, u Senyka – umiera. Ale i tu, i tam działa dziewczyna: u Rasputina przyszła przypomnieć o lotach, u Senyka – ulżyć choremu w ostatnich dniach i odprowadzić na wieczny spoczynek. *** Nie będziemy szukać racjonalnego wyjaśnienia różnych dziwnych faktów, bo w końcu czy można przekonująco i jednoznacznie je wyjaśnić? Czy można wyjaśnić przygodę, która przydarzyła się na froncie (w okolicach Biełgorodu) Petrowi Uhlarence – przyszłemu autorowi licznych utworów literackich. Podczas bezbrzeżnej zamieci, w szynelu z cienkiego angielskiego sukna, zmierzając na lotnisko polowe, zgubił drogę, zaczął zamarzać – i wtedy usłyszał, że jakaś kobieta bije go rękawicami, próbuje podnieść... I znalazł się żołnierz w jedynej chacie pośród śnieżnych zasp, zdziwiony, jak ta mała i chuda kobieta zdołała przeciągnąć go przez próg i ułożyć w łóżku… Rozgrzawszy się, Uhlarenko ubrał się, zaczął szukać swojej wybawicielki, jednak nigdzie jej nie było. Zamieć ucichła i dotarł na lotnisko, długo myśląc o swoim tajemniczym ocaleniu. Korciło go, by zaraz wyjść na tę samą drogę, odszukać tę samą chatę, gdzie leżał na białej, czystej pościeli, widział ikony i lampkę pod nimi (to było akurat w Wigilię), jednak nie mógł – zaczęły się wyczerpujące loty… „Dopiero wtedy, gdy znów zaczęła się zamieć – wspominał Uhlarenko – poprosiłem dowódcę o przepustkę. Wziąłem ze sobą podziurawiony kulami spadochron – sześćdziesiąt metrów pierwszorzędnego jedwabiu – myśląc, że zrobię jednak prezent mojej chrzestnej. I zdaje się, że szedłem po swoich śladach, ale nigdzie nie widziałem słomianej strzechy. Szukałem jej i drugiego, i trzeciego dnia. Pewnie niczego nie było, po prostu wszystko mi się przywidziało? W domu opowiedziałem o tym, jak mnie uratowano w okolicach Biełgorodu. Na co matka moja, cicho szlochając i ocierając oczy ze łez, powiedziała: „To Matka Boska przyszła ci z pomocą, bo przecież ja przez cały czas modliłam się, prosiłam ją”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Pomnik Szewczenki w Połtawie: obchody 95. rocznicy wzniesienia

Kierowniczka działu obsługi użytkowników obwodowej uniwersalnej biblioteki naukowej Nina Kłymko poinformowała, że 9 marca, w dniu urodzin wielkiego Kobziarza, oficjalnie zarejestrowano światowy rekord pod względem liczby wzniesionych pomników Tarasa Szewczenki. Według informacji „Księgi rekordów Ukrainy”, na świecie wzniesiono 1167 pomników T. H. Szewczenki, z nich 99 – za granicą i 1068 – na Ukrainie. Taras Szewczenko wielokrotnie bywał na Połtawszczyźnie. Tutaj napisał poematy „Iwan Hus” („Heretyk”), „Ślepiec”, wiersz „Nie zazdrość bogatemu” oraz inne utwory. Przebywając w Połtawie w 1845 roku, Szewczenko odwiedził posiadłość Kotlarewskiego na Iwanowej Górze i wykonał rysunek chaty. Regionalny przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar podkreślił wagę wzniesienia w Połtawie pomnika Tarasowi Szewczence nie tylko w życiu kulturalnym Połtawy, ale i całej Ukrainy. Krótko nakreślił kontekst historyczny, w którym powstawały różnorodne zjawiska kulturowe, w tym w sferze rzeźby i architektury. Chodzi o Ukraińską Rewolucję 1917-1921 lat i wywołany przez nią potężny impuls do odrodzenia narodowego w latach 20. ubiegłego wieku. „Pierwsze pomniki Tarasa Szewczenki podczas pierwszych zmagań wyzwoleńczych o niepodległość Ukrainy na terytorium ówczesnej guberni połtawskiej pojawiły się w 1918 roku, w okresie hetmanatu Pawła Skoropadskiego. Wiosną 1918 roku we wsi Dibrowa, a jesienią – w mieście Romny. Ten ostatni, autorstwa rzeźbiarza Iwana Kawaleridzego, jest bardzo podobny do połtawskiego, który również stworzył Kawaleridze i który odsłonięto w 1926 roku, kiedy zbliżała się epoka zniszczenia ukraińskiego odrodzenia kulturalnego, wszak rok 1929 niektórzy kulturolodzy i historycy datują jako rok zakończenia Ukraińskiej Rewolucji w kontekście wygaszania polityki „ukrainizacji” i sprawy „Związku Wyzwolenia Ukrainy” – podkreślił pan Ołeh. Główny prelegent – doktor nauk historycznych, kierownik katedry kulturologii Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. Korolenki Ołeksandr Łukjanenko, przygotował ciekawe wystąpienie o historii wznoszenia pomników Tarasowi Szewczence w Połtawie i innych miastach Ukrainy, towarzysząc mu prezentacją slajdów. „Pomnik Tarasa Szewczenki w Połtawie jest unikalny dla całej Ukrainy, ponieważ stworzony został w stylu awangardyzmu. Ocalały tylko dwa „awangardowe” pomniki Kobziarza, a w oryginalnym stanie – tylko połtawski. To nasz duchowy latarnik, ponieważ w wielu aspektach utrwala nasze widzenie przeszłości, a także europejskie dążenia Ukraińców, gdyż w istocie jest jednym z nowoczesnych na swoje czasy” – podkreślił pan Ołeksandr. Opowiedział o ciepłych relacjach rzeźbiarza Iwana Kawaleridzego z Symonem Petlurą, który na wszelkie sposoby wspierał artystę w jego pragnieniu stworzenia pomnika Szewczenki w Romnach. Pomnik w Połtawie odsłonięto 12 marca 1926 roku. Z tej okazji odbył się kilkutysięczny wiec. „W Państwowym Archiwum Obwodu Połtawskiego znajdują się dokumenty, które poświadczają, że władze zdecydowały umiejscowić pomnik naprzeciwko muzeum dlatego, że tam był cmentarz poległych „bojowników o władzę Rad”, za te idee, które komunistyczny reżim próbował przez dziesięciolecia przypisać Tarasowi Hryhorowyczowi Szewczence” – opowiedział Ołeksandr Łukjanenko. Zbudowano go z żelbetu. Potężna figura Szewczenki zdaje się wyłaniać z szarych asymetrycznych brył. Wysokość figury Proroka Ukraińskiego Narodu wynosi 1,8 m, a wysokość postumentu – 3,2 m. „Początkowo w planach Iwana Kawaleridzego pomnik miał sięgać dziesięciu metrów, ale później tę ideę skorygowano” – poinformował naukowiec. Opowiedział o historycznym życiu pomnika Szewczenki w Połtawie w ciągu XX wieku, podwójnych standardach komunistycznej władzy w stosunku do Kobziarza, o różnej interpretacji dat wzniesienia pomnika, na podstawie dokumentów archiwalnych opisał fakt odsłonięcia. „Dziecko” Kawaleridzego przetrwało kilka prób zniszczenia. Wśród nich – wojna niemiecko-sowiecka i próby demontażu w ZSRR z powodu znaczenia ideologicznego. „Podczas II wojny światowej Niemcy pomylili monument Szewczenki z pomnikiem Lenina. I tylko cudem pomnik został uratowany. Podczas wizyty w Połtawie Nikita Chruszczow negatywnie wypowiedział się na temat awangardowego pomnika. Pierwszy sekretarz kompartii nie akceptował sztuki poza kanonami socrealizmu. Chruszczow rekomendował na miejscu pomnika, stworzonego przez Kawaleridzego, zbudować nowy brązowy monument, podobny do tych, które są w Kaniowie i Kijowie. Ale mimo wszystko dzieło Kawaleridzego wtedy obroniono i zachowano” – zaznaczył Łukjanenko. Na wieczór przybyli studenci wydziału technologii i designu Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. H. Korolenki, wydziału medycznego Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego oraz użytkownicy biblioteki. Uczestnicy otworzyli nową stronę historii czczenia pamięci Tarasa Szewczenki. Północno-wschodni oddział UINP. Historyczno-oświatowy wieczór „Nie zapomnijcie wspomnieć niezłymi, cichymi słowami. Ciekawe fakty o pomniku Tarasa Szewczenki w Połtawie” zorganizowały Departament Kultury i Turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, obwodowa uniwersalna biblioteka naukowa im. I. Kotlarewskiego oraz Północno-wschodni międzyregionalny oddział Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP). Wydarzenie poświęcono 95. rocznicy od czasu wzniesienia w Połtawie pomnika Tarasowi Szewczence. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 74

Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące 61 hrywien 29 kopiejek.

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 225 hrywien 96 kopiejek.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn