Heorhij FILIPCZUK, akademik. Trzygodzinna dyskusja na Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym im. Jurija Fedkowycza dotyczyła Konstytucji Ukrainy. W drodze do Czerwonej Sali dziennikarze zapytali o główne sensy najwyższego aktu narodowego. Odpowiedź – „Państwowość”! Innym znaczącym wymiarem jest nieformalny konstytucyjny apel do Narodu: „Swoją Ukrainę kochajcie”! Wokół nich buduje się orbita twórczości życiowej narodu, utwierdzając Suwerenność, Wolność, Tożsamość, Godność. Dialog nakreślił szerokie spektrum pytań – od spełnionych nadziei, przyczyn ostrych kryzysów społecznych, agresji wojskowej Rosji, aż po problemy edukacji uniwersyteckiej, polityki młodzieżowej, fundamentalnych wartości narodowych. Imponowała mi szerokość i ostrość myślenia młodzieży odnośnie perspektyw rozwoju państwa: wojna z agresorem – Rosją, beznadziejnie chorą na imperialne napady; tragedia demograficzna (w ciągu dwóch dekad stracono ponad 10 mln ludzi, co miesiąc kraj opuszcza ponad 100 tys.); oligarchiczny system zarządzania Ukrainą, który zniszczył konstytucyjną zasadę, że naród jest „nosicielem suwerenności i jedynym źródłem władzy”; „polityka” przekształcania Ukraińców w najbiedniejszy naród europejski; zdrada sprawujących władzę, a także organów wojskowych i ścigania w 2014 roku na Krymie i w Donbasie, które „były” gwarantami bezpieczeństwa państwa; obecność w organach władzy osób niemoralnych oraz oswojonych patriotów, o których pisał W. Symonenko: Za zapłatę jesteście zakochani w idei I marszczycie zmarszczki na sytym czole. Komu służycie, oswojeni Anteusze, Oderwani od matki-ziemi?; dewaluacja kapitału ludzkiego; błędna polityka humanitarna z prolongatą postkolonialnego stanu ukraińskości, która wciąż wywalcza prawo do życia w na- JURIJ SZCZERBAK NATALA DZIUBENKO-MEYS
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
w narodowej przestrzeni duchowej i informacyjnej; język ukraiński a konsolidacja narodowo-państwowa; lekceważenie imperatywnego prawa narodu, zgodnie z którym „Ziemia, jej trzewia… są przedmiotem własności Narodu Ukraińskiego”. (Naprawdę, jak można było oddać w ręce oligarchów i obcokrajowców narodowe bogactwo Ukrainy – naftowo-gazowy obszar Prikerczeński z przewidywanymi zasobami o wartości ponad 470 mld dol. USA, „opłacając” licencję zaledwie 1 mln 360 tys. dol.?! Minęło 14 lat od tej niesłychanej afery wieku, lecz poza reklamowym samouwielbieniem polityków, prześladowaniem tych, którzy zwrócili państwu i narodowi jego narodowe bogactwo, nic się nie wydarzyło. Sprawa „spoczęła” za kulisami „umówionych” układów możnych tego świata).
Spotkanie coraz bardziej przekonywało: nie tam szukamy prawdy i siły do przezwyciężenia sztucznych „Rubikonów”. Są one w naszej młodzieży. W tym środowisku warto kształtować przyszłość państwa i narodu. Słusznie twierdził wielki Jan Amos Komeński, że największym darem dla państwa jest wykształcona młodzież. A do tego trzeba włożyć niezwykłe wysiłki o charakterze państwowo-społecznym i osobistym. „Kto” i „co” sprawi, że młodzież będzie wykształcona, patriotyczna, obywatelska? Wychowawca (wykładowca, nauczyciel, nauczający) i środowisko. A także ona sama, jej wola, samoofiara, samodoskonalenie, opętana i ofiarna praca. Uniwersytety jako instytucje edukacyjne kształtujące człowieka odgrywają w tym szczególną rolę, ponieważ ich główną misją jest służba własnemu narodowi i kulturze narodowej.
Przez cały czas pozostawały one najpotężniejszym czynnikiem cywilizacyjnego, wysoko patriotycznego, głęboko narodowego rozwoju społecznego. Dzięki dobrom powszechnej kultury duchowej i materialnej, narodowym wartościom ojczystego języka, literatury, prawdy historycznej oraz duchowym twórczym wzlotom szkoły i uniwersytety prowadziły naród ku własnemu „Ja”. Wyznając wielkie testamenty Szewczenki, J. Fedkowycz pisał: „On nam kazał uczyć się i innych uczyć; On nam kazał po swojemu prowadzić swoje sprawy; a w swoim domu i w szkole zdobywać swoje szczęście, i siły, i wolność”.
Staje się oczywiste, że postęp narodów i ludów jest niemożliwy poza kulturą, oświatą, nauką. Powstaje on w szkołach, uniwersytetach, laboratoriach naukowych i twórczych pracowniach.
Pożądana jest taka jakość kształcenia, która odpowiadałaby potrzebom społecznym jednostki, społeczeństwa i państwa. Bo tanie i pozostawione na uboczu uwagi państwa wyższe (i nie tylko) uczelnie są jak tanie pierogi – przeczyszczające, nienasycające, mało pożyteczne. Siła, sława i duma narodów skupione są w ich wspaniałych uniwersytetach. Dlatego kształtowanie ambitnej i podmiotowej Ukraińskiej Republiki może się urzeczywistnić jedynie na podstawie realnej (a nie deklaratywno-populistycznej!) modernizacji oświaty, z odrzuceniem zgubnego i nieodpowiedzialnego modelu – „mniej państwa”. Władcy muszą wreszcie otworzyć oczy i zapytać samych siebie, z jakich powodów następuje „ucieczka mózgów” – naukowców, profesorów, studentów, młodzieży.
Zakończenie na str. 2
Serhij Prysuchin
Wadym Kryszczenko
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Prawda i miłość są po naszej stronie», s. 1
Jeśli nadal uznajemy naszą „samoutalentowanie”, to dlaczego finansowanie nauki z budżetu na Ukrainie w ostatnich latach osiągnęło historyczne minimum (0,16–0,2% PKB), co jest najniższym światowym wskaźnikiem? Na tle tej nędzy jeszcze bardziej niepokojąco wygląda stan „nauki uniwersyteckiej”. W ogólnym finansowaniu prace naukowe uczelni stanowią zaledwie 3%, co jest wynikiem 7–10 razy mniejszym niż w krajach przodujących. Wydatki na jednego studenta na Ukrainie są o 2–4 rzędy wielkości mniejsze niż, na przykład, w Finlandii czy USA, dokąd „jeżdżą” po doświadczenie poważne ministerialne zespoły. Ale „Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba…”. Na powierzchni zawsze pojawia się utarty argument o braku środków, ponieważ trwa wojna. Prawdę mówiąc, sytuacja nie była lepsza pod względem wsparcia nauki także w przededniu rosyjskiej agresji. Nasuwa się naturalne pytanie: dlaczego więc naród wciąż utrzymuje na karku całe klany „krwiopijców” – od Tupyckich, Wołkowych, Medwedczuków po członków rad nadzorczych (zbankrutowanych przedsiębiorstw państwowych) z ich wielosettysięcznymi pensjami? Dlaczego środki narodowe wykorzystywane są nie na edukację, a na setki ukrainofobów typu „bużanińskiego”? Dlaczego „offshore’owcy” nie płacą miliardowych długów budżetowych? Czyż nie jest wstyd mówić o tym, że zgodnie z Konstytucją Ukrainy (art. 3), „Człowiek, jego życie… uznawane są na Ukrainie za najwyższą wartość społeczną”, kiedy odpłatność za szkolnictwo wyższe doszła do swojej absurdalnej granicy, a jakościowa i dostępna edukacja w większości szkół wiejskich (około 9 tys.) staje się niedostępna. Wiedza z podstawowych dyscyplin uczniów wiejskich jest trzykrotnie słabsza niż miejskich. Brak szybkiego Internetu, bibliotek wyposażonych w literaturę, należytej infrastruktury socjokulturowej. Na badania, prace naukowe i naukowo-techniczne MON (przede wszystkim uniwersytetów) z budżetu 2018 r. wydzielono zaledwie 1,047 mld hrywien (połowę środków wydanych na partie parlamentarne). Tę samą tendencję utrzymano także w latach 2019–2020. „Ubogozdolność” uczelni demonstrowana jest znikomością własnego finansowania nauki (mniej niż 0,5% wydatków ogólnych, a w latach 2016–2017 – 0,06–0,07%). Za to, począwszy od 2016 r., państwowe (narodowe) utrzymanie partii politycznych wyniosło: 2016 – 167,6 mln hrywien; 2017 – 442,4; 2018 – 513,7; 2019 – 565,7; 2020 – 283,5. Łącznie – prawie 2 mld hrywien. Tworząc nowy uniwersytet pod egidą Prezydenta, warto ustalić, co będzie ze „starymi” (ponad 600 uczelni, 1,5 mln studentów). Bo jedynym „uniwersytetem słońca” (według Campanelli) nie zmieni się sytuacji. Postęp nastąpi, gdy intelekt i wykształcenie narodu zostaną postawione u podstaw polityki państwowej. Pamiętajmy słowa Atatürka, wyryte na bramie uniwersyteckiej, które stały się filozofią życia narodu: „Prawdziwym drogowskazem jest wiedza i nauka”. Ignorować uznane przez świat wartości mogą tylko trzy kategorie rządzącej „elity”: despoci, najeźdźcy, lichwiarze. W okresie odnowionej ukraińskiej niepodległości udało się „pożyć” ze wszystkimi. I zadaniem społeczeństwa obywatelskiego jest pozbycie się władczo-oligarchicznej zakrzepicy. Wierzę, że Ukraińcy są w stanie to zrobić, „bo prawda i miłość są po ich stronie”. Tetiana DIHAJ, m. Tarnopol. Literacki kontekst książki. Książka, o której mowa, należy do gatunku notatek autobiograficznych, oparta jest na subiektywno-retrospektywnych wspomnieniach autora, przy czym zrozumienie pewnych wydarzeń życiowej drogi, czynów i decyzji jest również czysto autorskie i odbywa się z wykorzystaniem dużej liczby dokumentalnych fotografii. Kilka słów o autorze. Stepan Stepanowycz Kostyszyn od 1987 do 2001 roku zajmował stanowisko rektora Czerniowieckiego Uniwersytetu Państwowego imienia Jurija Fedkowycza. Jest on naszym rodakiem, pochodzi ze wsi Zwyniacza w rejonie czortkowskim obwodu tarnopolskiego („byłem i zawsze pozostanę przedstawicielem unikalnej rodziny – „zwyniackiej konglomeracji” …Zwyniacka hart to jest to, co dodawało mi siły i pomagało pokonywać trudności w każdej sytuacji”). Oto jak przedstawia zaszczytne regalia naszego znanego rodaka dziennikarz i krajoznawca Mychajło Onyskiw w swojej książce „Życie w alfabecie I-Ja”: akademik wyższej szkoły i Akademii Ekologicznej Ukrainy, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, doktor honoris causa uniwersytetów w Saskatoon (Kanada) i Suczawie (Rumunia), członek honorowy Międzynarodowej organizacji uniwersytetów „Phi Beta Delta” (USA), honorowy obywatel miast Czerniowce i Lock Haven (USA), uznany za „Człowieka roku 2000–2001” przez Międzynarodowe Centrum Biograficzne w Cambridge, Wielka Brytania. Przez długi czas Galicja była pod władzą kilku państw: Austro-Węgier (do 1918 roku), do 1939 roku panowała tu Rzeczpospolita, a później na zmianę okupowały ją władze radzieckie i niemieckie. Autor urodził się 7 lutego 1932 roku, za czasów Polski, a jesienią 1939 roku do wsi przyszła władza radziecka. „Zamiast „Rodzimej szkoły” poszedłem do pierwszej klasy szkoły radzieckiej, w której uczyłem się przez dwa lata szkolne. Latem 41-go roku do wsi weszli Niemcy, więc zostałem uczniem trzeciej klasy „Publicznej szkoły ludowej z ukraińskim językiem nauczania”. Po odwrocie wojsk radzieckich… Georgij FILIPCZUK. Tytaniczna praca i zachowanie sakralnego dziedzictwa. W drugim rozdziale – „Naukowe marzenie i realia życia” Stepan Stepanowycz wspomina lata studenckie: jak marzył o geologii, a los, zamiast marzenia, skierował go na biologa, z humorem opisuje kurioza praktyk studenckich, podsumowuje to, że zajmował się stadionami, parkami i zamiast nauką „orał” dziewicze ziemie w kazachskich stepach… „Udane kroki wspólnymi siłami” – trzeci rozdział życiorysu i najważniejszy, gdyż mowa tu o pracy, a później o kierowaniu uniwersytetem w najtrudniejszym okresie kształtowania się i zdobywania państwowej niepodległości. W 1965 roku z powodzeniem obronił pracę kandydacką, a w 1985 roku uzyskał stopień doktora nauk biologicznych. Piętnaście lat był prorektorem, we wrześniu 1987 roku po raz pierwszy wybrany przez kolektyw na zasadzie alternatywnej rektorem CzUP, który od 1989 roku nosi imię wybitnego pisarza Bukowiny Jurija Fedkowycza. Od 2001 roku – profesor honorowy rodzinnej Alma Mater. Trzeba oddać sprawiedliwość panu Stepanowi: w notatkach tego rozdziału czytelnik nie znajdzie płaczów i narzekań o tym, jak niełatwo było kierować uczelnią w tym okresie, ile zdrowia i nerwów poszło na rozwiązywanie ogólnych problemów oraz działalność skierowaną na dalszy rozwój i rozkwit uczelni! Pozwolę sobie zacytować wersy z dawnego wywiadu Stepana Kostyszyna (czasopismo „Tarnopol”, nr 33/1991): „A jeśli chodzi o to, jak lekko mi się tu żyje, to zapytał pan nie bez powodu… Bardzo zazdroszczę moim poprzednikom, którym udawało się tak długo pracować na tym stanowisku”. Praca została wykonana tytaniczna! Nie ma tu możliwości wymienić wszystkich kierunków działalności rektora, ale przynajmniej niektóre zaznaczę: zachowanie sakralnego dziedzictwa, w wyniku czego zespół architektoniczny CzUP został włączony do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO; odrodzenie wydziału prawniczego i ekonomicznego, wznowienie wydziałów filozoficzno-teologicznych; stworzenie pierwszej w klasycznych uniwersytetach katedry muzyki. A jeszcze wzruszające chwile listopada 1990 roku, kiedy na głównym budynku CzUP została ustanowiona Flaga Narodowa Ukrainy!
Tłumaczenie maszynowe
Dawno wiadomo, że ludzkie losy piszą się w Niebiosach, jednak za szczegóły ziemskiego scenariusza odpowiada sam człowiek. Szczerze wyznaję: przeczytałam wspomnienia byłego rektora sławnej uczelni z wielkim zainteresowaniem. Opowiedziano mi złożoną, pełną sprzeczności historię formowania się ukraińskiego intelektualisty, naukowca, patrioty, którego rolę w tworzeniu i zachowaniu dziedzictwa naukowego, kulturowego i narodowego trudno przecenić. Niemców w 1944 roku – dalsza nauka w szkole średniej w sąsiednim miasteczku Budzanów. „Trzeba było i zimą, i latem iść przez las, dwie góry i niewielką rzeczkę Perejmę… kiedy przychodziła jesień, zima, deszcze, śniegi, to często mokry przychodziłem do szkoły. Przy piecyku wszyscy stawali dookoła plecami i podsuszali odzież”. Potem – student Czerniowieckiego Uniwersytetu Państwowego: „W 1950 roku z drewnianą walizką na plecach… przyjechałem tutaj, aby zdobyć wyższe wykształcenie… Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że los zwiąże mnie z tym miastem i z tym uniwersytetem na całe życie i że przyjdzie mi być rektorem tej sławnej uczelni”. Fisharmonia i legendy starców Pierwszy rozdział książki – „Szkolne lekcje i niezapomniane burzliwe lata” – to osobne kadry taśmy pamięci, otulone idyllicznym flairem, dlatego autor słusznie nazywa je „wstępowaniem Bożej łaski”, wszak mowa o jasnych wspomnieniach wczesnego dzieciństwa: jeszcze całkiem młodzi, fajni i uśmiechnięci tata i mama, błogosławieństwo ojca na naukę w pierwszej klasie. „Wszyscy byli w białych świątecznych ubraniach, jakby zgromadzenie aniołów… Nigdy nie zapomnę momentu, kiedy po raz pierwszy usłyszałem dźwięk fisharmonii… podczas jakiejś defilady nagle usłyszałem, że z kościoła płyną dźwięki niezwykłej muzyki… potem dowiedziałem się, że to fisharmonia. I zawsze starałem się podejść bliżej kościoła, żeby posłuchać tej głębokiej i złożonej muzyki, od której niemiałem, a moje serce napełniało się to tęsknotą, to niewysłowioną radością… minęły lata, a ja nie mogę zapomnieć tego potężnego, nasyconego i niemal medytacyjnego brzmienia zwyniackiej fisharmonii. Nigdzie i nigdy więcej nie słyszałem i nie widziałem tego unikalnego instrumentu. Dlatego fisharmonia przede wszystkim kojarzy mi się z rodzinną wsią i latami mojego dzieciństwa. Czy jest jeszcze żywa? Czy ktoś na niej gra?”. O wydarzeniach okresu austriackiego w rodzinnej wsi, które przekształciły się w legendy, autor dowiedział się z opowieści starców. Na przykład o historii drogi prowadzącej do wsi, którą urządzili dziedzice i nazwali Cesarską: „Z obu stron wzdłuż drogi rosło wiele różnych czereśni: z czarnymi, różowymi i żółtymi owocami… czereśnie wolno było zrywać ile się chciało, ale zabraniano łamać gałęzie… obficie obsypane śnieżnobiałymi kwiatami, drzewa czereśniowe stały niczym narzeczone, ubrane w wykwintne suknie ślubne”. Bardzo atrakcyjne szkice, które bardziej przypominają badania zwyniackiej gleby, na której wyrosło rozłożyste drzewo rodzinne z okazałym i imponującym jego pędem. Autor wspomina dziadka Stefana – Polaka, babcię Nastię – Ukrainkę. W mieszanej polsko-ukraińskiej rodzinie było dużo dzieci i zgodnie z tradycją żeńska połowa była chrzczona po matce i wyznawała wiarę greckokatolicką, a męska – rzymskokatolicką. I chociaż dziesięcioro mieszkało w jednej chacie, byli zżytą i pracowitą rodziną, która przestrzegała chrześcijańskich tradycji. „Jakąś niepowtarzalną duchową aurę, jej domowy przytulny klimat w chacie tworzyły rzeczy ozdobione haftem… wianuszki kwiatów, łańcuszek winogron, złożony geometryczny ornament… dziwisz się, ile fantazji i wyrafinowanego smaku miały babcia, mama, wszystkie moje ciotki i siostra Zośka”. Z ciepłem wspomina autor, jak na Boże Narodzenie robili pająka, którego zawieszali u belki stropowej, co było centrum uwagi i szacunku, uważano to za rodzinny amulet. Lampa naftowa – nieodzowny artefakt tamtych czasów – zapewniała światło i dla autora na zawsze pozostała symbolem światła wiedzy. Jeszcze jeden niezapomniany zapach dzieciństwa – kiedy mama przygotowywała susz, w chacie unosił się silny słodkawo-dymny aromat! Samogon i wiśniówka – tradycyjna „waluta” w wiejskim bycie; mak jako kulinarny przysmak i konopie, które służyły tkaczom do wytwarzania płótna; wiejska tłoka – do wykonywania złożonych, obszernych prac… „W 1941 roku nastały niemieckie porządki. Oczekiwano czegoś lepszego. Ale już od pierwszych dni ludzie bardzo szybko zrozumieli, że to nie wybawca przyszedł, a drugi okupant”. 1944 rok – drugie przyjście władzy radzieckiej. Cerkwie zamknięto, na własność kołchozową zabrano pola, cały inwentarz, znaczną część bydła, zaczęło się tak zwane życie zbiorowe, tak zwane rozkułaczanie i przymusowe wysiedlanie rodzin na Syberię. Autor wspomina licznych miejscowych rzemieślników: kowali, stolarzy, krawców, szewców, murarzy, młynarzy, rzeźników, pszczelarzy, fryzjerów, muzyków, poetów. „Czasem myślę: gdyby wieś nie miała własnych mistrzów, jak mogłaby przetrwać?”.
Tłumaczenie maszynowe
Witalij ABLICOW. Na początku emocjonalny wybuch autorskich myśli. Mieszkańcem miasta zostałem w wieku osiemnastu lat. Potem przyszło mi być na Dalekim Wschodzie (Nadmorskie), na Północy (Tajmyr), na Syberii. Da Bóg, może w końcu zakończę wspomnienia, które póki co noszą tytuł „Od Amsterdamu do Władywostoku”. Ale jakkolwiek nie zachwycałbyś się wspomnieniami o przeszłości i tym, co widziałeś, jakkolwiek nie starałbyś się zrozumieć niepokojącej teraźniejszości, myśli zawsze wracają do rodzinnej Nowoukrainki – nie tej, która jest dobrze znana wszystkim na Ukrainie – kirowohradzkiej, a zaporoskiej, która znajduje się w rejonie połohowskim (wcześniej – kujbyszewskim). Co może być najdroższym wspomnieniem z rodzinnej wsi? Moja odpowiedź – oczywiście szkoła. Kogo wspomina się najpierw, po bliskich i rodzinie? Nauczycieli. To dzięki nim wielu z nas miało szczęście osiągnąć coś w życiu. Jestem stale „w kontakcie” z małą ojczyzną – otrzymuję gazetę rejonową, którą wraz z osobami o podobnych poglądach już nie od dziesięciu lat wydaje utalentowany dziennikarz Kostiantyn Prycynenko. Ktoś będzie ironizował, ale uważnie zapoznając się z informacjami międzynarodowymi, tak samo z entuzjazmem dowiaduję się o tym, czym żyją rodacy, co ich niepokoi. Wśród pochodzących z naszej Nowoukrainki – zwykłej stepowej wsi – są akademicy i doktorzy nauk, generałowie i pułkownicy, urzędnicy państwowi, pisarze. Niestety, już nie od roku czytam kronikę mojego rodzinnego kraju ze smutkiem i beznadzieją. Trzy dekady budujemy niepodległą Ukrainę, ale coraz jaśniej rozumiesz, że w naszej historii i teraźniejszości wszystko się powtarza. Wbrew chęciom częściej wspomina się wydarzenia sprzed stu lat, kiedy na ruinach moskiewskiego imperium powstała i przez trzy lata istniała Ukraińska Republika Ludowa, którą cynicznie zagarnęli północni kolonizatorzy-sąsiedzi. Smutno, że znów przeżywamy wydarzenia, dla których wyjaśnienie jest jedno – mało tego, że nie dają spokojnie żyć moskiewscy najeźdźcy, to jeszcze nie otrzymują godnej odpowiedzi wewnętrzne antyukraińskie siły polityczne. Szczególnie trudna sytuacja jest w regionach lewobrzeżnych. Wyludnia się i moja rodzinna Nowoukrainka. Ale czy tylko ona? I przyczyn tego jest niemało. Przede wszystkim niepokoją mnie problemy edukacyjne. Uczelnie wyższe teraz, okazuje się, nie są dla wiejskich dzieci. Jak inaczej można powiedzieć o tym, że Nowoukraińska szkoła średnia przekształca się w gimnazjum, gdzie odtąd nauka będzie trwała 9 lat (?!). Coś dziwnego w myśleniu prowincjonalnych (rejonowych, obwodowych, a nawet kijowskich) urzędników: gimnazjum – to przecież coś bliższego wyższej uczelni, a 9-letnia placówka oświatowa dotąd uważana była za niepełną instytucję średniego kształcenia. Jeśli na wsiach, gdzie gwałtownie zmniejszyła się liczba mieszkańców, będą działać 9-klasowe gimnazja, to wtedy w bliższych im pod względem odległości trzeba otwierać internaty, gdzie mogliby kontynuować naukę gimnazjaliści przed wstąpieniem na uczelnię. Zrozumiałe, że obecna ukraińska wieś, jak i cała Ukraina, przeżywa radykalne reformy: odeszły w przeszłość radzieckie kołchozy i sowchozy; stepowe przestrzenie, zbiory z których prawie przez setki lat karmiły Ukrainę (i nie tylko!), przeszły na własność prywatną. W ostatnich latach rolnictwo, jak i edukacja, też doznaje niepowodzeń. Powszechnie wiadomo, że w czasach radzieckich całą produkcję rolną Ukraina była zmuszona wywozić do Rosji, a już stamtąd otrzymywała ziarno, które sama republika uprawiała. Tak było i z inną produkcją rolną. Dlatego też złości się kremlowski niezmordowany lider-agresor: dzisiaj Rosja kupuje za granicą do 60 procent żywności (niektórych rodzajów – do 80). Tragedia jest w czymś większym: zarówno za władzy radzieckiej, jak i dzisiaj, na Ukrainie jest dość najętych zwolenników północnego imperium, którzy, co dziwne, nie zamierzają przechodzić na moskiewski chleb. A nasze „humanitarne” ustawodawstwo jeszcze broni zagorzałych ukrainofobów. Ale wróćmy do rodzinnej Nowoukrainki, do naszej niezapomnianej szkoły. Dramaty, które ona obecnie przeżywa, nie są jedynymi w rejonie, obwodzie zaporoskim i całej Ukrainie. Wieś Husarka i miasto Połohy. Niedaleko od naszej wsi ponad sto lat temu powstało osiedle Husarka. Mieszkańcy jej – przybysze ze Smoleńszczyzny. W czasach radzieckich kompartyjni przywódcy obwodu zaporoskiego, jak mogli, narzucali daleką od prawdy fałszywą wersję, że husarczycy – to Rosjanie (w rzeczywistości Litwini). A tragedia smoleńców w tym, że ich kraj powstał blisko od Moskwy, dlatego ich zaliczyli do Moskali; wspomnijmy, że tak ucierpieli, w szczególności, Karelowie i Finowie, których terytoria zagarnęli najeźdźcy w celu „odsunięcia” od Leningradu możliwych „agresorów” (w 1939 roku właśnie Związek Radziecki napadł na Finlandię). Dziwnego tu nie ma nic: spójrzcie uważnie na mapę geograficzną czy polityczną Eurazji, a potem przejrzyjcie podręcznik historii. Ze wszystkimi sąsiadami Moskwa przez wieki prowadziła wojny i zagarniała cudze terytoria. Nie dziwi, że w ostatnich latach kolej przyszła nie tylko na Ukrainę, ale i na Kazachstan. Okazuje się, jak krzyczą twardogłowi kremlowscy możnowładcy, terytorium tego azjatyckiego kraju też należy do Rosji. Dlaczego wspomniałem właśnie Husarkę, chociaż to, co przeżywa nasza Nowoukrainka i jej szkoła, dotyczy nie tylko obwodu zaporoskiego, ale i całej Ukrainy. W tym osiedlu jest trzypiętrowa szkoła, obliczona na pół tysiąca uczniów. Zrozumiałe, że takiej liczby uczniów w Husarce nigdy nie było. A podarował ten zakład nauczania zwykłej wsi były kierownik obwodu, który w tym stepowym osiedlu przyszedł na świat. Dzisiaj w trzypiętrowej szkole wykorzystywane jest tylko pierwsze piętro, a dwa górne są zakonserwowane. Nieznaczną liczbę uczniów starszych klas codziennie wożą na naukę do sąsiedniej wsi – byłego centrum rejonowego. O czym myślą-zgadują miejscowi kierownicy? To, co stało się w Nowoukraince (i w tysiącach wsi i miasteczek Ukrainy), zaczęło się nie dzisiaj. I winni w obecnej sytuacji nie tylko byli rejonowi i obwodowi przywódcy. Przez trzy dziesiątki lat były możliwości osiągnąć pewne sukcesy. Dzięki Bogu, na kijowskich wzgórzach władzy obudzili się i wreszcie ogłosili walkę z tymi, którzy nielegalnie posiadają narodowe bogactwa, tak zwanymi oligarchami. Powszechnie wiadomo, że ten okres przeżyły wszystkie cywilizowane państwa świata, zaczynając od Stanów Zjednoczonych Ameryki. Po co nam patrzeć aż za ocean – sąsiednia Polska daje przykład, jak powinny były rozwijać się wydarzenia w Kijowie po 1991 roku. Sytuacja, w którą trafiła moja Nowoukrainka i jej szkoła, nie jest bez wyjścia, jeśli nie będziemy czekać na cud, a działać. Cel reform, które są wprowadzane w życie niepodległej Ukrainy, wtedy dadzą rezultaty, kiedy będą realizowane, a nie tylko po raz kolejny omawiane z wysokich trybun parlamentarnych. Nie w nieustannych dyskusjach politycznych rodzi się prawda, a w konkretnych sprawach. Neienlagowcy działali, a nie tylko dyskutowali i wiecowali. Ostatni przykład, oczywiście, nie do końca udany do publikacji, ale konkretny. Część Nowoukrainki (na początku XX wieku wieś nazywała się Hajczuł), która obecnie nazywa się Hoholówką, prawie sto lat temu była niemiecką kolonią Neienlage. Do dziś zachowała się ulica z kilku ceglanych wielorodzinnych budynków, przedsiębiorstw miejscowego przemysłu.
Wraz z dojściem do władzy na Ukrainie moskiewskich bolszewików Niemcy menonici opuścili Ukrainę. Wędrówki po świecie przywiodły ich do Kanady, gdzie szczęśliwie żyją do dziś (ich przedstawiciele wchodzą w skład struktur władzy i parlamentarnych potężnego zamorskiego państwa). Ciekawe, że rozpowszechnionym za oceanem wśród byłych mieszkańców Hajczula jest nazwisko Wiebe. A Nejenlage kierował ktoś z kanadyjskich przodków o podobnym nazwisku. Zatem nowoukraińcy, podobnie jak mieszkańcy Zaporoża (zarówno miasta, jak i regionu), mają jedno wyjście – wykorzystać doświadczenie poprzedników. I wtedy nowoukraińcy oraz ich sąsiedzi będą mieli i prawdziwe gimnazjum, i optymistyczne życie. Innego wyjścia nie tylko mieszkańcy Zaporoża, ale i wszyscy Ukraińcy, po prostu nie mają.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij PIDDUBNYJ, obwód kirowohradzki. Na kanale YouTube “Teukr” zamieszczono 12 filmów z cyklu “Historyczne sensacje od Serhija Piddubnego”. Ostatni poświęcony jest kurhanowi w Nowoaleksandriwce, który skrywa niemało tajemnic naszych przodków. We wsi Nowoaleksandriwka w pobliżu miasta Dniepr ukraińscy archeolodzy prowadzą w tych dniach wykopaliska kurhanu sprzed ponad 5 tysięcy lat. Porównuje się go już do angielskiego Stonehenge. Pod pokaźnym ziemnym nasypem stopniowo odsłania się ogromny Krąg z pionowo ustawionych bloków kamiennych. Jakie jeszcze tajemnice skrywa kurhan w Nowoaleksandriwce? Na to pytanie odpowiedzą dalsze wykopaliska. Ale o głównej można już mówić. Położenie kurhanu w Nowoaleksandriwce po raz kolejny dowodzi, że nasi przodkowie wiedzieli o tych miejscach coś, czego do dziś nie wiemy my, i nadawali im szczególne znaczenie. Tym Kręgiem zrobili odpowiedni znak, a z czasem ukryli swoje tajemnice pod pokaźnym nasypem ziemi. Taki sam Krąg, również w pobliżu zakola Dniepru, został odkopany w 1927 r. podczas budowy Dnieprogesu i, niestety, zniszczony. Schematycznie wygląda to w ten sposób. Dwa Kręgi na prawym brzegu rzeki, która wcina się w terytoria wschodnie od strony północno-zachodniej, potem skręca na południe, a następnie znów zmienia kierunek na zachód, dokładniej na południowy zachód. Odcinek, gdy rzeka płynie na południe, jest szczególnie ważny. I właśnie dlatego był oznaczany tymi kręgami – Nowoaleksandriwskim i Zaporoskim (nawiasem mówiąc, kiedyś Zaporoże nazywało się Aleksandriwsk). Szczególnie ważny dlatego, że tutaj rzeka przepływa przez wszystkie dziewięć progów, które stają na jej drodze. Woda, przepływając przez kamienne przeszkody, tworzyła tu szczególną energetykę – energetykę walki, siły i narodzin. Pokonawszy progi, rzeka (woda) nabierała szczególnej formy i wartości. I nie bez powodu dalej rozciągały się Wielkie Łęgi – rajska ziemia, gdzie bujnie rosły trawy, żyły różnorodne ptaki i zwierzęta, a rzeka słynęła z bogactwa ryb, w tym ościennych… Nie na darmo to prawobrzeżne terytorium na mapie Borystenu z 1631 r. nazywane jest imieniem Matki-Ziemi Demeter. Nie na darmo gdzieś właśnie tutaj, według Ptolemeusza, znajdowało się miasto Metro-pol – miasto matczyne. Najprawdopodobniej, jak pisano w książce “Wielki kod Ukrainy-Rusi”, znajdowało się ono na miejscu współczesnego Zaporoża, w szczególności w prawobrzeżnej części centrum obwodowego. Próba dziewięcioma progami wieńczy się udanym objawieniem Chortycy – wyspy, którą Ptolemeusz nazywał Skandią, “kuźnią narodów świata”. A przed Chortycą, naprzeciwko zaporoskiego Kręgu-sanktuarium pośrodku rzeki, nasi praojcowie postawili trzy słupy, na których trzyma się świat – kamienny Trygław, bo, jak mówi Księga Welesa, “najpierw Trygławowi kłaniać się mamy”. Ten monumentalny pomnik jest bardziej znany jako Słupy Heraklesa, o których opowiadaliśmy w jednym z poprzednich filmów. Dokładniej o mapach Ptolemeusza, Borystenu itp. można przeczytać w “Wielkim kodzie Ukrainy-Rusi”, a my z państwem będziemy czekać na ostateczne wyniki wykopalisk w Nowoaleksandriwce. Mamy nadzieję, że ten zabytek nie powtórzy losu kurhanów Zaporoskiego i Aleksandropolskiego, a także Słupów Heraklesa.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jarosław Harasym skupił się na folklorystycznej koncepcji jednego z jubilatów bieżącego roku, Filareta Kołessy, w kontekście ówczesnej nauki europejskiej. Badacz zapowiedział również konferencję poświęconą jubilatowi, która odbędzie się na Lwowskim Uniwersytecie Narodowym im. Iwana Franki tej jesieni. Interdyscyplinarny i międzynarodowy kontekst konferencji zapewniła prezentacja białoruskiej historyczki sztuki Hanny Barwenowej. Przeanalizowała ona antyłukaszenkowską kampanię, która nabiera tempa w jej kraju. W pole analizy badaczki trafiły plakaty, slogany, murale, memy – czyli współczesny białoruski folklor, u podstaw którego nierzadko leży prastara twórczość ludowa. Są tu zarówno przekształcone przysłowia, jak i technika haftu krzyżykowego, reinterpretowane symbole i pojęcia folklorystyczne oraz narodowa kolorystyka – elementy, które nadają protestom głębokie znaczenie i charakteryzują ideologię narodową, stanowiącą podstawę walki z uzurpatorską władzą. W ramach konferencji odbył się okrągły stół poświęcony 150. rocznicy urodzin Wołodymyra Hnatiuka – „Pierwszy, który wprowadził ukraińską folklorystykę na szeroką drogę nauki europejskiej”. Przez dwa dni pracy w Trzynastych Czytaniach Folklorystycznych wzięło udział około stu naukowców z różnych zakątków Ukrainy i świata – Kijowa, Łucka, Żytomierza, Kamieńca Podolskiego, Lwowa, Połtawy, Sum, Czerkas, Iwano-Frankiwska, Równego, Ostroga, Izmaiła, Białorusi, Litwy, Estonii, Polski, Japonii, USA, Kanady. Wirtualny format wydarzenia z jednej strony pozbawił możliwości żywego kontaktu, a z drugiej – umożliwił przeprowadzenie Czytań w warunkach kwarantanny, pozwolił na dokonanie nagrania wideo wszystkich referatów oraz rozdzielenie pracy sekcji w taki sposób, aby każdy mógł „być” w każdej z nich i włączyć się do dyskusji nad różnymi tematami.
Tłumaczenie maszynowe
Anna MUKAN, dział ds. kontaktów z opinią publiczną Instytutu Filologii. Konferencję otworzył dyrektor Instytutu Filologii, profesor Hryhorij Semeniuk. W słowie wstępnym położył nacisk na historię katedry folklorystyki oraz wkład w jej rozwój założycielki i pierwszej kierowniczki – profesor Lidii Dunajewskiej: „Lidia Franciwna była duchowo silnym człowiekiem, opętaną ideą edukacyjną, patriotką, specjalistką w swojej dziedzinie”. Dyrektor przytoczył liczby, które świadczą o niemałym potencjale katedry w przygotowaniu profesjonalnych folklorystów: 24 roczniki i 640 absolwentów, którzy odnaleźli się w nauczaniu, wykładaniu, pisarstwie, zostali artystami. Czytania folklorystyczne, zapoczątkowane w 2007 roku, co roku gromadzą naukowców z różnych zakątków świata. W ciągu 13 lat pracy sekcji wygłoszono 1500 referatów, opublikowanych w 23 wydaniach fachowego zbioru „Literatura. Folklor. Problemy poetyki”. Te fakty, przekonany jest Hryhorij Fokowycz, świadczą o solidnym fundamencie naukowym katedry, żywotności idei jej założycieli i wadze pracy obecnych pracowników. Uczestników konferencji powitał również rektor Uniwersytetu Szewczenki, profesor Wołodymyr Buhrow. Podkreślił, że udana działalność katedry tłumaczy się w dużej mierze tym, że folklor staje się „tym metanarratywem, w ramach którego jednoczą się różne matryce i podejścia”. Badanie folkloru zakłada nie tylko zachowanie dziedzictwa folklorystycznego, lecz jest metodologią, której fundamenty położył pierwszy rektor Uniwersytetu Kijowskiego Mychajło Maksymowycz. Przykładem takiego podejścia można nazwać sukces piosenki zespołu „Go-A” na tegorocznej Eurowizji, gdyż jest ona autorską wersją pradawnej ukraińskiej wiosnianki. Pozdrowienia w imieniu akademika, dyrektora Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy Hanny Skrypnyk odczytała kierowniczka działu folklorystyki ukraińskiej i zagranicznej Łarysa Wachnina. Kierowniczka Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii podkreśliła, że działalność katedry folklorystyki sprzyja utwierdzeniu idei ukraińskiej, rozwojowi języka ukraińskiego, kultury, wychowaniu, uczy chronić zwyczaje ludowe i folklor. Kierowniczka katedry folklorystyki, córka Lidii Dunajewskiej, docent Olesia Naumowska zauważyła, że nazwa tegorocznej konferencji apeluje do terminu „deokupacja” jako „sposobu samowyzwolenia, samooczyszczenia każdego z tendencyjnych nawarstwień radzieckiej przeszłości i zbliżenia do samych siebie, do poznania swojej tożsamości”. Kierowniczka katedry wyraziła głębokie zaniepokojenie stanem, w którym obecnie znajduje się branża: już po raz trzeci od czasu założenia katedry (1992 r.) ma miejsce próba wykluczenia folklorystyki z wykazu specjalności do nadawania stopni naukowych. Skutkami takiej decyzji stanie się obniżenie zainteresowania naukowego tą dziedziną, „a bez zrozumienia jądrowych sensów, które trzymają nasz naród, prześwitują z tekstów twórczości ludowej, nie możemy pozbyć się tych worków „kakajaraznica””, – przekonana jest Łesia Władysławiwna. Na posiedzeniu plenarnym wystąpił również profesor Wiktor Dawydiuk. W referacie „Współczesna folklorystyka ukraińska w poszukiwaniu „progresywnych” podejść” naukowiec ujawnił niebezpieczne tendencje w branży, uwarunkowane takimi potężnymi czynnikami teraźniejszości, jak ograniczenia kwarantannowe, pole siłowe sieci elektronicznych, a także ograniczona problematyka, z którą można publikować się w zagranicznych wydawnictwach fachowych. Wszystkie te wyzwania determinują samoizolację szkół naukowych i poszczególnych badaczy, orientują młodych naukowców tylko na źródła internetowe, a miarą naukowości stają się kwestie naświetlone w ramach kilku międzynarodowych zasobów (na przykład Web of Science, Scopus). Referat profesora Serhija Sehedy „Portret antropologiczny księżnej Ingegerdy” został przedstawiony w formie prezentacji. Naukowiec opowiedział o tajemnicy sarkofagu Jarosława Mądrego i próbował dociec prawdy historycznej o pochówku żony księcia – Ingegerdy. O etymologii pojęć „dityneć” i „zołotnyk”, które od dawna funkcjonują w folklorze poleskim, opowiedział profesor Wiktor Mojsijenko. Naukowiec spróbował zdekodować wierzenia naszych przodków, związane z leczeniem chorób brzucha. Okazało się, że głęboki szacunek przodków do „dityncia” i „zołotnyka” podczas zaklinania niemocy tłumaczy się odniesieniem tych pojęć do amuletu, dobrego ducha, swoistego anioła stróża, który ma wyraźną lokalizację w ciele człowieka – pod pępkiem. Nie mniej ciekawym okazał się referat profesora Jurija Kowaliwa, który poruszył problem metafory folklorystycznej w twórczości Emmy Andijewskiej. Ukraińska pisarka-emigrantka, jak dowodzi naukowiec, szeroko stosowała symbole folklorystyczne, metaforykę, obrazowość w celu pozbawienia tekstu artystycznego cywilizacyjnych nawarstwień kulturowych i powrotu do pierwotnych sensów identyfikacyjnych. Jeszcze jeden referator posiedzenia plenarnego – profesor Jaro... (fragment tekstu) ...oraz w książce M. I. Sikorskiego „Na ziemi perejasławskiej”. Oleg KOŁOMIEĆ. Anatolija Hryhorowycza Szpytala znam ze studenckich czasów – owych oddalonych lat 70… Poznaliśmy się w akademiku. Okazało się, że obaj jesteśmy krajanami z Perejasławia. I tematy do rozmów znalazły się szybko. Właśnie wtedy pojawiły się książki, które nas zainteresowały – powieści historyczne P. Zahrebelnego „Dziwo”, I. Biłyka „Miecz Areja”, W. Małyka „Tajny poseł”… Czuło się, że przede mną chłopak, który całym sercem kocha literaturę i historię ukraińską, dosłownie żyje nimi. Chociaż Anatolij przyszedł na nasz Uniwersytet Kijowski po służbie w wojsku, zrozumiałem, że mój rówieśnik zna nasze piśmiennictwo nie gorzej niż ja, pomimo tego, że mój uniwersytecki termin nauki już dobiegał końca. I nauczyciel oraz mentor okazał się wspólny – Mykoła Josypowycz Syrotiuk, doktor nauk filologicznych, pisarz, mistrz gatunku powieści historycznej. Oczywiście, Anatolij Szpytal niemało nauczył się od profesora M. J. Syrotiuka, najbardziej wnikliwego i najgłębszego badacza ukraińskiej prozy historycznej swoich czasów. I nadal godnie trzyma sztafetę pamięci historycznej i jej interpretacji w słowie artystycznym. W ramach Trzynastych czytań folklorystycznych, poświęconych profesor Lidii Dunajewskiej, odbyła się Międzynarodowa konferencja „Kultura tradycyjna – droga duchowej deokupacji”. Organizator wydarzenia – Instytut Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Przekonałem się o tym, gdy czytałem i ponownie czytałem nową książkę Anatolija Hryhorowycza „Głębiny i mielizny ukraińskiej prozy historycznej”, która ukazała się w ubiegłym roku w Żytomierzu. Jest to zbiór artykułów, szkiców i recenzji, które były drukowane w naszej periodyce literaturoznawczej w latach 90. oraz po 2000 roku; jest ich tutaj 33. Otwiera zbiór przedmowa Ołeksandra Chomienki „Proza, prawda i otchłań historii”, w której wystawiono wysoką ocenę działalności naukowej i oświatowej badacza. Na okładce książki można rozpoznać księgozbiór Kolegium Perejasławskiego (obecnie – muzeum Hryhorija Skoworody). Jako perejasławianin przede wszystkim chciałbym wspomnieć szkic „Perejasław: miasto muzeów, miasto ludzi-amuletów”. Tutaj zwięźle podana jest historia naszego kraju i miasta. Wymieniono niemało znanych imion i wydarzeń. Wszakże, moim zdaniem, warto byłoby wspomnieć także o tak ważnym wydarzeniu, jak powstanie Pułku Perejasławskiego w lipcu 1666 roku na czele z sotnikiem Maksymem Chomienką przeciwko moskiewskiemu panowaniu na Ukrainie. O tym powstaniu pisano nawet w czasach radzieckich w „Encyklopedii historii Ukrainy” z 1976 roku. Autor przedmowy O. Chomienko wyróżnił jako najlepszy artykuł A. Szpytala „Tworzenie mitu Rady Perejasławskiej w ukraińskiej literaturze XX wieku”. Jakby uzupełniają go następne artykuły i publikacje: „Paradoksy radzieckiej historii i obraz Bohdana Chmielnickiego w ukraińskiej prozie historycznej”, „Proza historyczna”, „Chmielniczyzna w prozie historycznej ukraińskiej diaspory”, „Przyczyna i początek Chmielniczyzny w utworach autorów diasporowych i powieści „Ja, Bohdan” Pawła Zahrebelnego. Ogółem twórczości P. A. Zahrebelnego w zbiorze poświęcono niemało uwagi – siedem artykułów. I nie jest to dziwne, bo proza historyczna w twórczości pisarza dominowała. Anatolij Szpytal w swoich pracach krytycznych i literackich analizuje także prozę historyczną Jurija Muszkietyka, Wołodymyra Malyka, Iwana Biłyka, Dmytra Miszczenki, pisarzy z ukraińskiej emigracji (diaspory) – Jurija Kosacza, Panasa Fedenki, Todosia Osmaczki, Leonida Mosendza, Natalki Korolewy, Osypa Nazaruka… Osobno analizowana jest także proza wojenna Wiktora Niekrasowa. aby udzielić pełnej informacji o płatności. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa — to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, rachunek bieżący UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Melnyczenko Wołodymyr Juchymowycz – 1000 hrywien. 2. Ołeszczuk Ihor Andrijowycz – 250 hrywien. 3. Daciuk Hałyna Iwaniwna – 500 hrywien. 4. Hłuszko Ołena Wołodymyriwna – 400 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wychowanie młodego ukraińskiego pokolenia. Tę przedwczesną, bolesną stratę wspaniałego, szlachetnego ukraińskiego człowieka ciężko przeżywamy i my w dalekiej Australii. Nie możemy pojąć, że Mychajła Słaboszpyckiego już nie ma... Skłaniamy nasze głowy z głębokim szacunkiem i wdzięcznością! Wieczna pamięć! Z głębokim współczuciem – Związek Ukrainek Australii, Luba Kwasnycia-Key – przewodnicząca Krajowego Zarządu ZUA, Odarka Brećko – przewodnicząca Zarządu Stanowego ZUA, Wałentyna Domazar – referent kulturalno-oświatowy Krajowego Zarządu ZUA Jacyka „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”, jego zdolności organizacyjne i oddanie Międzynarodowemu konkursowi języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Mychajło Słaboszpycki był niezwykle aktywnym i niesamowitym człowiekiem, który na zawsze pozostanie w pamięci dzięki swoim licznym zasługom. Wyrażamy najszczersze kondolencje rodzinie, przyjaciołom i kolegom Mychajła Fedotowycza. Prezydent Fundacji Edukacyjnej Petra Jacyka Nadija Jacyk
Tłumaczenie maszynowe
33. Bukcrossing „Bukcrossing: przemieniamy świat w jedną wielką bibliotekę” – taki jest tytuł tekstu do analizy w wariancie ZNO (Zewnętrznej Niezależnej Oceny) z języka i literatury ukraińskiej. Czy istnieje potrzeba, aby na przedmiocie z języka i literatury ukraińskiej proponować tekst, w którym słowem kluczowym analizy semantycznej jest nowoanglicyzm, mający rodzimy ukraiński odpowiednik: knyhoobih, knyhoobert, knyhoobmin, knyhoruch? Pytanie jest retoryczne, bo coż wtedy analizować w angielskich tekstach na egzaminie z angielskiego, jeśli nie angielskie jednostki leksykalne? Zamiast pokazywać bogactwo i samowystarczalność naszego języka choćby w tekstach na ZNO z języka i literatury ukraińskiej, jakieś podległe i zależne głowy „wbijają” nam językowy surogat lub hybrydę. Skąd więc wzięły się realia i słowo? Bukcrossing (anglojęzyczny neologizm bookcrossing) to proces obiegu książek na zasadzie pozostawiania książek i rejestrowania ich na określonej stronie internetowej w celu obserwacji ich ruchu lub wzajemnego obiegu. Człowiek, przeczytawszy książkę, zostawia ją w miejscu publicznym (park, kawiarnia, pociąg, stacja metra), aby inna osoba mogła tę książkę znaleźć i przeczytać, a z kolei powtórzyć ten proces wzajemnego ruchu książki. Obserwację „podróży” książki prowadzą specjalne strony internetowe. Ideę obiegu książek w maju 2002 roku zaproponował Ron Hornbaker, którego nazwisko zazwyczaj zapisuje się w rosyjskiej transliteracji jako Chornberg. Za przykładem różnych rzeczy zostawił 20 książek z objaśniającymi napisami w holu swojego hotelu. Po pół roku na jego stronie było około 300 aktywnych użytkowników, którzy „wypuszczali” książki i przyprowadzali nowych uczestników. W kwietniu 2003 roku strona liczyła 113 tysięcy uczestników, a w 2004 roku Krótki słownik Oksfordzki zawierał już słowo „bukcrossing”, czego jeszcze nie zawiera nasz Angielsko-ukraiński słownik przekładowy (Horot 2006), obejmujący około 100 000 angielskich słów i zwrotów. Natomiast warto przypomnieć znaczenie w języku angielskim wieloznacznego słowa crossing [ˈkrɒsɪŋ] n: 1. przekreślanie, wykreślanie; 2. przecięcie; skrzyżowanie; krzyżowanie; 3. skrzyżowanie; przejście (przez ulicę); rozdroże; 4. przeprawa przez wodę; przeprawa; 5. przecięcie torów kolejowych; mijanka; 6. tech. krzyżownica; 7. krzyżowanie; ~ over krzyżowanie czynników przy dziedziczności (AUS, s. 323), podczas gdy bookcrossing to „praktyka celowego zostawiania książek tam, gdzie znajdą je i przeczytają inni ludzie”. Zatem, zanim zapożyczy się słowo, należy wyraźnie zrozumieć realia, które ono nazywa, a następnie, w razie potrzeby, nadać tym realiom własne rozumienie i interpretację. 34. Freelancer Nasza literatura, a zatem i język, jest hojna w niepowtarzalne talenty. Jednak wśród tego bogactwa wyjątkowa jest filozoficzno-literacka i artystyczna twórczość genialnej Emmy Andijewskiej – obywatelki USA, mieszkanki Niemiec i Ukrainki z takim zapasem ukraińskości, że starczyłoby go dla każdego mieszkańca planety Ziemia. Swobodnie porozumiewa się po angielsku i niemiecku, jej utwory są tłumaczone na angielski, niemiecki, francuski, polski, rosyjski, esperanto, hebrajski, portugalski, ale ona tworzy i żyje tylko po ukraińsku: „Ja po raz pierwszy w swoim życiu usłyszałam ukraińskie słowo w Wyszogrodzie, dokąd przeprowadziliśmy się z Donbasu (1936 r. – I.F.). Tam ze mną, pięcioletnim dziecięciem, mówiły 16-letnie dziewczęta w wyszywanych koszulach. Mówiły po ukraińsku z taką godnością, jak nikt. I kiedy mamie zademonstrowałam, jak podchwyciłam ów nieznany język, mama powiedziała: “Nie śmiej! Dziecko się zamężczyźnia!” ˂…˃ Mnie uczyniła Ukrainką niesprawiedliwość. Ja nie cierpię niesprawiedliwości. Nieważne, wobec kogo. Jak to tak – “pfe” tylko dlatego, że te dziewczęta mówiły tym językiem? Ha, ja wam dam “pfe”! Ja całe życie tylko w języku ukraińskim piszę. Tylko! A mogłabym pisać, gdybym chciała, kilkoma innymi językami” (Emma Andijewska. Dla tego, żeby istniała Ukraina, trzeba języka). I oto o tej samowystarczalnej Ukraince i myślicielce na emigracji, której prawdziwym domem jest język, w Wikipedii zaznaczono, że pracowała jako “freelancer w radiu “Swoboda” w ciągu 1959–1963 lat”. Nie wiem, jak odniosłaby się pani Emma do tego nowoanglicyzmu w ukraińskim tekście, ale ona, z krwi i przekonań ukraińska myślicielka i pisarka, dokładnie znałaby rodzimy odpowiednik. Zatem angielski zwrot free lancer to: 1. najemnik; 2. polityk lub dziennikarz, który nie należy do jakiejś partii lub redakcji (AUS, s. 531), gdzie przymiotnik free 1. wolny; 2. swobodny; 3. dobrowolny; 4. niezajęty, zwolniony; 5. hojny, bogaty, znaczny; 6. bezpłatny, otwarty, dostępny (AUS, s. 531). Drugi składnik zwrotu – lancer ˂ lanc n 1. włócznia, pika; 2. wojownik z włócznią; 3. oścień (narzędzie rybackie w postaci włóczni); 4. lancet (narzędzie chirurgiczne z dwusiecznym ostrzem); 5. zwycz. kawalerzysta (z piką) (AUS, s. 773). Po raz pierwszy słowo-kompozyt freelancer użył szkocki pisarz Walter Scott w słynnej powieści “Ivanhoe” w znaczeniu wojownika z włócznią, który walczy jako najemnik z własną bronią, czyli – wolny strzelec. Z uwagi na współczesne okoliczności, nastąpiła desemantyzacja tej historycznej jednostki leksykalnej, która nabrała znaczenia pokojowego zawodu – samowolnego poszukiwania pracy (lub jednocześnie kilku prac) bez zawierania długoterminowej umowy jako pracownik pozapetatowy – wolnonajemnik. Na Ukrainie wolnonajemnicy zazwyczaj wykonują pracę zdalnie, przez Internet. W przypadku Emmy Andijewskiej: ona, będąc geograficznie oddaloną od Ukrainy, żyje w samym sercu jej wielkiego języka, z którego, jak nikt z wszystkich naszych pisarzy, tworzy jądra sensów: Wiodły sztylety w mózgu gwałtownie zginąć. Zmęczyło się ciało od wiecznych wyścigów Dobra i zła: dusza – w ciągłych guzach, Same piaski, ciągła niemota, Ani wzlotów, ani olśnień, ani celu, – Wszystko – od zera. I głupek, co celuje w strzelnicę. (“Zbędne przypomnienie”, Zb. “Kawiarnia” 1983, s. 69) Emma Andijewska słusznie mówi nam, że “każda epoka inaczej kieruje swoje latarnie na te same zjawiska (jak w przypadku historyzmu “freelancer” – I.F.). Masowości nie zawsze dostępny jest duch. Do ducha idą tylko jednostki, choć teoretycznie może to robić każdy. I wciąż nie każdemu może być zrozumiałe to coś, co ma wielką wartość. Ja uważam, że nie trzeba pisać wszystkim dla wszystkich, a pisać tak, jak każdy z osobna ma w tym swoją potrzebę” (“Byt uchylił się na oścież…” Emma Andijewska (do 80-lecia od dnia urodzin). Bibliografia biograficzna. Kijów 2010, s. 35–36). Zatem nie każdy umie odnaleźć swój dom przez swoje słowo, bo nie każdy jest wolnym i szczęśliwym właścicielem. Echo straty na świecie Przeżywamy w dalekiej Australii Z wielkim smutkiem wyrażamy nasze głębokie współczucie żonie Switłanie Koronenko, synom, córce i całej rodzinie, Lidze ukraińskich mecenasów, przyjaciołom i bliskim w tym ciężkim i bolesnym czasie straty Waszego drogiego niezapomnianego męża i ojca, wielkiego Ukraińca i przyjaciela, świętej pamięci Mychajła Słaboszpyckiego. Zasłużonego pisarza, literaturoznawcy i językoznawcy, wielkiego mistrza pióra, działacza społecznego, bojownika o niepodległą Ukrainę, o zachowanie i utwierdzenie języka ukraińskiego, wsparcie oraz Córka Petra Jacyka i ukraińsko-kanadyjska społeczność Drodzy przyjaciele! Fundacja edukacyjna Petra Jacyka jest szczerze zasmucona wieścią o śmierci Mychajła Słaboszpyckiego.
Był wybitnym ukraińskim krytykiem literackim, publicystą, prozaikiem, pisarzem dla dzieci i działaczem społecznym. Fundacja Edukacyjna Petra Jacyka oraz ukraińsko-kanadyjska społeczność nigdy nie zapomną jego książek o Petrze
Tłumaczenie maszynowe
Recenzja książki: Marta Bohaczewska-Chomiak. „Hromada. Biskup. Cerkiew. Konstantyn Bohaczewski i formowanie się ukraińskiej metropolii katolickiej w USA”. Instytut Historii Kościoła, Ukraiński Uniwersytet Katolicki, Lwów, 2021. – 520 s. – Przekład z angielskiego Romana Skakuna. Jurij SZCZERBAK Kaja się: z wielkim lękiem wziąłem do rąk ten ciężki (w wymiarze fizycznym) tom, wydrukowany według najlepszych zachodnich standardów poligraficznych w Drohobyczu przez prywatne przedsiębiorstwo „Koło”. Z lękiem i pewną niechęcią, wszak na wpół zapomniana karta historii Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w USA w latach 1924–1961 wydawała mi się bezgranicznie daleka od tej paląco aktualnej problematyki (wojna z Rosją, działania rosyjskiej piątej kolumny w Ukrainie, niekończące się waśnie w ukraińskim społeczeństwie i polityce, błaznowie i ignoranci u władzy), którą żyję w ostatnich latach. Jednak zacząłem czytać to monumentalne badanie naukowe dlatego, że autorka Marta Bohaczewska-Chomiak – to znana ukraińsko-amerykańska pisarka, badaczka ruchów feministycznych, wykładowczyni historii, dyrektorka programów Fulbrighta w Ukrainie w latach 2000–2006, której dzieła znacząco wzbogaciły naszą literaturę społeczno-polityczną. Był jeszcze jeden – osobisty – motyw, który skłonił mnie do czytania: Marta Bohaczewska-Chomiak i jej mąż Rostysław Chomiak (niestety, świętej pamięci) – to moi najdawniejsi, najbliżsi przyjaciele w USA. Znając naukowo-publicystyczny talent pani Marty, jej wysoką erudycję i odpowiedzialne podejście do tworzonych tekstów, z należytym zainteresowaniem odniosłem się do jej najnowszego dzieła, o którym wiele słyszałem od niej w ciągu ostatnich lat. Książka przerosła moje oczekiwania. Formalnie – to biografia rodzonego wuja autorki Konstantyna Bohaczewskiego, którego wielki portret wisi w jej mieszkaniu w Waszyngtonie; to przegląd życia i działalności księdza, pobożnego samotnego człowieka, skromnego biskupa, który został metropolitą UCGK w USA. Faktycznie zaś – to porywająca epicka historia zmagań, porażek i wzlotów samej Cerkwi greckokatolickiej, nieodłącznej części narodu ukraińskiego w czasie tragicznych prób XX wieku: polskiej pacyfikacji Zachodniej Ukrainy, sowieckiego zniewolenia i niemieckiej okupacji, powojennej ruiny i totalnej wojny Moskwy z masowym oporem ludowym OUN-UPA oraz bezprzykładnym w swoim okrucieństwie wyniszczeniem Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej pod obłudnym hasłem „zjednoczenia” jej z imperialno-kagiebowską rosyjską cerkwią prawosławną. Oto wymiary tego „zjednoczenia”: trzech biskupów UCGK zostało zabitych przez moskiewskich czekistów, 2950 księży uwięziono, 3040 parafii zlikwidowano, 4600 cerkwi zamknięto, wszystkie organizacje katolickie zniszczono (z przemówienia metropolity K. Bohaczewskiego 1 listopada 1958 r.). Tylko dzięki istnieniu zjednoczonej, wolnej i prosperującej Cerkwi w USA, którą przez 37 lat niezmiennie kierował Konstantyn Bohaczewski, stało się możliwe samo przetrwanie UCGK w Ukrainie, odnowienie jej struktur w niepodległym państwie. Badanie M. Bohaczewskiej-Chomiak opiera się na mnóstwie nieznanych dotąd źródeł archiwalnych. Początkowo wydaje się, że można pogubić się w tych licznych detalach życia cerkiewnego, obyczajów religijnych i życiorysach księży – ale z każdą stroną czuje się, jak rośnie zainteresowanie opisanymi przez autorkę wydarzeniami. Okazuje się, że wszystko, co działo się wiele lat temu z UCGK i jej działaczami, ma swoje echo we współczesnej Ukrainie: czytając o polskim urzędniku, który krzyczał na młodego księdza Bohaczewskiego: „Tym świńskim (czyli ukraińskim – J. Szcz.) językiem ja mówić nie będę!” – od razu przypominasz sobie współczesnych ukrainożerców, myśląc ze smutkiem o głębokich korzeniach nienawiści do wszystkiego, co ukraińskie, wpajanych przez szowinistów od dawnych czasów… Przestrzegając surowego prawa naukowej obiektywności, M. Bohaczewska-Chomiak nie idealizuje ani swojego bohatera-krewniaka, ani otoczenia, do którego trafił w 1924 roku,
Marta Bohaczewska-Chomiak przybyła na kontynent amerykański zgodnie z decyzją papieża. Pojawiła się w Filadelfii w czasie, gdy społeczność ukraińsko-amerykańską toczyły „chroniczne waśnie między biskupami, księżmi a wspólnotami”, gdy wśród świętych ojców, według słów jednego znanego działacza, niemało było „mściwych, zawistnych, kłótliwych, demagogicznych, pozbawionych jakiejkolwiek dyscypliny materialistów”, ponieważ ludzie ci w większości wegetowali w nędzy. Ze swojej strony nowy biskup, niemal fanatyczny w swojej pobożności, okazał się człowiekiem oschłym, skrytym, dalekim od patriotyczno-romantycznej retoryki, której oczekiwała od niego upolityczniona społeczność. Jak pisze autorka, „jego żelazna wola trzymała w ryzach romantyczny sentymentalizm”. Bohaczewski wolał jasną organizację pracy, porządek, staranne prowadzenie dokumentacji, efektywne zarządzanie parafiami. Ku zdziwieniu wielu podległych mu księży, biskup bronił niezależności Kościoła od świeckiej kontroli organizacji społecznych, w tym ultrapatriotycznych organizacji nacjonalistycznych – i te jego cechy zaostrzyły konflikt z licznymi parafiami. Biskup wzywał księży, by „ciągnęli ludzi do Nieba”, służył Wieczności i polegał na Opatrzności Bożej (czyli, innymi słowy, na tajemnym losie, wpisanym w geny procesu historycznego), a jego owczarnia wymagała od Kościoła bezpośredniego udziału w działaniach politycznych, skierowanych na budowę niepodległego państwa ukraińskiego, wzywała do aktywnego oporu wobec polskich władz w Zachodniej Ukrainie oraz moskiewskiego niszczenia Ukrainy Naddnieprzańskiej. Kulminacją konfliktu ukraińskiej społeczności USA z biskupem Bohaczewskim stał się zakaz tego ostatniego przeprowadzenia nabożeństwa żałobnego w dziesiątą rocznicę śmierci Iwana Franki, którego biskup nazwał „zdrajcą swojego narodu” – za ateizm i radykalno-rewolucyjne poglądy. W sprawę wmieszał się metropolita Andrzej Szeptycki, który skierował do swojego upartego i nieugiętego biskupa list z mądrą dialektyczną oceną postaci Iwana Franki, podkreślając, że „wierni mojej jurysdykcji szanują Frankę wyłącznie ze względu na jego wielkość jako narodowego patriotycznego pisarza”. Szeptycki dowodził, że zakaz udziału duchowieństwa w uroczystościach upamiętniających Frankę byłby nie tylko bezcelowy, ale i szkodliwy dla Kościoła. Była to surowa, ale sprawiedliwa lekcja, dana wielkiemu duchowemu przywódcy Ukrainy swojemu zbyt dogmatycznemu biskupowi – i lekcja ta została przez niego uwzględniona. Jednocześnie stopniowo ujawniały się lepsze cechy charakteru biskupa: Bohaczewski-konserwatysta uparcie i wytrwale realizował swoją strategię budowy scentralizowanej, zdyscyplinowanej, wypłacalnej organizacji kościelnej, poświęcając główną uwagę rozwojowi ukraińskiej edukacji w USA – sieci szkół podstawowych i średnich, stworzeniu college'u i seminarium, centrum kulturalno-oświatowego, biblioteki i muzeum. Wielką wagę biskup przywiązywał do zachowania i szerzenia języka ojczystego wśród ukraińskich imigrantów w USA, mówiąc, że „język ukraiński jest jak krew, bez której organizm narodowy nieuchronnie zginie”. Bohaczewski był nieprzejednanym wrogiem moskiewskiego komunizmu, który dokonał jednej z najstraszniejszych zbrodni w historii świata – zorganizował Hołodomor na Ukrainie. „Szatan z całym piekłem naparł, by po diabelsku zetrzeć z powierzchni ziemi naród ukraiński” – mówił biskup UKGK, który ogłosił niedzielę 24 grudnia 1933 roku Dniem żałoby za ofiary głodu. Należy wziąć pod uwagę, że na ten śmiały gest Bohaczewski pozwolił sobie w czasie, gdy tuż przedtem – 16 listopada 1933 roku prezydent Roosevelt, ignorując protesty ukraińsko-amerykańskich organizacji, nawiązał stosunki dyplomatyczne z ZSRR. Pragmatyczne pragnienie zarobienia radzieckiego złota, zdobytego kosztem milionów ukraińskich istnień, zwyciężyło wszelkie świętoszkowate kazania zachodnich polityków w obronie moralności i demokracji. Faktycznie, Hołodomor stał się próbą generalną monachijskiej kapitulacji Zachodu przed krwawym totalitarnym reżimem. Wiodące kraje świata zignorowały zjawisko Hołodomoru nie dlatego, że nie wiedziały o zbrodni Stalina i jego kamaryli, a dlatego, że nie chciały usłyszeć jęków ukraińskich chłopów. I jeśli dzisiaj dziesiątki krajów uznały Hołodomor za ludobójstwo (niedawno stan Teksas stał się dwudziestym szóstym stanem, który przyłączył się do uznania Hołodomoru), to jest w tym cząstka wysiłków niewielkiej grupy ukraińskich działaczy religijnych i społecznych, wśród których był biskup Bohaczewski. Jednocześnie biskup z goryczą zauważał, że „niebywała w historii Ukrainy katastrofa zagłodzenia na śmierć… milionów dusz przez bolszewicką władzę na Wielkiej Ukrainie, nie mogła nas zjednoczyć i zmusić do takiego protestu i takiej przeciwdziałania, na jakie zasługuje nasz wielki naród i jakich od niego oczekiwał cały świat” (1934). Te słowa i dzisiaj brzmią aktualnie w sytuacji politycznego i moralnego rozłamu, podsycanego przez sługi Putina na Ukrainie i poza jej granicami. Jak mówił z apostolską surowością i bezpośredniością biskup Bohaczewski: „Najbardziej zawzięty wróg nie wyrządził nam tyle nieobliczalnej szkody, co wieloletnie głoszenie nieposłuszeństwa, buntu i nieufności do swoich niby przywódców” (1935). Straszną próbą dla Ukrainy i Ukraińców, rozproszonych po całym świecie, stała się druga wojna światowa. Około 38 tysięcy mężczyzn i kobiet z ogólnej liczby 303 000 wiernych UKGK w USA służyło w Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, zwalczając niemiecki nazyzm i japoński militaryzm. Znacznie większa liczba Ukraińców pracowała w kompleksie obronno-przemysłowym, dzięki którego produkcji zostało odniesione zwycięstwo nad wrogiem. O tym nam, Ukraińcom, trzeba pamiętać, kiedy słyszymy kłamliwe oświadczenia kremlowskich propagandystów o „rosyjskim” zwycięstwie w globalnej wojnie. Po tej wojnie w Europie znalazło się do 3 mln Ukraińców-uchodźców, wśród których – ponad 300 greckokatolickich księży. Wysiłkami K. Bohaczewskiego zostało zorganizowane przesiedlenie do USA ukraińskich księży i wiernych. W sumie ze 100 000 Ukraińców, którzy przenieśli się do Stanów Zjednoczonych, około 60 000 znalazło bezpieczne schronienie za oceanem dzięki wsparciu ukraińskich katolików Ameryki. M. Bohaczewska-Chomiak rejestruje najdrobniejsze szczegóły życia codziennego i relacji nowych imigrantów w USA, przez co jej opowieść staje się bardziej pełna i wiarygodna, co nie dziwi – wszak sama autorka należy do tej fali Ukraińców-przybyszy na amerykańską ziemię. Wspomina ona, że i tutaj biskup Bohaczewski pozostał wierny swoim zasadom dalekim od
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
sentymentów purytanina: bardzo krótko i sucho spotkał się z braćmi, których nie widział od dziesiątków lat, wywołując tym u nich „szok kulturowy”. Dzięki tym szczegółom obraz uporczywego, oddanego służbie Bogu i Ukrainie, a nie rodzinnym powiązaniom biskupa, nabiera wielkiej siły artystycznej – jakbyśmy czytali nie opracowanie naukowe, lecz dzieło literackie, epopeję. Kierując się surowym kompleksem etycznym, wyrzekając się wszelkich osobistych przywilejów, prowadząc życie codzienne na niemal nędznym poziomie – a jednocześnie żelazną ręką wprowadzając ład hierarchiczny i porządek finansowy, początkowo niepopularny biskup Bohaczewski wyprowadza Ukraiński Greckokatolicki Kościół w USA na jakościowo nowy poziom. Pod jego władzą znajduje się 172 parafie, z nich 35 nowozałożonych, około 300 kapłanów i dwaj biskupi; zamiast jednego kościoła na początku działalności biskupa – 213 cerkwi i kaplic, seminarium w Waszyngtonie, 2 kolegia, 30 szkół. 10 lipca 1958 r. papież Pius XII swoją bullą proklamuje nową prowincję kościelną – metropolię Ukraińskiego Greckokatolickiego Kościoła w USA – jako ogólnie uznaną, odrębną, równorzędną z rzymskokatolickimi instytucjami obrządku wschodniego specjalnie dla Ukraińców, i mianuje K. Bohaczewskiego metropolitą tego Kościoła. Datą objęcia metropolitalnego tronu Bohaczewski wybiera 1 listopada 1958 roku – dzień symboliczny: data śmierci metropolity Szeptyckiego w 1944 roku oraz proklamowania w 1918 r. niepodległości ZUNR. Podczas uroczystości z okazji intronizacji metropolity Bohaczewskiego zabrzmi proroctwo, że „w podradzieckich rodzinnych ziemiach dojrzewa przyszła niepodległość i kształtuje się nowy typ ukraińskiego męża stanu”; wyrażane jest marzenie o ustanowieniu Patriarchatu UKGK w Kijowie (!). Jeśli przypomnieć powojenną rzeczywistość USRR 1958 roku, nieco ozdobioną chruszczowską odwilżą, lecz niezmiennie dyktatorsko-imperialną w swej istocie, to takie marzenia, brzmiące na kontynencie amerykańskim, mogły wydawać się bezpodstawnymi fantazjami. Jednak Boża Opatrzność, w którą tak wierzył K. Bohaczewski, nieubłaganie prowadziła Ukrainę ku niepodległości. Przewróciwszy ostatnią stronę książki, zastanowiłem się, jakie tajemnicze skojarzenia łączą mnie, prawosławnego wiernego UPC, człowieka dalekiego od wewnętrznych spraw ukraińskich grekokatolików, z tekstem pani Marty. Przypomniałem sobie, jak brat Mykoła Szczerbak, wróciwszy z zesłania w obozach mordowskich (1948–1955), opowiadał o legendarnym więźniu GUŁagu, metropolicie Jozafacie Śliepom, którego spotkał w jednym z łagpunktów, o nieznanych, lecz bohatersko-męczeńskich kapłanach UKGK, którzy nie wyrzekli się swojej wiary. Przypomniałem sobie o moich licznych spotkaniach z wiernymi i kapłanami Ukraińskiego Greckokatolickiego Kościoła w USA i Kanadzie w charakterze ambasadora Ukrainy. Czułem ich braterską miłość i szacunek, ich pragnienie pomocy Ukrainie. Rozumiałem, że ci ludzie – trzecia fala imigrantów – oderwani od Ojczyzny, bardzo skromnie zabezpieczeni materialnie, robili wszystko,
aby stworzyć choćby wirtualną podobiznę ukraińskiej państwowości na obczyźnie, zachować język i duchowe wartości Ojczyzny utraconej na zawsze. Ukraińska diaspora w Stanach Zjednoczonych odegrała znaczącą rolę w uznaniu przez prezydenta Dż. Busha seniora naszej państwowej niepodległości. I wreszcie wspomnienie prowadzi mnie do kardynała Lubomyra Huzara (1933–2017); los pozwolił mi rozmawiać i współpracować z tym mądrym człowiekiem w ramach Grupy Inicjatywnej Pierwszego Grudnia. Zawsze, słuchając rozważań tego ówcześnie niewidomego człowieka, dziwiłem się precyzyjnej przenikliwości jego ocen, które odznaczały się ludową prostotą i realistyczną dalekowzrocznością. Z książki M. Bohaczewskiej-Chomiak dowiedziałem się, że w 1948 roku 15-letni chłopiec Lubomyr Huzar napisał do Kolegium Stanfordzkiego, założonego przez Bohaczewskiego, pokorną prośbę o przyjęcie go na studia – a po 50 latach został kardynałem, zwierzchnikiem UKGK w randze arcybiskupa większego. Kolejny przykład niepojętej Opatrzności Bożej i powiązania ludzi i wydarzeń w tym dziwnym świecie… Chciałbym, aby książkę M. Bohaczewskiej-Chomiak przeczytało jak najwięcej ludzi – nie tylko wiernych UKGK, ale także tych z postradzieckiej Ukrainy, którzy do dziś pozostają pod wpływem rosyjsko-bolszewickiej propagandy o „podstępnych wrogach-unitach”, „agentach Watykanu” (przypomnijmy inwektywy pod adresem zbrodniarzy-unitów, które jeszcze niedawno wygłaszał prawosławny komunista, poeta Borys Oliniuk). Autorka przekonująco dowodzi, że UKGK stała się jednym z ważnych duchowych filarów narodu ukraińskiego, wyrazicielką jego potrzeb i nadziei, obrończynią języka i narodowych tradycji, narzędziem pojednania, ogniwem łączącym katolicyzm i prawosławie. Ten Kościół proponuje drogę do przezwyciężenia podziału między chrześcijańskim Wschodem a Zachodem, wzywa do ogólnoukraińskiej jedności, niezbędnej naszemu narodowi wobec rosyjskiej agresji wojskowo-politycznej i duchowej, ukierunkowanej na skłócenie Ukraińców, na ich podział na wrogujących sobie „wschodniaków” i „zachodniaków”, na „małorosów” i „banderowców”. Niestety, na „Wielkiej Ukrainie” pozostaje mało znana państwotwórcza rola UKGK, o której tak przekonująco pisze Marta Bohaczewska-Chomiak. Pod względem pełni faktów i głębi wniknięcia w warstwę historycznej przeszłości recenzowaną książkę można porównać jedynie z tak wybitnymi dziełami, jak badania Wołodymyra Panczenki o Mykole Zerowie oraz praca Bohdana Horynia, poświęcona Swiatosławowi Hordynskiemu. Moim zdaniem książka „Gromada. Biskup. Cerkiew” w błyskotliwym ukraińskim przekładzie Romana Skakuna (z odpowiednim galicyjskim „akcentem”) stała się MAGNUS OPUS – głównym dziełem Marty Bohaczewskiej-Chomiak i zasługuje na wysoką nagrodę Watykanu, nie mówiąc już o ukraińskim wyróżnieniu. Ale, niestety, nie wpływam ani na decyzję Watykanu, ani na ZE-zespół rosyjskojęzycznych niewierzących. Mimo to książka takiego formatu nie zaginie bez wieści. Pamiętajmy o Bożej Opatrzności!
Tłumaczenie maszynowe
Wydanie Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN) „Dziewczęta ścinają warkocze” to wspomnienia kobiet, które brały udział w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Książka znalazła się wśród zwycięzców ogólnoukraińskiego rankingu „Książka roku”. Zbiór przygotowano w ramach projektu „Historia mówiona ATO”, którego koordynatorkami są pracowniczki UIPN Tetiana Kowtunowycz i Tetiana Prywałko. Znalazły się w nim wspomnienia 25 kobiet, które brały udział w wojnie rosyjsko-ukraińskiej w składzie Sił Zbrojnych i oddziałów ochotniczych. Wojenna korespondentka, pochodząca z Połtawy Jewhenija Podobna, jako autorka tej książki została w ubiegłym roku laureatką Nagrody Szewczenki w kategorii „Publicystyka, dziennikarstwo”. Niedawno mieszkańcy Połtawy spotkali się ze swoją krajanką. Na twórcze spotkanie, które zorganizowała Połtawska Obwodowa Biblioteka dla Młodzieży imienia Olesia Honczara, przybyli studenci dziennikarstwa, kapelani Prawosławnego Kościoła Ukrainy, gwardziści narodowi oraz działacze społeczni. Jewhenija wie o wojnie nie ze słyszenia. W samym środku rosyjskiej agresji, w 2014 roku, podczas najaktywniejszej fazy działań wojennych, chciała pomóc swojemu krajowi. Postanowiła robić to, co potrafi najlepiej – pisać. Pojechała pracować na linię frontu. Tam właśnie napisała książkę „Dziewczęta ścinają warkocze”. Pragnęła utrwalić wydarzenia dla historii, przekazać emocje, opisać momenty z życia codziennego. Bohaterki książki – snajperki, medyczki, karabinowe – to te, które były i pozostają na pierwszej linii odpierania rosyjskiej agresji. „Znalezienie ich było bardzo łatwe, ponieważ podczas pracy, kiedy jeździłam kręcić reportaże na wojnę, szybko się z nimi poznawaliśmy i człowiek rozumie, że stosunek do kobiet w wojsku jest absolutnie dziki: jeśli jesteś mężczyzną – to bohaterem, jeśli kobietą – delikatnie mówiąc, nie. Postanowiłam to naprawić i dać im głos – opowiedzieć o sobie, swojej wojnie, swoim życiu codziennym. To kobiety, które broniły nas na Wschodzie Ukrainy, to kobiety absolutnie różnych zawodów: artylerzystki, snajperki, są dziewczyny, które pracowały z moździerzami, jest jedna dziewczyna kucharz. I to 25 historii o ich wojnie. O tym, co motywowało je, by tam pójść, jak układały się ich relacje z mężczyznami” – mówi autorka i redaktorka. „Wojna to rzecz nienaturalna, nie może mieć twarzy – ani kobiecej, ani męskiej. W tym roku do szkół pójdą dzieci, które urodziły się już w czasie wojny i nie znają życia w pokoju w zasadzie. Deokupacja naszych terytoriów musi być równoległa z deokupacją głów i umysłów. Oficjalne nagrody to rzecz względna. Ważniejsze jest usłyszenie tego, co najbardziej skryte: wyznania matki, której syn wkrótce zginie; wdzięczności Bohaterów, że o nich nie zapomną. Ludzkość, sumienie – to główne rzeczy, które pozostają po wszystkich próbach w naszym ziemskim życiu” – wyjaśniła pisarka. W książce mowa o operacjach bojowych z różnych lat w obwodach ługańskim i donieckim, o wyzwalaniu ukraińskich miast i wsi spod okupacji, opowieści o towarzyszach broni, miejscowych mieszkańcach, wojennym życiu codziennym, a także rozważania o sytuacji kobiety w ukraińskim wojsku w różnych okresach wojny rosyjsko-ukraińskiej. Opowieści uzupełnione są fotografiami ze strefy działań wojennych. „Historie te były zapisywane różnie: niektóre historie pisaliśmy w Kijowie, ponieważ dziewczyny były zdemobilizowane, spotykaliśmy się z nimi w stolicy i szczerze rozmawialiśmy. Najciekawsza historia została zapisana w miejscowości Zajcewe. Do bojowników było około 200 metrów. Znaleźliśmy opuszczoną szopę i tam pisaliśmy dwa wywiady” – opowiedziała Jewhenija Podobna. Regionalny przedstawiciel UIPN w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar na spotkaniu zaznaczył: „Egzemplarze książki zostały przekazane do połtawskich bibliotek, a w formie elektronicznej umieszczone na naszej oficjalnej stronie internetowej. Instytut Pamięci Narodowej sfinansował cały szereg wydawnictw o wojnie rosyjsko-ukraińskiej, ale książka „Dziewczęta ścinają warkocze” jest jedyną z nich, która otrzymała Nagrodę Szewczenki. Dla mieszkańców Połtawy jest interesujące i zaszczytne, że napisała ją połtawianka. Jako tytuł książki autorka wzięła wers znanej wiersza, który stał się piosenką „Dziewczęta” połtawskiej poetki, wolontariuszki i działaczki społecznej Ołeny Zadorożnej, która obecnie mieszka w Kijowie. Przeczytałem książkę. Dla mnie najbardziej wyraziste są wspomnienia snajperki, gdzie w skondensowanej formie pokazana jest rola kobiet i ich wkład w obronę Ojczyzny przed wrogiem. Snajperka pyta: co odróżnia mężczyznę-snajpera od kobiety-snajperki? I odpowiada: mężczyzna, kiedy już opadnie z sił, mówi „Muszę się zregenerować, odpocząć”, a u kobiety pojawia się drugi oddech”. Dwie bohaterki książki zginęły w tej wojnie o niepodległość Ukrainy – Jana Czerwona oraz pochodząca z Połtawszczyzny Olha Nikiszyna. Ich pamięć uczestnicy wydarzenia edukacyjnego uczcili minutą ciszy. Północno-wschodni oddział UIPN. Jewhenija Podobna razem ze studentami wydziału dziennikarstwa Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego.
Tłumaczenie maszynowe
– Im bliżej nam do 300-lecia urodzin Skoworody, tym uważniej staramy się przyjrzeć jego postaci. Natalio, opowiedz, jak się na to odważyłaś – wszak w naszej literaturze jest niemało utworów, w których zgłębiane jest to wybitne imię. Dlaczego wybrałaś ten temat do swojej książki? – Dla mnie to utwór etapowy. Wielki i złożony temat. Wielki ciężar odpowiedzialności. Wszak mowa o centralnej postaci naszej historii i kultury XVIII wieku. Oczywiście denerwuję się, jak odbiorą go czytelnicy, lecz jeszcze bardziej niepokoi mnie treść dyskusji, która rozgorzała w przededniu jego 300-lecia, gdyż poziom zrozumienia życia i twórczości Hryhorija Skoworody bezpośrednio zależy od zdrowia psychicznego społeczeństwa. Taka jest osobliwość filozoficznego i literackiego daru wędrownego filozofa, który przez stulecia był stałym przekaźnikiem głębokich postulatów etycznych i estetycznych, bezpośrednio wpływał na procesy narodowej i kulturowej samoidentyfikacji. A to, że jego główne traktaty filozoficzne przez stulecia nie były tłumaczone, nie były badane, znajdowały się pod nieformalnym zakazem carskiej, a potem radzieckiej cenzury, doprowadziło do naturalnego nawarstwienia różnorodnych domysłów, które od częstego powtarzania przeszły do rzędu faktów dokonanych. Obecnie jego imię owiane jest legendami, podaniami ludowymi, przypisuje mu się myśli, których nie wypowiadał, idee, których nie popierał, zamiary, których nie da się udowodnić. Obecnie Skoworoda to zazwyczaj zestaw krótkich, treściwych wypowiedzi, pouczeń. Czasami są one wyrwane z jego utworów i listów, a w większości – w ogóle nie da się ustalić ich pochodzenia. Zbierałam po okruszku z rzetelnych źródeł naukowych, opierałam się tylko na tych faktach jego biografii, których jestem pewna. Moim celem było zrozumienie życia i twórczości Hryhorija Skoworody z punktu widzenia człowieka XXI wieku. A poza tym wiem, jak niełatwo jest obecnie wykładowcom twórczości Skoworody na uczelniach, nauczycielom polonistom, gdyż aby choć trochę wyjaśnić rolę i znaczenie tej wybitnej postaci w naszej kulturze, trzeba przeprowadzić kilka kursów specjalistycznych z historii Ukrainy, ukraińskiego Kościoła, teologii, księgarstwa. A Hryhorij Sawycz jest przerabiany na jednej-dwóch lekcjach. Kilka krótkich tekstów. „Wszaki horod nraw i prawa”. Wszystko. Mam nadzieję, że mój poemat stanie się choć jakąś pomocą, mój poetycki życiorys Skoworody wyszedł nie tak prosty, jak planowałam, zbyt wiele warstw trzeba było poruszyć, lecz mimo to, kto zechce, odważy się, będzie miał okazję powędrować ścieżkami Skoworody, zajrzeć razem ze mną w jego skryte marzenia i zamyślenia. Nasz wielki mędrzec wart jest naszych intelektualnych i duchowych wysiłków. Lecz analizując kolosalne osiągnięcia intelektualne filozofa, poety, nie możemy nie brać pod uwagę także jego najbardziej doskonałego dzieła artystycznego – samego jego życia, które nie tylko przeżył, ale stworzył z wielką cierpliwością oraz niezwykłą mądrością i odwagą. Nieprostego życia, pełnego zmagań, kataklizmów, gorzkich rozczarowań. I nie raz, nie dwa zdrętwiejesz ze zdziwienia – to kim on jest, jaki on jest? Stoik czy sybaryta? Człowiek, który nigdy nie wziął do ręki ani grosza, przeżył w niewyobrażalnej nędzy, czy wyrafinowany esteta, który wyprasza zamorski ser, drogie wino? Poszukiwacz Boga czy buntownik przeciw Bogu? Człowiek, który znalazł własną drogę do Chrystusa i wychwalał go w swoich utworach, czy zakochany w pogańskich wierzeniach i antycznej filozofii nihilista, który odrzucił główne postulaty nauki chrześcijańskiej? I skierował swoje główne wysiłki, aby wychować oświeconych, wykształconych swoich naśladowców tutaj, na ziemi. Lew Tołstoj jakoś zaznaczył: „Wiele w jego światopoglądzie jest zadziwiająco bliskiego mi. Niedawno jeszcze raz go przeczytałem. Chcę napisać o nim. I zrobię to. Jego biografia jest chyba jeszcze lepsza niż jego utwory, ale jakie piękne są też utwory”. Lew Tołstoj rzeczywiście napisał szkic o Hryhoriju Sawyczu Skoworodzie. Wprawdzie jako źródło naukowe trudno go traktować, podobnie jak wiele z naukowych czy pseudonaukowych rozpraw, a jest ich już dziesiątki tysięcy, nagromadzonych przez rosyjską myśl intelektualną. Dla rosyjskich filozofów i teologów Skoworoda długo był swój, „rdzenny”. Cała wielkoruska filozofia wyszła z jego dziurawej siermięgi. I Lew Tołstoj, a za nim dziesiątki, setki rosyjskich teologów, pisarzy, badaczy, filozofów z całych sił starali się dopasować jego twórczość do swoich własnych koncepcji filozoficznych. Nie wyszło. Skoworoda tak i nie wpadł w te podstępne sieci, bo ze swojej natury, organicznie jest spadkobiercą właśnie ukraińskiej kultury i ukraińskiej mentalności. Bez uświadomienia sobie tego pojąć go nie sposób. Bardzo niechętnie, ale przyznają to teraz także mniej lub bardziej przytomni Rosjanie. Nie poruszam tutaj głębokich warstw jego idei filozoficznych – to nie jest język na krótką rozmowę. Podkreślę jedynie, że syn czornuchowskiego kozaka Pułku Łubieńskiego Hryhorij Skoworoda wchłonął w siebie nie tylko mądrość ludu, ale i ogromną warstwę właśnie kultury książkowej i edukacji Ukrainy, która ma swoją ciągłość od czasów Rusi Kijowskiej, której fundamentem służył język cerkiewnosłowiański, oraz Hetmanat, w kancelariach którego kultywowano już język staroukraiński. Skoworoda był może najbardziej wykształconym człowiekiem swoich czasów. Starożytna greka i łacina, którymi władał doskonale, były w tamtym czasie językami wszystkich wykształconych ludzi Europy, w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej był to język komunikacji. Naturalnie, że Skoworoda posługiwał się nimi przy pisaniu swoich utworów. Uświadamiał sobie swoje rozdwojenie i starał się w swoich pieśniach, bajkach samodzielnie rozwijać język ukraiński, transformować go do użytku naukowego. Jednak brakowało terminologii, zasobu leksykalnego, być może – odwagi, bo ze swojej natury był konserwatystą, neoplatonikiem, mistykiem. Te ciężkie kody wkrótce rozerwie jego uczeń Iwan Kotlarewski, który w warunkach upadku wszystkich odmian staroukraińskiego języka pisanego swoją słoneczną „Eneidą” rozpocznie nowy etap literatury ukraińskiej, przy tym zwiąże ją mocną nicią ciągłości i dosłownie wtopi w kulturę europejską. A wielki Taras odnosił się do Skoworody w różnych okresach różnie. Nie akceptował mistycyzmu oraz „łaciny i moskowszczyzny” utworów Skoworody. Jednak analiza twórczości Kobziarza świadczy o kolosalnym wpływie, jaki przez całe życie wywierała na niego twórczość ukraińskiego filozofa. Żałował, że Ukraina mogła mieć swojego Burnsa, gdyby nie jego „zaciemnienie”. W swoim poemacie starałam się wyjaśnić środkami poetyckimi naturę tego dylematu, opisać stan ówczesnego ukraińskiego społeczeństwa, które po klęsce Mazepy wpadło w krwawe kleszcze moskiewskiego samodzierżawia. Jako autorka, która długo wędrowała śladami Skoworody, ja, oczywiście, nie mogłam nie pokochać tego unikalnego człowieka, naturalnie, że jestem po jego stronie, uświadamiając sobie, jaki niewyobrażalny ciężar wziął na siebie Hryhorij Sawycz w swoim dążeniu do oświecenia ludu i światłem wiedzy uwolnienia go od moskiewskiej niewoli. Oczywiście znam utwory ukraińskich poetów, wśród których są geniusze literatury ukraińskiej, którzy zwracali się do postaci Skoworody. Kocham je za filozoficzną nasyconość, obrazową i emocjonalną siłę. Wydaje się, co nowego można powiedzieć po klasykach?
Te wątpliwości również mnie dręczyły i męczyły. Ale nie spróbować nie mogłam, ponieważ wciąż przebywam w zupełnie innych współrzędnych czasowych. I jestem przekonana, że każde pokolenie ma prawo do swojego spojrzenia, do swojego zrozumienia tego, kogo nazywano ukraińskim prorokiem, Pierworozumem. Wiele wydarzeń z jego życia tak ściśle przeplata się z naszą teraźniejszością, wiele problemów, które stały przed nim, w całej swojej tragiczności i nieodwracalności stoi również przed nami, że tylko poprzez powrót do własnych źródeł można zobaczyć ten boski ogród Ducha, który zasadził w ukraińskich duszach Skoworoda. A jeśli całkiem krótko – pisałam „Skoworodę”, bo go pokochałam. I poprzez swoją miłość spróbowałam zrozumieć natchnionego, promienistego młodzieńca, sławnego muzyka, wybitnego pedagoga, cierpiącego, wielkiego mędrca, mojego Skoworodę. – Twierdzisz, że skupiłaś się na biografii… – Nie wszystko jest takie proste. Ja przede wszystkim skupiłam się na jego tekstach. Stąd tak obszerne cytaty Hryhorija Sawycza. Właśnie od niego się odpychałam, próbując przeniknąć do jego laboratorium twórczego, jego światopoglądu. A dopiero potem w jego pełne trudów życie. Świat Skoworody jest zadziwiający. Jest złożony i jednocześnie prosty, wyrazisty, zrozumiały. To wielkość i genialna prostota. W swoich traktatach stale odwołuje się do biblijnych obrazów, przemyśliwuje je na nowo, przekształca. To czas, który jest skończony, przemijający i jednocześnie nieskończony. I człowiek, który jest boskim początkiem i Bożą świątynią, ale często odchodzi od tego rdzenia, stąd – próżność, pycha, pogoń za ziemskimi dobrami. Stąd też oset zabobonu, którym zarasta dusza – małość, nicość. Bo prawdziwym przeznaczeniem człowieka jest jego realizacja w pracy, w tym, co on nazywał „zgodną” pracą. I jeszcze jedno odkrycie, które naświetliła mi praca nad poematem – duchowe poszukiwania sensu życia, oświecenia, duchowej wolności. Wszystko to jest Skoworoda, którego czystość myśli jest dla nas dokładnym i wiecznym drogowskazem w naszych duchowych poszukiwaniach. – Spróbuj sformułować posłowie do naszej rozmowy. – Już mówiłam, że postrzegam samo jego życie jako wysokoartystyczne dzieło, które stworzył poprzez bolesne straty, cierpienia. I jest w tym dziele niemało tajemnic, które wymagają osobnego badania i przemyślenia. Na przykład, poważnie myślał o rozwoju edukacji ludowej, faktycznie jest dla nas pierwszą akademią ludową. Właśnie jego uczniowie i naśladowcy stworzyli własnym kosztem Uniwersytet Charkowski. W ogóle po nim edukacja na Ukrainie nabrała jakościowo nowego rozwoju. Przecież nie możemy zapominać, że właśnie spadkobiercy kozackiej starszyzny, starych kozackich rodów w perspektywie stali się narodową elitą kulturalną. I to wpływ Skoworody, którego traktaty rozchodziły się po Ukrainie, przepisywano je ręcznie, transmitowano, przenikały całą naszą przestrzeń intelektualną. Wszak zagadka jest tu inna. Właśnie jego uczniowie byli w najbliższym otoczeniu ostatniego ukraińskiego hetmana Kyryła Rozumowskiego, „Historia Rusów” napisana została pod jego bezpośrednim wpływem. Żył i tworzył w czasach okrutnego poddaństwa ukraińskich chłopów, bezlitosnej rusyfikacji, której głównym narzędziem była moskiewska cerkiew prawosławna, przeciwko której dogmatyzmowi, scholastyce, ciemnemu zabobonowi namiętnie występował. Był to bezlitosny konflikt wybitnego oświeciela i imperialnego Lewiatana, światła i mroku. Ale nie w pełni zrozumiałam, jaki wpływ polityczny Skoworoda miał na swoich uczniów, wszak jasno wynika z jego utworów, jak wysoko cenił działalność Bohdana Chmielnickiego, utrata państwowości Hetmańskiej Ukrainy była dla niego osobistą tragedią. Czytając dokumenty, czuję, że opór był, że był znaczący. Imperatorowa Katarzyna przeprowadziła totalną czystkę ludzi i archiwów, nienawidziła wszystkiego, co „małorosyjskie”. Ale poczucie jakiejś tajnej ukraińskiej wspólnoty wyraźnie daje się zauważyć. Więc śladów działalności Skoworody trzeba szukać w petersburskich, moskiewskich archiwach, w osobistych papierach dworzanina Bezborodki. Jeśli kiedyś wyjaśnię sobie tę kwestię, obowiązkowo wrócę do tego poematu i znacznie go rozszerzę. Bo Skoworoda był nie tylko wybitnym oświecicielem, który uważał za najważniejsze dla każdego człowieka jego własne samostworzenie, ale także wybitnym mężem stanu, myślicielem politycznym. Pytała Lubow HOŁOTA 4 czerwca w Domu Pisarzy Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy odbyła się prezentacja nowego zbioru Natalii Dziubenko-Meys „Skoworoda”. Do zbioru weszły poezje filozoficzne, które dotykają kontekstu historycznego i są współbrzmiące z teraźniejszością. Zakres tematyczny zbioru poetyckiego jest dość szeroki. Na stronach książki czytelnik znajdzie recepcję tragedii Czarnobyla, horroru Hołodomoru, obrazy sławnych czasów książęcych i złotego wieku Kozaczyzny… Każdy wiersz to przemyślenie na nowo naszej niełatwej teraźniejszości, w nich – niepokorna dusza samotnej, ale silnej kobiety – obserwatorki, filozofki. Jak zauważyła Natalia Dziubenko-Meys, współautorem książki został artysta Wałerij Franczuk, reprodukcje jego obrazów organicznie zamieszkały wśród tekstów poetyckich. Zainteresowanymi rozmówcami stali się Wałerij Franczuk i jego żona Polina, aktorka Łarysa Kadyrowa, literaturoznawczyni, poetka, prozaiczka Ałła Dyba, pisarka Nina Szawarska, literaturoznawca Jurij Kowaliw, pisarka i wydawczyni Lilija Maksymenko, pisarka, dziennikarka radiowa Łarysa Nedin i inni. Od siebie dodam, że epicko-liryczna poezja Natalii Dziubenko-Meys odznacza się potężną muskulaturą, czyli znaczącymi tematami i głębokim obrazowym przemyśleniem opowiadanego. Ona rzeczywiście „za czasem idzie, jak za pługiem” (Lina Kostenko). Każdy poetycki wers – to przemyślenie na nowo przeszłości i teraźniejszości naszego państwa, ucieleśnione w echu autorskiego czucia, obserwacji i życiowej filozofii. Zbiór otwiera poemat o Hryhoriju Skoworodzie, na tle postaci którego autorka przemyśliwuje i interpretuje życie wielkiego ukraińskiego filozofa, jego rolę i znaczenie w dalszym losie Ukrainy. W przeddzień prezentacji porozmawialiśmy z Natalią o nowej książce i dotknęliśmy jej najważniejszego utworu – poematu o naszym wybitnym filozofie, pisarzu, wizjonerze.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
literatury „Paterykach”, „Żywotach świętych”, w których został sformułowany chrześcijański ideał ukraińskiej duchowości tamtego czasu. Główną propagowaną charakterystyką człowieka jako osoby (stworzonej na obraz i podobieństwo Boga) miała być świętość, którą osiągano poprzez prawość działań i czynów, samozaparcie chrześcijańskich męczenników, nieodłącznie od miłości, miłosierdzia, duchowego pokoju, spokoju itp. Rozwój myśli filozoficzno-teologicznej epoki kijowskiej kończy się niezwykłą uwagą poświęconą poszczególnemu człowiekowi, kładzeniem podwalin humanizmu. Znalazło to odzwierciedlenie w „Pouczeniu” Włodzimierza Monomacha oraz utwierdzeniu kultu Dziewicy Marii jako obrończyni każdego człowieka, co prawdopodobnie sięga swoimi korzeniami mitologicznych wyobrażeń Berehyni lub Wielkiej Bogini. Ogólnie rzecz biorąc, początki antropologii filozoficzno-teologicznej kształtowały się nieodłącznie od idei nieuchronnej odpowiedzialności przed Bogiem i jednocześnie aktualizowały zainteresowanie filozofów życiem duchowym człowieka, skutkami działań i czynów jednostki (które początkowo oceniano w kategoriach prawości i grzechu, a
Tłumaczenie maszynowe
Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej „Być prorokiem czy filozofem – to przejrzeć ponad pustynię, ponad żywiołowe wrzenie coś nowego, co nie starzeje się, dziwne i wieczne, i zwiastować o tym” Hryhorij Skoworoda. Nie jest tajemnicą, że ukraińska myśl filozoficzna była i pozostaje jednym ze źródeł rozwoju duchowości narodu ukraińskiego, jego samoświadomości, składową narodowego Ducha. Powstanie i postęp oryginalnego systemu wiedzy filozoficznej miały u swych podstaw niepowtarzalną i oryginalną kulturę, która odzwierciedlała nieprostą, a częściowo dramatyczną wielowiekową historię Ukrainy. Swego czasu ukraiński działacz społeczny, historyk, historiozof W. Łypynski (1882–1931) podkreślał „międzygraniczną” treść ukraińskiej kultury duchowej, jej „graniczny charakter”, który odzwierciedla istnienie narodu, który w swoim stawaniu się systemów filozoficznych świata według takich, przyrodzonych tylko jej, charakterystycznych cech. Do nich należą: „polifonizm”, który przejawia się we wpływie na myśl filozoficzną różnych kultur poprzednich cywilizacji, w tym Ukraińskiej myśli filozoficznej była przyrodzona oryginalna tematyka antropologiczno-eudajmonistyczna – zainteresowanie istotnymi cechami człowieka, sposobami osiągnięcia szczęścia, poszukiwania indywidualnej prawdy charakter filozofii) – Jana Chryzostoma (347–407), Grzegorza z Nyssy (335–394), Bazylego Wielkiego (329–379), Grzegorza z Nazjanzu (330–389), Efrema Syryjczyka (306–373), Jana Klimaka (579–649), Jana z Damaszku (675 – między 749–753) i in. W 1054 r. pojawiły się pierwsze religijno-filozoficzne dzieło kijowskiego metropolity Hilariona (990–1088) „O prawie i łasce”, „Pouczenie do braci” Łukasza Żydiata (ur.? – 1059), a na początku XII w. – „Powieść minionych lat”, autorstwo której przypisuje się mnichowi monasteru Pieczerskiego Nestorowi (ok. 1054–ok. 1114). W tym utworze bodaj po raz pierwszy w rodzimej literaturze zostały użyte terminy „filozof” i „filozofować”. W utworach teologów problematyka religijna, a mianowicie: pytania o istotę Boga, o wzajemne relacje między cerkwią a władzą książęcą, o dobro i zło jako przeciwstawienie Boga i szatana otrzymywała filozoficzną interpretację.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
trypolskiej kultury, kultur Scytów, Sarmatów, Połowców, Pieczyngów, Gotów, a także kultury greckiej, rzymskiej, prasłowiańskiej; „anteizm” – dominacja żeńskiej zasady w światopoglądzie Rusinów, a potem Ukraińców; idea nierozerwalnej jedności człowieka i przyrody; „kordocentryzm” – orientacja światopoglądowa na wewnętrzny świat człowieka (serce). Z czasem wymienione cechy zostały uzupełnione ideami egzystencjalnymi (wartość wolności i wolnej woli), które stały się kluczowe dla ukraińskiej filozofii w ogóle.
Do charakterystycznych cech rozwoju ukraińskiej filozofii należała dominacja w niej wartości chrześcijańskiej kultury prawosławnej, ponieważ większość problemów filozoficznych rozwijano i interpretowano w kontekście chrześcijańskiej nauki antropologicznej, czemu potwierdzenie stanowiła twórczość I. Wyszeńskiego, P. Mohyły, F. Prokopowycza, H. Skoworody, P. Jurkewycza i innych myślicieli, [...] mądrości czynów człowieka, które znalazły swoje odbicie w „filozofii serca” H. Skoworody i P. Jurkewycza. Właśnie „filozofia serca” stała się wizytówką, duchowym modelem działalności i czynów osoby na drodze do zdobywania szczęścia, poszukiwania i realizacji sensu życia. Niewątpliwie na kształtowanie ukraińskiej filozofii, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio, wpłynęła renesansowa kultura Europy Zachodniej XVI w., filozofia czasów nowożytnych i epoka Oświecenia, niemiecka filozofia klasyczna, a w późniejszym czasie osiągnięcia światowej filozofii najnowszych czasów.
Podsumowując, rodzimy historyk filozofii W. Horski (1931–2007) wyodrębniał trzy główne okresy kształtowania się i rozwoju myśli filozoficznej na Ukrainie: pierwszy okres – doba książęca, począwszy od czasów chrystianizacji Rusi Kijowskiej, a skończywszy na utracie niepodległości przez Księstwo Halicko-Wołyńskie (XI–XIV w.). Drugi okres – czasy kozaczyzny (XVI–XVIII w.), inna nazwa – filozofia epoki baroku. Trzeci okres otrzymał nazwę „filozofia ukraińskiego romantyzmu” (XIX–XX w.). Zgodnie z podejściem klasyfikacyjnym W. Horskiego scharakteryzujemy te okresy dokładniej.
Pierwszy okres rozwoju filozofii ukraińskiej, którego początek wyznacza data chrystianizacji Rusi Kijowskiej (988 r.), odzwierciedlał próby przezwyciężenia sprzeczności między słowiańskim poganством a wartościami chrześcijańskiego nauczania wiary. W takich warunkach myśl filozoficzno-teologiczna o charakterze apologetycznym nabierała jakościowo nowej treści. Wiadomo, że pierwszymi filozofami byli teolodzy, którzy bronili możliwości poznania prawdy wyłącznie za pomocą wiary; co więcej, uważali oni, że prawdy poznania świata i miejsca ludzi
Tłumaczenie maszynowe
W innych pracach, wśród których są kazania Cyryla Turowskiego (1130–1182), “Pouczenia” Wołodymyra Monomacha (1053–1125), “Słowo o wyprawie Igora”, “Żywot” Teodozjusza i in., kształtowały się etyczno-estetyczne ideały ukraińskiej kultury duchowej. Problematyka filozoficzno-teologiczna utwierdza się, kierując się zasadą sofijności – możliwością uzyskania prawdziwej, objawionej przez Boga i praktycznie celowej wiedzy poprzez “Sofię-mądrość”. “Sofia-mądrość” pozwala uzyskać odpowiedzi nie tylko na pytania o Boga, świat i człowieka w nim, ale będąc czynną “duszą świata”, stawała się niemal jedynym sposobem przywrócenia utraconej jedności między człowiekiem a Bogiem. Sofijna mądrość i miłość do mądrości uznawane były nie tylko za prawdziwą wiedzę, były one następstwem poznania Boga, który jest przyczyną sprawczą rzeczy, przedmiotów i zjawisk świata, w tym także ludzi – sensem i celem ich istnienia. Miłość do sofijnej mądrości kierowała ludzkie poznanie na rozumienie otaczającego świata, a potem – dobra i zła). Zatem każdy człowiek przechodzi własną drogę życiową – prawość i dobroczynność prowadzą do jedności z Bogiem, natomiast grzesznik, skuszony przez diabła, oddala się od Boga, o czym świadczy konflikt między jego duszą a ciałem. Wydarzenia historyczne również rozpatrywane były przez filozofów-teologów przez pryzmat nieuniknionego konfliktu między dobrem a złem (Bogiem a złym). Składowymi chrześcijańskiego zachowania moralno-etycznego były przejawy patriotyzmu, idea jednoczenia wszystkich ziem ruskich, wzmocnienie i centralizacja ustroju państwowego, odpór zagranicznym najeźdźcom, konieczność rozwoju ukraińskiego prawosławia na korzyść wiernych i każdego z osobna wziętego Ukraińca w najbliższej perspektywie. Ogólnie, według wniosku W. Horskiego, “kulturę filozoficzną Rusi Kijowskiej można scharakteryzować jako swoisty synkretyczny kompleks religijno-filozoficzno-etyczny, który kieruje się przede wszystkim na przemyślenie aktualnych problemów ówczesnego życia społecznego”4. ————————— 1. Tutaj i dalej aforyzmy cytowane za: Mądrość przedwieczna. Aforyzmy dawnych ukraińskich myślicieli XI – pocz. XIX w. / Opracował Wałerij Szewczuk. Wyd. 2. – Kijów: Sp. z o.o. “Wydawnictwo “Klio””, 2019. – 440 s. 2. Kulczycki O. Podstawy filozofii i nauk filozoficznych. – Monachium. – Lwów, 1995. – S. 27–155. 3. Horski W. S. Historia ukraińskiej filozofii. Podręcznik. – Kijów: Naukowa dumka, 2001. – S. 24–27. 4. Horski W. S. Historia ukraińskiej filozofii. Podręcznik. – Kijów: Naukowa dumka, 2001. – S. 50.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...w Ukrainie, która znajdowała się na przecięciu dwóch cywilizacji – zachodniej i wschodniej („lasu i stepu”). Jego zdaniem dążenie do uniknięcia statusu „ofiary” w ramach konfliktu cywilizacyjnego doprowadziło do tego, że duchowa kultura Ukraińców, a także początki refleksji filozoficznej, zostały ukierunkowane na dialogizm i pragnienie prowadzenia komunikacji społeczno-kulturowej na podstawie kompromisu, tolerancji itp. Z drugiej strony nadmierna ugodowość, jak uważał Lipiński, spowodowała pojawienie się takich negatywnych cech, jak gotowość do ucieczki od konfliktów, przejawy nieuzasadnionej uległości, poczucie niższości, archaizacja przeszłości itp. Te i inne osobliwości ukraińskiej kultury duchowej warunkowały także specyficzny, niepowtarzalny rodzaj ukraińskiego filozofowania.
O. Kulczycki (1895–1980), znany działacz kulturalno-oświatowy diaspory ukraińskiej i zarazem jeden z pierwszych historyków filozofii, wyodrębnił ukraińską myśl filozoficzną spośród innych filozoficznych przedstawicieli Kijowskiej Szkoły Religijno-Filozoficznej.
Inną oryginalną cechą ukraińskiej myśli filozoficznej było jej nasycenie problematyką estetyczną oraz przedstawianie istotowych charakterystyk człowieka i wspólnoty ludzkiej środkami literatury. Jaskrawym przykładem jest twórczość ukraińskich pisarzy, którzy wnieśli znaczący wkład w rozwój kultury filozoficznej na Ukrainie. Należeli do nich H. Skovoroda, M. Gogol, Łesia Ukrainka, T. Szewczenko, P. Kulisz, I. Franko, M. Kostomarow i inni. Literaci, oprócz ogólnych refleksji filozoficznych, poruszali i wyrażali problematykę kształtowania narodu na Ukrainie, stawiali zadania narodowego odrodzenia kulturalnego, konieczności walki o narodową suwerenność, budowy narodowo samodzielnego państwa itp.
Tradycyjna problematyka klasycznej filozofii – ontologia, gnoseologia – w mniejszym stopniu interesowała ukraińskich myślicieli.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
ni w tym świecie już znane – znajdują się one w Piśmie Świętym (Biblii) jako rezultat Objawienia Bożego. Duchowym źródłem pierwszego okresu były prace Ojców Kościoła (stąd patrystyczny charakter) oraz praktyczne opanowanie go dzięki objawionej mądrości „Sofii”. Doświadczenie chrześcijan-teologów w poznawaniu Bożej mądrości zostało wyłożone w tekstach hagiograficznych
Tłumaczenie maszynowe
Od autora: Złożony i przygotowany do druku trzeci tom mojej wierszowanej wojennej epopei „DWOWOJNA”. Dwa poprzednie tomy zawierały wiersze napisane w latach 2014–2018, oddzielnymi wyborami drukowane były w „Literaturnej Ukrajini”, „Ukrajinśkij literaturnij haziecie”, „Słowie Proświty”, czasopismach „Sobornist” (Izrael), „Switło spilkuwannia” (Żytomierz) i in. Tę obszerną pracę wyróżniły także nagrody literackie: imienia Stepana Rudanśkiego, imienia Wałeriana Poliszczuka, imienia Kateryny Mandryk-Kujbidy (ogólnoukraińskie), imienia Iwana Koszeliwcia (międzynarodowa). Proponuję uwadze czytelników wybór wierszy, które weszły do trzeciego tomu tego wydania. Przewodnicy i półprzewodnicy Walczyliśmy i wroga pokonywaliśmy, Przewodnicy wiedli nas przez wieki, Dopóki z woli naszej własnej nie stali U steru półprzewodnicy. Kozacki duch nas w świecie wywyższył, Samowystarczalni jesteśmy i dumni nim... Nie można być półpatriotycznym, Półzwycięskim i półwytrwałym. W półpragnieniu niemożliwe dalej Iść i państwowość utwierdzać co dnia... Nie uchylajmy się od twardych realiów, Bo półprawda – to też półkłamstwo! Duch nasz zepsuty popem... Uciec by od tego – lecz którędy? Leci hordą złotą Świat na przełaj, jak do boju, I co mu? Ród oddasz? Nasz duch zepsuty popem, A jeszcze – kulturą obcą, Która rdzą (czy rdzawą...) Ikony pokryła i obrazy... Od języka każdy istniejący mdleje, A jeszcze i szczyci się – umie! Zadania na cztery działania Nie mogą rozwiązać umysły... O Małorosję Rosja Całym światem marzy, do cna głupieje, A jej wtórują mali Niewolnicy domowi – „my nie my”... Żeby nie dławić się hańbą, Żeby honorem jaśnieć młodym, Nie wyginajmy się przed biedą, Zapomnijmy o zwierzęcym strachu... My – nie wtórna maść wyrzutków, Stawajmy wreszcie sobą, Inaczej wyniosą nas z boju Na styropianowych tarczach... A człowieczki – z akcentem... Trony – one wszędzie trony... Za nie umierają nawet... Patrz – Kapitulanci w Kapitol Wdarli się. A z czyich podań? Terror wyznając wiecznie, Zaczęli krzątać się wokół Zielono-czarne człowieczki Z akcentem tomsków i kaług... Patriotyzm dekoracyjny... I nie władnie już, i nie sprzecznie My powstajemy w nurcie dni, – Patriotyzm dekoracyjny Duch przewodnictwa zagłuszył. Na wszystkim u nas zużyte kalki, Przez kogoś zmajstrowane kiedyś, Bandera w światową straszydło Z rycerza się zmienił. Nie stusy u nas – przystosowawstwo, A to – prosta droga w śmierć. Państwo jest. Nie ma hetmaństwa, Żeby nieczystości powiedziało: – Precz! Naśladując Chajjama Nie ma takich, których ty sam chciałeś Nie tak dawno – ale jakbyś zgłupiał: Narodzie, zbiorowy Kaligulo, Po co ty do władzy szkapy wprowadziłeś? Z Moskowii płyną gniewne wezwania zatrzymania tak zwanej „ukrainizacji” (sprowadzenia etnosu do naturalnego stanu) Żeby pełnokrwiście w świecie żyć – Twarzą w ziemię nie padaj znowu, nacyj! „Ukrainizację” zatrzymać – To przedłużyć rusyfikację! Hosanna ukraińskiemu sztandarowi Powiewa on ku chwale – Oświecony, żółto-niebieski, Sztandar ma państwo I zwie się ono Ukraina! Serdeczna i rozumowa, Pozbawiona nut obcych, Państwo ma własny język, I zwać go – ukraiński! Wielki i szlachetny, Błogosławiony przez Najwyższego, Z językiem i naród jest, Bez języka on nic niewart! Kiedy nie ma u narodu nacji... Wiekami on od początku i znowu Wszystko na siebie brać przywykł – Kolonizatorskiego języka Wszechprzenikający język. U nas – Ukraina, Federacja U nich (może ktoś tego nie wie?) ...Kiedy nie ma u narodu nacji – On gra w internacjonał... Dzień języka ojczystego Język narodu – to ojcowska krew, Kod genetyczny, łza matczyna... Ile narodów – tyle i języków. Szczęście – kochać swój, ukraiński! Językiem my i bogaci, i żywi, Z językiem my i wysocy, i silni... Z nas wyrywano słowa rodowe, Korzenie inne wtykając w dusze. Niech własne języki cenią światy, Bóg je stworzył i kazał szanować, – Nasze zaś dziedzicznie żyzne gleby Będą swoje i rościć, i pielęgnować! Bo to – naturalne! Wysoki w tym słowie sens I szlachetny... Dlaczego jestem nacjonalistą? Bo to – naturalne! Bo matkę mam i cel Tworzyć sławę! Bo mam ziemię ja świętą I na niej – państwo! W Ukrainę idźcie, dzieci... Do dnia urodzin Tarasa Szewczenki Duch Szewczenki niepodległy Czasowi, On – Kobziarz nasz, on – drogowskaz. Choć w dzień urodzin Tarasa Uświadomcie sobie, kim on jest dla was... Spogląda z nieba niewysoko W aureoli jasnych myśli swoich. Choć w dzień urodzin proroka Zrozumcie, kim dla nas on jest wszystkich! On stoi w brązie pośród świata, Świeci nam pismo jego nagie... W Ukrainę idźcie, drogie dzieci, A nie-rodzime – z Ukrainy precz! Częściowa okupacja? Nie oszukujmy siebie, panowie: W dziedzinie duchowej Okupacja częściowa Równoznaczna pełnej... Ale Bóg przyciągnie do prawdy... A co im śmierci, co ogólnoludzkie biedy, Kiedy oni za ten rozbój się wzięli? Wielkiej wojny chcą sąsiedzi – Małej krwi jeszcze nie napili się. Spójrzcie wy i powiedzcie: z jakiej racji Na nas już wycelowano sto bomb?! ...To będzie coś strasznego i coś przerażającego, Ale do prawdy wszystkich przyciągnie Bóg... Patrzeć w błędne oczy ich... Jak na duszy mi źle Merzotników szczerych znać, – Do złodzieja zwracać się „panie!” I bandycie rękę ściskać! My – grabieży codziennych świadkowie, Oni codziennie nam biją pod żebra, Wam też, chyba, przeciwnie i wstrętnie Patrzeć w błędne oczy ich... Czekamy, że on nadejdzie, Ten czas, jak powiemy „A nu!”, Lecz znów zwracamy się – „panie!” I rękę ściskamy brudną... My – nie dodatek! Jakie hańbisko nam z nimi! Judasze wstydu nie znają, – Sądy zakazują książki, Nosy w pisownię wpychają. Pora im po czynach oddać, My przecież państwo obronne, A nie komputerowy dodatek Do prokremloskiego smartfona! Fałszywa „ukrainizacja” No jaka jeszcze do diabła „ukrainizacja”? Naszego u nas nikt już nie odbierze! Do naturalnego stanu powróci nacja I zrosyjszczenie wreszcie na niej obumrze. Nasze naszym łamać – logistyka fałszywa. Co narzucone nacji – temu koniec... ...Ukrainizować Rosję tylko można – To kiedy w niej język przyswoi język! Każdy jar – Chołodny! I świat, i księżyc srogie, Smutne – i naród, i ród... W dzień ten wspomnieć Chołodnojarców ślad. Nie pokonanych wojną, Nie zabitych tłumem nieszczęść, Nie rycerzy rozboju, A Bożych praw swoich... I wczoraj, i dzisiaj, I przez wieki U nas każdy jar – Chołodny Dla drapieżnych wrogów. Czytam pieśni ukraińskie... Dziewczyna, jak czajka, płacze, I szlocha w gwiezdną noc: Zawołaj mnie za mąż, kozaku, W pochód za sobą zawołaj. Jak czajka, płacze dziewczyna, Odchlipuje smutek i ból: Kozaku, weź w żony, Ja wierną będę tobie! Dziewczyna, do czajki podobna, Stoi przy gościńcu co dnia: Daj rękę, przystojny i ładny, Mi z młodego konia! Kozak śpieszy za wojskiem, Dziewczyny kozak nie bierze... ...Czytam pieśni ukraińskie I gorzko w gardle drapie... Dzisiaj – Dzień Ukraińskiego Herbu Ostre trójliście w symbol splotło się, My szczycimy się nim, sławimy, bo Herb – nie zielnik (niech nawet ze zbóż...), Herb – trójjedyny (taki, jak i Bóg...). Od milionów kopiejki moralniejsze... Ot takie to w Ukrainie dzieje się – Spryciarze dodołuszają nas już... Biedni – to synonim dobroczynności, Syci i spuchnięci – skąpstwa tylko... Ja nie widziałem – i wy nie widzieliście, Kto z bogaczy nas pożałował, Kto szpitalom z pół miliona wydzielił, Kto covidowe leki zakupił. U nich problemy, najwyraźniej, pilniejsze: Jachty, kluby, auta, sztabki, graty... ...Od milionów kopiejki moralniejsze – Idą na pomoc innym kopiejkom. Styczeń – kwiecień 2021 roku, osada Hryszkiwci rejonu berdyczowskiego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
współodczuwanie, akceptacja drugiego takim, jakim jest. Za pomocą języka ukraińskiego (do-mowy-tycia – porozumienia się) ludzie są zdolni do porozumienia, zrozumienia, pokochania siebie nawzajem, bo przecież formy (piękna), ruchu ku jedności nigdy nie jest za wiele: „Świat Ukraińców jest obowiązkowo naznaczony językiem ukraińskim – to świat kulistej pisanki, melodyjnego „o” w wymowie, a także słynnej liryczności, śpiewności i miękkości języka, zasad dobra i piękna – kalokagatii i kordocentryzmu. To całkowicie odmienny świat, zarówno od paradygmatu Wschodniego z jego odwróconą perspektywą, jak i od paradygmatu Zachodniego z jego prostą perspektywą. Ukraina – to świat, w którym człowiek rozpatrywany jest jako biologiczny zamknięty system, którego symbolem jest koło i kordocentryzm” (Ulana Swerediuk, „Ukraińska egzotyka zwykłego koła”. – „Bukowynśkyj żurnał”. – 2018. – Nr 1). Wszystko pozaistotne – czyżby w zapomnieniu, czyżby w niemocie wszystkie słowa złote? Czyżby, no czyżby tak wszystko miało być piołunowe? Los gorzko-siewny, dziel się na pół! Wysycha, maleje nieba krążek, i dni, które mijają, liczę na palcach: zagiąwszy mały palec, liczę od początku i, niczym węgielek, rozdmuchuję wspomnienie... I tak czytam wiersz po wierszu, bo każde słowo poety wypełnione jest głęboką treścią rozumienia istoty rzeczy: „...Ten świat wymyśliłem ja? Czy on mnie wymyślił?” Kontynent, świat poety – w jego wyważonym, solidnym słowie, które wymaga naszej najpilniejszej uwagi: Ty – wspomnienie sam dla siebie i przypomnienie o przyszłości. Znalazłeś ty żyłę światła w pokładach rodowych. I pokolenia wszystkie w tobie ludzkie obecne... Ty zwinięty słownik słów martwych i żywych... Poezja klasycznej jasności nie potrzebuje wyjaśnień – myśli bowiem to żywe i rozumne istoty... Poezja Pawła Mowczana – to nie gra słów i rymowanie, a głębokie przemyślenie myśli i uczucia, jedność słowa i myśli, to wychowanie czytelnika: „Poezja operuje słowem, które jest zdolne wywołać i dźwiękowe, i wzrokowe wyobrażenia i, co najważniejsze, jak wyraził się Iwan Franko w książce „Z sekretów twórczości poetyckiej”, zdolna przechodzić w dziedzinę pracy umysłowej, intelektualnej” (Mykoła Ilnycki, „Polifonia poetyckiego słowa”. – W książce „W ognisku odbić”). Nie ma odległości. Jest zapomnienie obojętnych. Daleko sięgamy, wciśnięci w myśli...
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSZYN, laureat nagrody im. Iwana Ohijenka, doktor filozofii, docent
Wierzyłem drzewu i bezimiennemu kwiatowi, i bezbronnej, zdeptanej trawie; zrozumiały był ten bezsłowny świat, w którym wszystko rosło i żyło.
A słowo „śmierć” skąd się wzięło na czubku cierpkiego języka, dlaczego do dziś nie zostało wykreślone z cierpliwego ludzkiego słownika?..
W jednej ze swoich książek pisałem, że szczęście to wtedy, gdy ktoś o nas myśli, modli się za nas i jest połączony z naszym sercem niewidzialną duchową nicią życia... Połączony... Człowiek jednak tak bardzo oddalił się od Bożych praw, że myślicielom niemożliwe jest wyprowadzenie wszechogarniającego wzoru szczęścia. Sądzę, że także taka myśl ma prawo do życia: pełnia szczęścia to wtedy, gdy nie zdarza się to, czego nie powinno się zdarzyć... Nasza cywilizacja wybrała technologiczny kierunek rozwoju, choć był i duchowy, odsunięty w niebyt: „– Wszystko On pięknym uczynił w swoim czasie, a wieczność włożył im w serce, choć człowiek nie pojmuje dzieł, które Bóg uczynił, od początku aż do końca...” (Eklezjastes 3:11). I rzeczywiście nie pojmuje i wiedzieć nie chce, bo za „kawałek zgniłej kiełbasy” sprzedaje i duszę, i ciało... Niedawno w „Nowej Poczcie” otrzymałem książkę Pawła Movczana „Materik”, którą zamówiłem w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Czytałem i czytam poezję Pawła Michajłowicza w Internecie, ale to nie jest „przeczytanie”: „Bo czytać i nie przeczytywać – to nie poczytać” („Dystychy Katona”). Czytanie – to człowiek z rozłożoną książką. Człowiek z książką... Właśnie ten obraz kojarzy mi się w wyobraźni z czytaniem. To, co piszę, nie są recenzjami tych czy innych tekstów, które dotknęły mojego serca – to raczej rozważania o tym, co autor chciał przekazać czytelnikowi, bo „Siła i zbawienie leżą w nas samych, w pracy nad oświatą i dobrobytem narodu” (Iryna Farion, „Portret językowy Iwana Puluja”). Mimo to pamiętajmy także o twierdzeniu Iwana Puluja, że „Bóg stoi za tym, ...za kim kultura i cywilizacja!”, bo misją Ukrainy, Ukraińca, jest nieść światu ducha prawdy, by ożywić społeczeństwo zamarłe dla życia: „Prawo, że siła nie znika, ma znaczenie powszechne, bo rządzi nie tylko światem fizycznym, ale i intelektualnym” (Tamże):
Zamieranie śpiewu kalinowego, rozlewanie się krwi w złoto, krzyk zmieszany z trwogą: coś na świecie dzieje się nie tak...
Dlaczego w tym życiu wszystko jest nie tak i nie tak? (Właśnie tą ułomnością charakteryzuje się stan cywilizacji w „Myślach” Pascala.) Kiedy to wyjaśniono i czy coś się zmieniło? A dalej ludzkie życie jest niepojęte i niezbadane: „Dążymy do prawdy, a znajdujemy w sobie tylko niepewność” (Blaise Pascal, „Myśli”). Słowo artystyczne w języku ukraińskim ma świecić prawdą, budzić naród ze snu zapomnienia: „W języku każdego narodu zapisana jest zarówno droga do Prawdy, jak i droga do istoty” (Pawło Mowczan):
Pod kalinowym listowiem śpi towarzystwo, a kobza wydobywa dźwięki czystym łonem... Kajdanami gra kobzarz smutną pieśń; w mosiężnych ustach język metaliczny, jak dzwon w dzwonnicy, drga i dzwoni, lecz towarzystwo się nie budzi – śpi... Cóż jeszcze? Czy trzeba to komentować? Poezja klasycznej jasności musi być właśnie taka! Nasza teraźniejszość leży na dłoni obojętności i ignorancji! Może w kobzie struny nie są te właściwe?.. Czytając i przeczytując ponownie recenzje tomików poetyckich, zauważasz, że pisze je rzekomo ten sam recenzent: jest metafora albo jej nie ma, są porównania, które się podobają, i czy są udane... Autorzy recenzji nie spieszą się z cytowaniem fragmentów wierszy – więc jakie wyobrażenie o istocie tego poetyckiego słowa może zbudować czytelnik? W tekstach jest wtedy poezja, gdy dotykają serca, gdy obserwujemy w nich jedność słowa i myśli, szacunek dla słowa (twórczość i moralność – siostry,
bliźnięta, które mogą żyć tylko i wyłącznie razem), która skłania do myślenia i wychowuje czytelnika. Myśląca poezja zdolna jest obudzić duchowy świat otoczenia, uśpiony obojętnością… Żaden poeta nie byłby poetą, gdyby jego wewnętrzna istota, dotykając słowa, nie podzieliła się przeżyciem, przemyśleniem niepoznanych biblijnych prawd. Z pamięci wypłynął fragment rozważań: Wołodymyr Bazylewski. Impresje i medytacje. „Ukraińska Gazeta Literacka”, nr 1 [293] z 15 stycznia 2021 roku. Poeta, prozaik, myśliciel spogląda na poezję nie tylko z wysokości życiowego doświadczenia czy pracy włożonej w rozwój ukraińskiej literatury, ale z pozycji człowieka zdolnego do krytycznego myślenia: „Literatura ukraińska zginie przez przeciętność... Talent jest samotny, cierpi i męczy się w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania życia i śmierci. Samodzielnie stara się przełamać mury niedoskonałości świata”. Religia – rzecz społeczna. Wiara – rzecz indywidualna. Wiara to całościowy kompleks naszej wiedzy i rozumienia przedmiotów niewidzianych oczami; to coś, czego nie sposób w całości odebrać za pomocą naszych pięciu zmysłów postrzegania otaczającego świata, do końca zrozumieć i przemyśleć: Jaka na ziemi moja wina? I czym zawiniło małe dziecko? Głośno wołam Ciebie, wzywam, Mój Boże, a echa nie ma, nie ma... Być może nie Tego wzywamy i nie rozumiemy, do Kogo się zwracamy: „Wołaj do Mnie – a Ja odpowiem tobie i opowiem tobie o wielkim i niezrozumiałym, czego ty nie znasz” (Jeremiasza 33:3). Czy uświadamiamy sobie głęboką istotę Boga? Ludzie zazwyczaj nie skłonni są do przemyśleń o niepojętym i żyją ustalonymi myślami, tradycjami i obrzędami, które przemienili w obrzędowierstwo. Myślenie wyczerpuje, męczy... Czy jesteśmy gotowi przemyśleć informację na potrzeby myślenia? Żyjemy w wieku informacji. Pole informacyjne tworzy materię żywą – a nie odwrotnie. Myślę, że wszystkie procesy we Wszechświecie zachodzą automatycznie (niezależnie od nas). I co?.. We Wszechświecie – Bóg, Jego Duch wszędzie i we wszystkim, i mamy możliwość współpracować z Nim, korzystać z Jego działania, jeśli nasze myśli nie przeczą logice bytu. Bóg – Absolut, skupisko energii idealnej próżni; Nim jest i za jego pomocą wszystko tworzy. W polu informacyjnym Ziemi Bóg stworzył środowisko energii wzajemnych relacji. Współpracujemy z tym polem. Są ludzie, którzy emitują energię, zwiększając gęstość tego pola, inni zaś przyjmują energię – każdy zależnie od swojej duchowości, wiary. Bez wątpienia są ludzie zdolni „zanieczyszczać” to pole informacji. Zadanie ludzi duchowo silnych to strzec go, a w nim zachowywać stabilną równowagę (dobro musi zwyciężać zło; myślmy o wysokim i dobrym). Boga nie widzimy, ale widzimy Jego dzieło!!! Co jeszcze?
ślepa modlitwa każdego... ...śpiewamy hosannę Nie-zdjętemu-z-krzyża (Lubow Benedyszyn, „Dar Syzyfa”)
Chce się także myśleć i myśleć nad wersami wiersza Myhajła Sytnyka (1919–1959), które Taras Salyha cytuje w swoim artykule „…Ciężkim kłosem powstanę z grudy ziemi rodzinnej…” („Ukraińska Gazeta Literacka”, nr 1 [293] z 15 stycznia 2021 roku):
Kiedy patrzę na ukrzyżowanie w smutnej i bezludnej samotności, to dusza mi mówi, że Zbawiciel ze swego krzyża ani na chwilkę nie zszedł…
Jak to było, jak będzie? Myśli snują się pamięcią minionych czasów, pracują w teraźniejszości. Myśli, dumy, Taras Szewczenko posyłał na Ukrainę „pod ścianami sierotami” – to znaczy bez oparcia, jak toczydło. Pod ścianami znajdą swoich – ktoś ich zawsze przygarnie, wychowa, wyhoduje, i z nich będą inne światy: „Tam znajdziecie szczerą prawdę, / A jeszcze może i sławę… (Taras Szewczenko, „Dumy moje, dumy moje…”):
Pożyczywszy nieba, przywykły do zmiany, do ostrej przestrzeni, do Ukrainy...
Bo przecież ukraińskie słowo, język ziemi ojczystej ma właściwość tworzenia atmosfery empatii – rozumienia relacji, uczuć, stanów psychicznych drugiego człowieka w formie
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh OŁEKSIUK, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, współorganizator festiwalu „ChataFest”
Od Światowego Dnia Poezji (21 marca) aż do dnia powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki (22 maja) w sieci Facebook trwał Drugi artystyczny festiwal online „ChataFest”. Organizatorzy festiwalu: Chersońska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa imienia Olesia Honczara, organizacje społeczne „Chersońskie Obwodowe Towarzystwo Biblioteczne” oraz „Ukraińska Chata – talentami bogata”. Miło, że liczba twórczych osobowości, które dołączyły do grona uczestników festiwalu, znacznie wzrosła. O ile w pierwszym festiwalu wzięło udział 145 artystów, to w drugim – ponad 300 z 9 obwodów Ukrainy, a także z Włoch i Niemiec. Najliczniejsze były zespoły wokalne. Spośród 18 zespołów najwięcej wyświetleń (1483) z łemkowską pieśnią ludową „Duszko moja” zdobył duet wokalny „Dobre udwoch”, w skład którego wchodzą Lesia Korolyk (Włochy) oraz Petro Żachowśkyj (Ukraina). Nagranie pieśni w konferencji Zoom stało się wspaniałym przykładem tworzenia zespołów online w sieci Internet. Druga pieśń tego samego zespołu do muzyki Serhija Andruszczaka i wierszy Jakiwa Kostenki „Ty zahraj na hitari” również zebrała niemało wyświetleń (255). Duet „Dobre udwoch” zdobył puchar zwycięzcy festiwalu „ChataFest”. Jaskrawo zaprezentowały się: ludowy zespół instrumentów ludowych „Ładonita” (wieś Czułakiwka, rejon skadowski, obwód chersoński) z ukraińską pieśnią ludową „Po sadoczku chodżu” (227 wyświetleń) oraz ludowy zespół pieśni ludowej „Kuczerianka” (wieś Kuczerśke, hromada Borozenśke, rejon berysławski, obwód chersoński) z ukraińską pieśnią ludową „Za naszoju słobodoju” (159 wyświetleń). Wianek ukraińskich pieśni ludowych we współczesnej aranżacji przedstawił pod sąd widzów duet wokalny „DvaЯda”, w skład którego wchodzą piosenkarka z miasta Oleszki Antonina Potużnia oraz piosenkarka ze wsi Stanisław Switłana Hawryliw, obie z Chersońszczyzny. I chociaż spośród 6 konkursowych pieśni ukraińska pieśń ludowa „Rozpriahajte, chłopci, konej” zebrała najwięcej wyświetleń (140) i nie została liderem festiwalowego rozmaitości, to oryginalna prezentacja dorobku twórczego, jestem pewien, pozostanie w pamięci użytkowników sieci Facebook. Wśród autorów-wykonawców warto wyróżnić Natalię Jaroszewycz (m. Dubrowica, obwód rówieński) z autorską pieśnią „Wesna doszcziw medowych” (30 wyświetleń), Natalię Kamińską (m. Lwów) z autorskimi pieśniami „Pietà” (2947 wyświetleń) i „W tobi schowajus' ja” (92 wyświetlenia), Hałynę Zaporożczenko z autorskimi pieśniami „Rawłykowe swiato” (54 wyświetlenia) oraz „Use mynae” (744 wyświetlenia), Romana Bojczuka (m. Iwano-Frankiwsk) z pieśnią „W obijmach” (284 wyświetlenia), a także autorkę-wykonawczynię Julię Ometiuch z autorskimi pieśniami „Doneczka”, „Ukrainci” oraz „Nichto Tebe ne czuje”. Ta ostatnia pieśń zebrała 2258 wyświetleń. Autorska poezja piosenkarki i wykonawczyni Julii Ometiuch zebrała chyba najwięcej wyświetleń wśród poetów. Jej wiersz „Pam’jati Nebesnoji Sotni” zebrał 3013 wyświetleń według stanu na 22 maja. Wśród autorów-wykonawców pucharem zwycięzcy została uhonorowana Natalia Kamińska (m. Lwów).
Spośród 38 poetów, którzy przedstawili swoją poezję na festiwalowej rozmaitości, należy odnotować wysoce estetyczny poziom poezji Nadiji Telenczuk (m. Berlin, Niemcy) oraz Nadiji Bojko (m. Lwów, Ukraina). Pani Nadija swoją poematem „Marusia” zachwyciła najbardziej wybrednego wielbiciela ukraińskiego słowa. Bowiem nie tylko wysoce artystyczny utwór zasługuje na uwagę, ale i muzyka dobrana do akompaniamentu utworu. A animacja piaskowa, która „obramowuje” utwór, w ogóle oczarowuje. Odpowiednio 616 wyświetleń – to jeszcze nie końcowy wynik. Poemat Nadiji Bojko „Marusia” z każdym dniem zyskuje rozgłos i nabiera wagi wśród użytkowników sieci Facebook. Zatem puchar zwycięzców wśród poetów wywalczyły Nadija Bojko oraz Julia Ometiuch (m. Lwów). Chciałoby się odnotować także autorską melodeklamację utworów Ałły Bijczuk „Doszczyk i borszczyk” oraz „Jak son kazky rozpowidaw”. Ucieszyły swoją życiodajną poezją Hałyna Chymoczka i Lesia Huk z Lwowszczyzny, Natalia Żownir i Hałyna Wowczenko z Połtawszczyzny, Ołeksandr Sawczenko z Czerkaszczyzny oraz Anna Omelczuk, Luba Pronko, Anna Sławycz, Switłana Koszołap i Maryna Sakara z Chersońszczyzny. Wysokiej jakości wykonanie utworów Łiny Kostenko i Łesi Ukrainki wielbiciele ukraińskiego słowa mieli okazję usłyszeć w wykonaniu kilkudziesięciu uczniów chersońskich szkół i liceów, wideo z którymi uprzejmie przedstawił nam Chersoński Pałac Twórczości Dzieci i Młodzieży. Nie mniej ciekawymi okazały się występy wychowanków Czułakiwskiej Dziecięcej Szkoły Sztuk (kierownik Switłana Kyseliuk) oraz Bechterskiej Dziecięcej Szkoły Muzycznej imienia B. K. Staszenka (kierownik Marta Poliszczuk). W wykonaniu młodych recytatorów zabrzmiały utwory O. Rohowenko, L. Lehostajewa, O. Naumenko, A. Kosteckiego, N. Zabiły, L. Kostenko i innych. Miło zaskoczyły także wychowanki placówki edukacji przedszkolnej nr 9 miasta Chersoń: 6-letnia Miłana Hrynkiw (405 wyświetleń i 118 polubień) z wierszem Maryny Sakary „Podarujte meni kryła” oraz 4-letnia Ewa Jarosławcewa (428 wyświetleń i 103 polubienia) z wierszem Maryny Sakary „Horobec-nachaba”. Odpowiednio puchar zwycięzcy wśród recytatorów wywalczyła najmłodsza uczestniczka festiwalu Ewa Jarosławcewa (m. Chersoń). Jedyny uczestnik festiwalu w nominacji „Ukraińska kuchnia narodowa” – chersoński uczeń Ołeksandr Poliszczuk – przedstawił pod sąd widzów oryginalny wierszowany przepis przygotowania ukraińskiego barszczu, za co jemu oraz autorce wierszowanego przepisu Tetianie Leontiewej serdecznie dziękujemy i przesyłamy dyplom uczestnika festiwalu oraz nagrodę od partnera festiwalu. Wśród solistów-wokalistów Drugiego artystycznego festiwalu online „ChataFest” należy odnotować wysoki poziom wszystkich 22 dopuszczonych do udziału śpiewaków. Najbardziej popularną okazała się pieśń Łesi Horowej do słów Hałyny Kawky „Żywy, Ukraino” w wykonaniu Ołhy Bahdaj (50108 wyświetleń). Chciałoby się podziękować za prawdziwe wideo-arcydzieła śpiewakom Wiktorii Jacentiuk (osiedle typu miejskiego Wełyka Ołeksandriwka, rejon berysławski, obwód chersoński) oraz Antonowi Kołomijcewi (m. Chersoń). Przedstawione przez nich klipy zachwycały nie tylko zdolnościami wokalnymi konkursowiczów, ale i wysokiej jakości pracą operatorów wideo oraz reżyserów wideo. Za co niski ukłon profesjonalistom przez duże „P”. Także niski ukłon partnerom festiwalu „ChataFest”, wśród których są: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, Grupa spółek ZAT „Tełotechnika”, SWK im. Horkiego, Gospodarstwo Rolne „Ahro-kom”, Gospodarstwo Rolne „Uspich”, Towarzystwo Języka Ukraińskiego (Chicago, USA), PAT NSTU „ChRD Skifija”, Internetowy kanał telewizyjny „Ukraińskie Południe”, Ukraińskie Radio, gazety „Kułtura i żyttia” (m. Kijów), „Tronka” (m. Hoła Prystań), „Prydniprowśka zirka” (osiedle typu miejskiego Biłozerka), „Sława praci” (osiedle typu miejskiego Kałanczak), „Słowo Proświty” (m. Kijów), „Hałyćka Proświta” (m. Iwano-Frankiwsk), „Chliborob” (Brazylia), „Czas i podiji” (USA), „Ukrainśke słowo” (USA), „Mist” (USA) i in., strony internetowe „Proświta Chersońszczyzny”, „Pys'mennyky Chersońszczyzny”, oficjalne strony HOO NSPU oraz KZ „Chersońska Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa imienia Olesia Honczara” HOR.
Tłumaczenie maszynowe
Proświtańska społeczność Rówieńszczyzny poniosła wielką stratę. Przedwcześnie odeszła w zaświaty, w majowy rozkwit życia, prawdziwa Ukrainka, świetlana, szczera, wysoce szlachetna Siostra Tetiana Serhijuk. Droga do „Proświty” była naturalna: od dzieciństwa wychowana w duchu narodowym w ukraińskiej rodzinie, której korzenie wchłonęły odwieczne tradycje ziemi wołyńskiej. Urodziła się 23 sierpnia 1967 roku we wsi Bokijma w rejonie młynowskim. Rodzice, a zwłaszcza mama – nauczycielka-filolog, uczyli córkę cenić pracę, czynić dobro, być hojną, kochać ludzi. Tymi zasadami kierowała się przez całe życie. Proświtańska gwiazda Tetiany wzeszła w okresie uznania zawodowego, kiedy pracowała jako główna specjalistka Zarządu Oświaty i Nauki Rówieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Kontynuując tradycje poprzedników, inicjatorów ruchu proświtańskiego lat 90. XX wieku, Tetiana aktywnie włączała się w organizację i przeprowadzanie obwodowych etapów ogólnoukraińskich konkursów: Międzynarodowego konkursu z ukrainoznawstwa, Międzynarodowego konkursu znawców języka ukraińskiego im. Petra Jacyka, Ogólnoukraińskiego konkursu twórczości uczniowskiej „Zjednoczmy się, bracia moi”, obwodowego konkursu „Perła wielocenna”. Inicjowała przygotowywanie i publikację artykułów w czasopiśmie „Słowo Proświty”. Czytelnicy z całej Ukrainy mieli możliwość zapoznawania się z proświtańską codziennością i świętami mieszkańców Równego – aktywnych działaczy proświtańskich regionu. We współpracy z Mychajłem Borejkiem przygotowała do wznowienia rzadkie książki, którymi wzbogaciły się ukraińskie biblioteki. Pracując na stanowisku metodyka Rówieńskiej Małej Akademii Nauk młodzieży szkolnej, Tetiana Wołodymyriwna z powodzeniem łączyła obowiązki zawodowe (praca z uzdolnioną młodzieżą) z młodzieżowym ruchem oświatowym, odnajdując uzdolnioną, świadomą narodowo młodzież, proponując tematy badań, które popularyzują literaturę rodzinnego kraju, folklor Polesia i Wołynia na szczeblu ogólnoukraińskim. Jakże przejmowała się ostatnim w jej życiu Ogólnoukraińskim konkursem-obroną prac naukowo-badawczych uczniów-członków Małej Akademii Nauk młodych filologów i jak cieszyła się z ich zwycięstw! Pani Tetiana pozostaje dla nas, działaczy Proświty, wysokim autorytetem moralnym, głęboko organicznym w swoim stosunku do własnego rodu i narodu. Niezmiernie żal, że odeszła w zaświaty dobra, pełna współczucia osoba, która potrafiła wesprzeć, podstawić ramię, być wierną Siostrą, bezinteresownie kochać małą ojczyznę Bokijmę, rodzinne Równe oraz całą Ukrainę. Miała jeszcze wiele planów. Ale to, co zdążyła zrealizować, gwarantuje jej poczesne miejsce w pamięci proświtańskiej społeczności regionu. Pokój i spokój Twojej duszy, Siostro. Wieczna i świetlana pamięć. Natalia SAWCHUK, członkini zarządu Rówieńskiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Myrosława OLIJNYK, członkini NSŻU
“Szczęśliwy, że dożyłem do ogłoszenia Niepodległości Ukrainy, i dla niej moja praca i miłość”. Iwan Buczkiwski
W wiosenną niedzielę grupa twórcza z Gródka i Lwowa, pod kierownictwem proświcianki Jarosławy Kohut (Zawjałowej), odwiedziła honorowego przewodniczącego Gródeckiej “Proświty”, weterana pracy pedagogicznej Iwana Pawłowicza Buczkiwskiego. Jesienią skończy 98 lat. Pani Jarosława zdołała zaangażować aktywnych ludzi: wykładowcę Lwowskiego Uniwersytetu Biznesu i Prawa, lekarza, proświcianina Wasyla Jankowycza, przewodniczącą Lwowskiej organizacji obwodowej Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich Nadiję Kochalewycz i jej zastępczynię Myrosławę Kusznir, kierowniczkę biblioteki wsi Wowczuchy Mariję Budzanowską, kierowniczkę Domu Ludowego wsi Czerlany Mariję Ponizowską, diaczycę Hałynę Martyniuk ze Lwowa, a także proboszcza parafii Ofiarowania Pańskiego we Lwowie księdza Petra Uszkałę, który przywiózł wszystkich do Hradiwki.
Przy wjeździe do tej wsi wznosi się pomnik Tarasa Szewczenki, przy którym się zatrzymaliśmy – czytaliśmy wiersze Kobziarza, zrobiliśmy wspólne zdjęcie. Wspominaliśmy, jak w dalekich latach 60. Iwan Pawłowicz zainicjował i dołożył wszelkich starań, aby postawić popiersie Kobziarzowi. I jak komunistyczna władza nie prześladowała Buczkiwskiego, jak nie nękała i nie groziła – nie poddał się nauczyciel z patriotycznym sercem Ukraińca. Na dziś ten pomnik jest wizytówką wsi Hradiwka i całej Gródecczyzny. Śpiewający goście powitali gospodarza i jego rodzinę wielbiącym “Chrystus Zmartwychwstał!”. Śpiewano wiele pieśni ludowych, strzeleckich i powstańczych – pod kierownictwem pani Hałyny. Zaśpiewali dla Iwana Pawłowicza ulubione “Czornobrywci”, akompaniował na bajanie pan Wasyl Jankowycz. Z zachwytem słuchali wszyscy “Rozrytej mogiły” w wykonaniu księdza Petra Uszkały. Intonacyjnie, z uczuciem czytał wiersze Tarasa Szewczenki oraz swój własny wiersz “Matka syna na front wyprawia” także Iwan Pawłowicz. Twórcze spotkanie przeplatało się opowieściami i wspomnieniami… Wspominali, jak odradzała się Gródecka “Proświta” w 1989 roku. Jak Iwan Pawłowicz “podziemnie” zwołał na pierwsze rejonowe posiedzenie prośwician w szkole w Hradiwce, bo w Gródku panowała twarda komunistyczna władza. Oczywiście, o tym posiedzeniu doniesiono do gabinetów władzy. Trzeba było odpowiadać, ale Buczkiwski wytrwał. Z czasem zaczęła się gorbaczowowska “odwilż” i Ukraina stopniowo stawała na nogi. Towarzystwo “Proświta”, którym kierował przez 25 lat, wykonywało kolosalną pracę: prowadzono spotkania literackie, konferencje, posiedzenia, bliskie i dalekie podróże do znaczących miejsc Ukrainy. Szczególnymi wyjazdami były podróże do Kaniowa, na Górę Czerniecza. Obecni wspominali ówczesne wycieczki – bez komfortowych autobusów i wykwintnego serwisu… Ale ci, którzy podróżowali wtedy po Ukrainie, do tej pory są wdzięczni Iwanowi Pawłowiczowi. A jeszcze była praca nauczycielska, która zabierała najwięcej czasu. Stosy uczniowskich zeszytów, które trzeba było sprawdzić. W szkole w Hradiwce otworzył pierwszy w rejonie gabinet sztuk pięknych. Jednak za największą dumę i dorobek honorowy nauczyciel uważa stworzenie kaplicy Opieki Najświętszej Bogurodzicy, która stała się swoistym gabinetem chrześcijańskiego wychowania uczniów. Dziś w planach pana Iwana jest uporządkowanie własnych wierszy, bo wcześniej czasu zawsze brakowało dla siebie… Ciekawie opowiedział o swojej działalności także Wasyl Jankowycz, pochodzący z okolic Stryja. Po ukończeniu Lwowskiego Uniwersytetu skierowano go na Ługańszczyznę. 10 lat przepracował jako redaktor telewizji i radia, prowadzący programy “Światło naszej duszy”, “Orientir”, uczył także studentów w instytucie pedagogicznym. Ale największą radością i odpowiedzialnością stało się wybranie go przewodniczącym Ługańskiej “Proświty”. Wyrażano niepokojące myśli o obecnej wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Kiedy ona się skończy?.. Słońce zachodziło. Goście podziwiali “dolinę” narcyzów córki pana Iwana, Łesi. Po wiosennym deszczu w szczególny sposób pachniał sad owocowy. Na pamiątkę gościnnemu gospodarzowi od Ligi Kobiet Ukraińskich wręczono informator biograficzny “Ukraińska kobieta w walce wyzwoleńczej” (1940–1950), opracowany przez Nadiję Mudrą. Wasyl Jankowycz podarował szkice historyczne Ihora Sajenki “Przeszłość i teraźniejszość kozactwa na Ługańszczyźnie”. Takie spotkania nie są zapominane.
Wspomnijmy w naszej gazecie ciepłym słowem Jarosława Hawryluka (29.10.1951 – 25.05.2021). Oprócz tego, że był znanym aktorem w teatrze i w kinie, był też proświcianinem. Opracował książkę “Kruty”, laureat Ogólnoukraińskiej nagrody imienia Iwana Ohijenki.
Wasyl KŁICZAK
Jarosławowi Hawrylukowi
*** Oglądasz ten film* już kolejny raz. Wir emocji zupełnie nie taki, jak wtedy, w porze donkiszoterii, kiedy byłeś zawzięty, młody. Oglądasz. I mimo woli płaczesz. Każda z nieproszonych łez toczy się i przesłania, gorąca, przyjaciół, których już nie ma. Jesteś sam. Jesteś sam z jasnego kwiatostanu: Brondukow, Serdiuk, Mykołajczuk. Widzisz, jak idą przez stulecia szeroko, w objęciach silnych rąk. I zmierzają dumnie stepem. I buczenie przeszło w śpiew. I odezwał się w duszach duch Mazepy, niezniszczalny przez wieki... Oglądasz ten film już kolejny raz. Wir emocji zupełnie nie taki, jak wtedy, w porze donkiszoterii, kiedy byłeś zawzięty, młody. 29 października 2020
*** Odleciałeś dzisiaj w wyraj... Ocierając nieproszoną łzę, ja i nie tylko ja w to nie uwierzyłem, jak nie wierzą w gwałtowną burzę. W myślach odtwarzam to spotkanie przypadkowe, tam, na Proriznej. Śmiałeś się, żartowałeś. Twój uśmiech zamieszkał w duszy mojej. On ją do dziś ogrzewa. Spojrzeć na niebo skłania. Przeleciało łabędzie stado, i nie tylko stado Ziemniaka. A za nim wyprężyli się przyjaciele. Już i ty doganiasz ich. Pędzisz z nimi w dalekim kręgu. Nie samotny. A pośród swoich... 26 maja 2021
* “Wawilon XX”, w którym Jarosław Hawryluk razem z Lesiem Serdiukiem zagrał rolę jednego z braci Sokołuków.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij PEROGANYCZ
Według informacji Bloga redaktorów ukraińskiej Wikipedii, na początku czerwca w Kijowie, podczas Forum ukraińskich wikipedystów, odbyło się wręczenie wyróżnienia „Wikimecz” imienia Ołeha „Raidera” Kowalyszyna „za wkład w przyszłe Zwycięstwo Ukrainy w wojnie informacyjnej”. Jest to pierwsze w Ukrainie niewirtualne wyróżnienie dla aktywistów, którzy przez wiele lat redagują wolną encyklopedię internetową Wikipedię. Wręczenie wyróżnienia i przeprowadzenie Forum zainicjował Instytut Rozwoju Narodowego. W skład jury, oprócz dyrektora tego Instytutu Mykoły Kraczenki, weszli koordynator historyczno-memoriałowej inicjatywy „Pamięć Narodu” Ołeksandr Ałfiorow oraz kierownik weterańskiego projektu edukacyjnego „Szkoła Młodych Liderów im. Aksjona i Chomy” Andrij Romaszczenko (szkoła nosi imię ochotników batalionu „Azow”, poległych pod Iłowajskiem latem 2014 r.). Laureatami wyróżnienia „Wikimecz” zostali: 1. Jurij Perohanycz, który organizacyjnie ukształtował ruch wikipedystów w Ukrainie, tworząc organizację pozarządową „Wikimedia Ukraina”; 2. Andrij Bondarenko, inicjator muzycznych projektów wikipedystów; 3. Ołeksij Jurczenko, współzałożyciel Wikimedia w Ukrainie, weteran rosyjsko-ukraińskiej wojny; 4. Jewhen Buket, który zapoczątkował międzynarodowy konkurs fotograficzny „Wiki kocha Ziemię”; 5. Ihor Turżański, który zapoczątkował projekt „Tygodnie Wiki”; 6. Wiktor Semeniuk, administrator ukraińskiej Wikipedii, organizator licznych „Wiki-wypraw”; 7. Wołodymyr Biłecki, profesor, jeden z najbardziej efektywnych autorów ukraińskiej Wikipedii, którego wkład najbardziej wpłynął na jej popularność; 8. Leonid Panasiuk, jeden z najbardziej efektywnych autorów ukraińskiej Wikipedii, który stworzył artykuł o Ołehu Kowalyszynie. Nagroda nosi imię Ołeha „Raidera” Kowalyszyna (jego nick wikipedysty pokrywa się z frontowym pseudonimem) – wikipedysty, ochotnika batalionu „Donbas”,
który zginął 23 maja 2014 r. w boju pod Karlówką. Zginął w symboliczny dzień – 23 maja, w Dzień Bohaterów. Szczególne wyróżnienie zostanie przekazane rodzinie poległego żołnierza. Ołeksandr Alfiorow, który znał Ołeha Kowalyszyna osobiście, obszernie opowiedział o „przedwikipedyjnym” okresie życia „Raidera”. Na początku XXI wieku był aktywnym uczestnikiem ruchu historycznych rekonstruktorów i starał się tam propagować ukraińską tematykę patriotyczną. Mykoła Krawczenko zauważył: „Wszystkie wojny naszych czasów są hybrydowe. Im bardziej informacyjna staje się epoka, tym ważniejszym elementem wojny staje się składowa pozawojskowa. Zwycięstwo w głowach może przybliżyć Zwycięstwo na froncie szybciej niż same działania bojowe. Zatem dziś wojska kanapowe – to także wojska. Szkoda, że Dowództwo Naczelne nie nadaje wymiarowi informacyjnemu wojny należnego znaczenia w systemie bezpieczeństwa państwowego. Front informacyjny na poziomie państwowym wciąż nie jest uważany za front. Tutaj sprawy są znacznie gorsze niż sprawy na linii frontu ООС. Jednak ten fakt powinien skłonić nas do natarcia na płaszczyźnie informacyjnej. Ukrainie do zwycięstwa potrzebne są skoordynowane wysiłki całych zespołów. Dlatego tworzmy informacyjne bataliony ochotnicze! Mobilizację na front informacyjny zaczynamy od wikipedystów!” Podczas Forum uczestnicy w formie „okrągłego stołu” omówili następujące tematy: „Ukraińska Wikipedia – encyklopedia dla świata o Ukrainie i dla Ukraińców o świecie”, „Wikipedia jako pole wojny informacyjnej”, „Konkursy w Ukraińskiej Wikipedii i inne sposoby zachęcania nowych użytkowników”, „Autorytatywne źródła”, „Współpraca w ramach wikispołeczności”, „Rozwój edukacyjnych, kulturalnych i innych tematycznych wikiprojektów”. Założyciel ruchu wikimedialnego w Ukrainie Jurij Peroganycz wezwał do tworzenia nowych zasobów na zasadzie Wikipedii. Jako przykład takiej działalności zaprezentował projekt regionalistyczny „Encyklopedia Nosiwszczyny”. Ju. Peroganycz zaznaczył, że dziś Wikipedia odgrywa rolę podobną do roli Towarzystwa „Proświta” pod koniec XIX – na początku XX wieku. Z Odessy do Forum przez połączenie online dołączył administrator Ukraińskiej Wikipedii Anatolij Łuciuk. Mówił o informacyjnych wojnach wiki z pozycji korpusu administracyjnego. Wikipedysta i regionalista Jewhen Buket wezwał współtwórców do wspólnego przygotowania książki o historii ruchu wiki w Ukrainie, którą warto wydać do 20-lecia Ukraińskiej Wikipedii w 2024 roku. Dyrektor wydawnictwa „Orijentyr” Danyło Kowal zaproponował przyszłym autorom pomoc w publikacji, gdy książka będzie gotowa. Forum ukraińskich wikipedystów stało się pierwszym offline'owym wydarzeniem wiki w Kijowie od początku pandemii. Uczestnicy wyrazili nadzieję, że wręczenie wyróżnienia „Wikimecz” im. Ołeha „Raidera” Kowalyszyna „za wkład w przyszłe Zwycięstwo Ukrainy w wojnie informacyjnej” oraz organizacja Forum ukraińskich wikipedystów staną się corocznym wydarzeniem, a w przyszłości przyłączy się do niego więcej zainteresowanych osób i organizacji.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ludzi, jak oni odbierają moją piosenkę. Chcę, żeby w piosence były treść, poezja, melodia właściwa językowi ukraińskiemu. Nie wolno mówić: „Piszmy po europejsku”. Piszmy po ukraińsku, żeby Europejczycy byli nami zachwyceni. Nie trzeba nikogo kopiować, pokażcie to, co nasze, ukraińskie. Ukraina jest bogata w różnorodne gatunki pieśni ludowej i współczesnej. Jesteśmy narodem, który rodzi tyle pieśniowych arcydzieł, że gdyby Ukraina była niepodległym państwem choćby przez 100 lat, uwierzcie, jej piosenki miałyby dziś znaczenie światowe.
Przypomnijmy Wołodymyra Iwasiuka. To był zupełnie inny kierunek melodii. Może nietradycyjny, ale wymyślony na bazie pieśni ludowej. Poszedł do mistrzów i pokazał swoje piosenki. Byli zdziwieni, nawet zaprzeczali. Mówili: „To nie jest nasze, to nie tradycyjna melodia”. Nie dostrzegli w tym nowatorskiego talentu. Myślę, że gdyby Ukraina była już wtedy niepodległa, Wołodymyr Iwasiuk ze swoimi piosenkami byłby jak zespół The Beatles, którego utwory brzmiały na całym świecie. Jego „Czerwona ruta” żyje do dziś, zdobiąc finały koncertów każdego szczebla… Trzeba podnieść autorytet ukraińskiej piosenki. To prawdziwy diament.
W Nagrodzie im. Szewczenki są różne nominacje – za krytykę, literaturę dziecięcą, sztuki plastyczne, nawet za wykonanie piosenki, a za stworzenie piosenki nie ma. To nieprawidłowe. Jestem poetą, który wyrósł w piosence. Jestem zawodowym poetą-tekściarzem. Towarzyszę piosence od samych narodzin. Kiedy rodzą się słowa – pokazuję je kompozytorowi. Albo odwrotnie – on pokazuje mi melodię, a ja do tej melodii piszę słowa. Potem szukamy wykonawcy. A dalej już idziemy nagrywać. Na próżno niektórzy mówią: „Weź moją książeczkę i znajdź tam tekst na piosenki”. To nieprawidłowe. Piosenkę trzeba pisać specjalnie. Ma ona swoje prawa – powtórzenia, logiczne zakończenie. Piosenka trwa trzy minuty, może trochę dłużej. Ale są w niej początek, rozwinięcie i zakończenie.
Pytają mnie, czym zajmowałem się podczas kwarantanny. Napisałem książeczkę wierszy. Teraz piszę nową.
– To już nie pierwszy Pański koncert w Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina”. Czym się wyróżniają? – Począwszy od 1992 roku odbyło się tu ponad dziesięć moich autorskich koncertów. Początkowo trwały po dwa dni z rzędu. Pamiętam wielką reklamę jednego z pierwszych takich koncertów, która rozciągnęła się prawie na cały Chreszczatyk. Praktycznie wszyscy wykonawcy starszego i średniego pokolenia śpiewali moje piosenki. Cenię to, że pracowałem z takimi mistrzami jak Dmytro Hnatiuk, Raisa Kyrychenko, niezapomniany Nazarij Jaremczuk, który miał w repertuarze najwięcej piosenek na moje słowa. Iwan Macziałko – na którego grobie na cmentarzu Łyczakowskim widnieją wiersze z mojej piosenki: „Z tobą jesteśmy jak dwie gwiazdy”. Wiktor Szportko, który miał wspaniały głos. Mykoła Mozhowyj, który pozostawił po sobie ślad nie tylko jako wykonawca, ale także bardzo interesujący i barwny kompozytor.
Często wspominam Raisę Kyrychenko. Tak się złożyło, że napisaliśmy piosenki, które w jej ustach stawały się ludowe, wśród nich pozornie prosta piosenka „Wareniczki”. Zaśpiewała ją, a wszyscy ją podchwycili. Po operacji Bóg podarował pani Raisie jeszcze siedem lat życia. Przez te lata nie było dnia, żebyśmy się nie spotykali lub nie rozmawiali przez telefon. Miała jeszcze głos, ale nogi już jej nie słuchały, bała się upaść. Zdarzało się, że zaśpiewała na koncercie jedną-dwie piosenki, a ludzie prosili o więcej. Co robić? Wymyśliliśmy, że ja będę wychodził na scenę, by zaprosić ją do tańca, a naprawdę po to, by mogła się na mnie oprzeć.
– Występował Pan w różnych miastach Ukrainy. Co może Pan powiedzieć o publiczności? – Ktokolwiek by co mówił, ale ukraińskie słowo bardziej i głębiej jest odbierane na Zachodniej Ukrainie, choć ukraińska piosenka jest bliska ludziom także w innych zakątkach naszego kraju. Nie miałem okazji występować na Doniecczyźnie. Choć jako dziennikarz odbywałem praktykę na Donbasie. Chcę powiedzieć, że wtedy było tam dużo ukraińskiego. Wsie były całkowicie ukraińskie. Mykoła Rudenko, Iwan Dziuba, Wasyl Stus – pochodzili z regionów wschodnich. Istniała tam potężna organizacja pisarska. Szkoda, że to wszystko oddaliśmy. Chciałoby się wierzyć, że jeszcze nie przekroczono punktu bez powrotu. Występowałem w obwodach dniepropetrowskim i połtawskim. Ukraińskie słowo szczególnie ciepło przyjmują w centrach rejonowych. A Połtawszczyzna jest ponadto ojczyzną Raisy Ky-
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina” odbył się koncert znanego poety-pieśniarza, artysty ludowego Ukrainy Wadym Kryszczenki, na który długo czekali miłośnicy ukraińskiej pieśni. Koncert ten miał się odbyć ponad rok temu, ale z powodu ograniczeń kwarantannowych muzyczne spotkanie z mistrzem odbyło się dopiero teraz. – Panie Wadymie, proszę podzielić się osobistymi wrażeniami z koncertu. – Wielu moich przyjaciół, znajomych nazwało ten koncert prawdziwym wstrząsem – wyznaje Wadym Dmytrowycz. – Akademik Mykoła Żułynski nazwał koncert niebywałym widowiskiem. Rektor Narodowego Uniwersytetu Biozasobów i Wykorzystania Przyrody Stanisław Nikołajenko zaznaczył, że takiego widowiska nie da się przewyższyć. Wiele ciepłych słów usłyszałem także od akademika Jarosława Jackiwa. W koncercie wziął udział kwiat ukraińskiej estrady. Jak zawsze, niepowtarzalnie śpiewał Iwo Bobuł. Specjalnie przyjechała z Bułgarii Kateryna Bużynśka, a z Odessy – ulubieniec publiczności Mykoła Swydiuk. Córka znanego kompozytora Ostapa Hawrysza, piosenkarka Mariana, podarowała wspaniałą pieśń do muzyki ojca „Spada gwiazda” (słowa Wadyma Kryszczenki oraz Inny Pawłenko). Ta pieśń została zwyciężczynią w nominacji „Premiera roku 2020”. Na koncercie wystąpił Bohater Ukrainy, nasz najlepszy mistrz słowa artystycznego Anatolij Palamarenko. Narodowy Akademicki Ukraiński Chór Ludowy imienia Hryhorija Werowky wykonał kilka moich kompozycji, które ludzie znają od wielu lat. Pawło Dworski, już nie pierwszy raz w moim koncercie, wystąpił ze swoimi synami. Z premierami wystąpili Ołeksandr Wasyłenko, Pawło Zibrow, Natalija Szełepnyćka. Spodobała się widzom nowa interpretacja pieśni „Polisianoczka”, którą swego czasu wykonywał Nazarij Jaremczuk, a tego wieczoru zaśpiewała Ałła Popowa. Po raz pierwszy w moim autorskim koncercie wziął udział Femij Mustafajew, który wystąpił z premierą pieśni „Żebyś usłyszała”. Zasłużyli na wdzięczne oklaski publiczności także wykonawca Dmytro Andrijec, zespół „Kozackie zabawy”, zespół „Budźmo” z Przykarpatcia. Czyż to już 21., mój Boże? Nie myślałem, że uda się dożyć. Lecz, przezwyciężywszy życiową zawieruchę, Wciąż stoję, choć piorunami bity. Wciąż uśmiecham się do jutrzejszego dnia, Dobra życzę i ziemi, i ludziom. A naszej doli – mocy i ognia, Z nadzieją, że tak właśnie będzie. Więc bądźmy w radości, dopóki żyjemy, A o smutnym dzisiaj – ani słowa. Trzymajmy Boże słowo w głowie, A reszta wszystko – to plewy marności. Potwierdzajmy siebie bez sprzeczności Szacunkiem do ojcowskiego domu. Oto w blasku dzisiejszych wstęg Tobie, Ukraino, i Wam, Ukraińcy, chcę powiedzieć. Tego dnia w Pałacu „Ukraina” panował duch ukraińskości, szczerości, ukraińskiej melodyjnej pieśni oraz poezji, która dotyka duszy i serca. Koncert trwał prawie cztery godziny, ale przeleciał jak chwila. Podczas koncertu wręczono mi literacko-artystyczną nagrodę imienia Wołodymyra Sosiury. Nawiasem mówiąc, po raz pierwszy zobaczyłem Wołodymyra Mykołajowycza, gdy uczyłem się w dziewiątej klasie jednej z żytomierskich szkół. Spotkaliśmy się ponownie, gdy byłem studentem wydziału dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki. Wtedy poeta podarował mi swoją książkę z ciepłą dedykacją. Obecnie ta książka przechowywana jest w Żytomierskim Muzeum Literackim, gdzie otwarto pokój-ekspozycję „Życie i twórczość Wadyma Kryszczenki”. Podczas antraktu w foyer Pałacu „Ukraina” odbyła się wystawa moich książek, która zainteresowała wielu widzów. Oprócz zbiorów poezji, zaprezentowano tu książkę o mojej drodze życiowej i twórczej autorstwa Inny Pawłenko. Wielką pracę w przygotowaniu koncertu wykonała główna reżyserka muzycznego widowiska Maryna Kołomijec. Wrażenia z pieśni dopełniała grafika komputerowa, a biografia poety była połączona z utworami pieśniarskimi i poetyckimi, które brzmiały ze sceny. Podczas koncertu na ekranie można było zobaczyć wideo-pozdrowienia z dalekiej Ameryki od mojej siostry i jej męża, a także od mojego siostrzeńca, który wraz ze swoją rodziną zaśpiewał pieśń „Rodzina, rodzina”. Koncert prowadził Tymur Mirosznyczenko, uważam, że to jeden z najlepszych prowadzących na Ukrainie. Kochać Ukrainę – dobra zapalić ognisko, Stać za swoim i nie zboczyć z drogi do wolności. Więc bądźmy Ukraińcami, bądźmy Ukraińcami, bracia, W radości i niedoli, niezłomnie, wszędzie i zawsze. – Na jubileuszowy koncert przyszło czekać ponad rok. Co ciekawego wydarzyło się w tym czasie w Pana życiu? – Dzisiaj mam już nie 85, a 86 lat. Cieszę się, że wreszcie doszło do spotkania z publicznością. Wspominam niezapomnianego Dmytra Hnatiuka. W ostatnich latach bardzo się z nim zaprzyjaźniliśmy. Miał już wtedy 85 lat i jeździł z nami na koncerty. Kiedyś pytam: „Dmytro Mychajłowyczu, może Panu ciężko?”. A on mówi: „Drogi Wadymie, wiesz, nie w pieniądzach rzecz. Chodzę po domu, jak chory, źle się czuję. A pojadę z wami, wychodzę na scenę i – jakbym był nowym człowiekiem, otrzymuję taki przekaz od ludzi – te ludzkie emocje, te oklaski. Ożywam i czuję się młody”. Ja już też jestem w takim wieku, w jakim był wtedy Dmytro Hnatiuk. Bardzo interesuje mnie opinia
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ryczenko. Zawsze zapraszała mnie, kompozytorów, wykonawców do swojej rodzinnej Koreszczyny. Swoją drogą, na grobie Raisy Kyryczenko również wyryto słowa z piosenki Wadyma Kryszczenki. – Czy zdarzało się Panu występować z koncertami za granicą? – Nie, nie zdarzało się. Ale była ciekawa podróż do Kanady, gdzie stałem na czele delegacji. Był to okres, kiedy Ukraina już zmierzała ku niepodległości i kierownikiem delegacji po raz pierwszy był nie przedstawiciel KGB, a ukraiński poeta. Tam poznałem takich działaczy, jak Haj-Hołowko – minister kultury Ukraińskiego Rządu URL, profesor Rewucki – brat kompozytora Lewka Rewuckiego. Było bardzo miło, że Ukraińcy tam zachowują swoją kulturę narodową. – Co Pana niepokoi jako artystę? – Z jakiegoś powodu zniknęła ukraińska melodyjna piosenka. Dlaczego nie brzmi ona w ukraińskim radiu? Dlaczego ukraińskie radio w ogóle odeszło od kultury muzycznej Ukrainy? Popularyzują to, co przypomina zagraniczne wzorce. To niebezpieczne, bo jak mówi przysłowie: “Jeśli sto razy powiesz “chrum”, to za sto pierwszym zachrumkasz”. U nas lubią powtarzać nawet nonsensy. A my mamy godne rzeczy, chciałoby się, żeby wrosły one w nasz byt. Pragnę pracować w tym kierunku dalej. Chociaż lata już nie te, ale czuję, że pokłady pieśni jeszcze nie zostały wyczerpane. Trzeba dalej znajdować wykonawców. Wielkie znaczenie ma to, kto będzie wykonywał piosenkę. Niekoniecznie człowiek musi mieć silny głos, najważniejsze to czuć melodię, słowo, sens. Chyba jestem jedynym, który nie napisał ani jednej piosenki w języku rosyjskim. Nie przejmowałem się tym, aby moje piosenki brzmiały w Rosji. Wiem, tam, gdzie panuje język rosyjski, tam trwa wypieranie języka ukraińskiego. Unikam tych ludzi, grup, gdzie rozmawia się po rosyjsku. I nie dlatego, że ich nie szanuję, po prostu naród ukraiński musi się utwierdzić, stanąć na nogi. Chciałoby się, żeby nasz naród stał się nieco inny. Aby był państwowotwórczy. – Co chciałby Pan powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? – Chcę przeczytać mój wiersz “Język ojczysty”, który wywieszono przy wejściu do wielu szkół w obwodach iwanofrankiwskim i lwowskim: Pachną w języku jabłoni gałęzie I krzewy kaliny w ogrodzie. Pachną i zima, i lato, Dom rodzinny, co na widoku. Mamy być na straży i, co najważniejsze, pozostawać silnymi. Kostiumy dobierano odpowiednio do kontekstu fabularnego. Młody choreograf Teatru im. Iwana Franki Dmytro Łukjanenko układał tańce i nieco podpowiadał w kwestii plastyki – jak poruszać się na scenie. Podczas spektaklu brzmi lekkie retro – muzyka końca lat 60. – 70. ubiegłego wieku. Trudno mówić o swojej pracy, ale zrozumiałem, że wielu osobom spektakl się spodobał. Dziękuję ludziom, którzy mnie wsparli. Wspomniani już przeze mnie aktorzy Ołeh Ternowyj, Wołodymyr Nikołajenko oraz Anatolij Hnatiuk “poszli do boju”, zastosowali swoje doświadczenie, talent, powalczyli o moje idee. Jednym słowem – zrobili maksimum. Chciałoby się pojechać na tournée, aby ten spektakl zobaczyli mieszkańcy innych miast. – Początkowo w sztuce było dwóch bohaterów – główny bohater Sawelij i jego antypod – Borys, – kontynuuje rozmowę artysta ludowy Ukrainy Anatolij Hnatiuk. – Nie byłem wyznaczony do tych ról, chociaż miałem nadzieję, że Bohdan wspomni o ojcu. W końcu syn dał do przeczytania trzecią scenę, gdzie pojawia się moja postać, którą nazwał Makarycz. Ciekawy wizerunek, z ducha mi bliski, bo urodziłem się i wychowałem na wsi, dobrze czuję tematykę wiejską. Takich jak Makarycz spotykałem w wielu wsiach, w tym również na swojej małej ojczyźnie. Lubi grać na bajanie, śpiewać, filozofować, nie ma nic przeciwko wypiciu stu gramów. Początkowo może powstać wrażenie, że to lekkomyślny człowiek. Ale po kilku scenach okazuje się, że ten prosty wujek ze wsi, miłośnik wesołych towarzystw – to były afgańczyk, przeszedł całe piekło wojny. To człowiek, któremu nieobca jest odwaga, w pewnym momencie ratuje głównego bohatera od niechybnej śmierci. Wizerunek nakreślony bardzo ciekawie, od śmiesznego do poważnego, głębokiego. Reżyser poprosił, abym pod koniec spektaklu zaśpiewał piosenkę “Daj, daj, moja miła, mi nadzieję, niby skrzydła”. To najnowsza piosenka w moim repertuarze, którą specjalnie dla mnie napisał jeden z najlepszych ukraińskich kompozytorów Ołeh Szak. Choreograf Dmytro Łukjanenko ułożył do tej piosenki finałowy numer. – Mój bohater Sawelij – to człowiek z cywilizacji, który żył i pracował w wielkim mieście i z jakichś wewnętrznych przyczyn oraz motywów postanowił wszystko rzucić i, nie mając żadnego doświadczenia, wziąć działkę ziemi i praktycznie od zera zająć się rolnictwem, – kończy rozmowę Ołeh Ternowyj. – Zapewne do takiego kroku zainspirowała go książka Witalija Skocyka “Idealny sztorm”. Na tej drodze musi pokonywać liczne przeszkody i przezwyciężać strachy. Jestem zadowolony z naszej wspólnej pracy, która w niełatwych warunkach i nietypowym formacie trwała prawie trzy miesiące. Pracować było niezwykle ciekawie od pierwszego dnia aż do samej premiery. Chciałoby się wychodzić ze spektaklem do widza przynajmniej dwa razy w miesiącu. I jeszcze dębowa puszcza. Język ojczysty u nas — pachnący. W języku błękit, jak u chabru, Kolor słonecznika w nim. Jeszcze karminu jest trochę, Tylko spójrz i zrozum. Przyjrzyj się mu znowu, Nasz język — kolorowy. W nim brzmią strumyki wiosenne I ptaszków wesoły śpiew. Muzykę poczułem w brzmieniu Ukraińskich ojczystych słów. Słyszę w nim bandurę dziada. Nasz język — melodyjny. W ojczystym języku jest i nuta, Co odbrzmiewa, niby dzwon. Może wroga zwalczyć, Bo strzela, jak karabin. I padnie napastnik twarzą w dół, W języku jest kozacka moc. Taki u nas język ojczysty: I śpiewny, i barwinkowy, Wykwintny i prosty. Niech wszystkim padnie na usta. Dla duszy on jest podstawą – Ukraiński język ojczysty. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Inny PAWŁENKO
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCZARENKO
Kontynuujemy rozpoczętą w poprzednim numerze „SP” rozmowę o spektaklu „Idealny sztorm”, który Bohdan Hnatiuk wystawił według własnej sztuki, a do jej napisania z kolei natchnęła go jednoimienna książka Witalija Skocyka.
– Poznaliśmy się z Witalijem Skocykiem w 2018 roku na premierze mojego spektaklu „Kafe respublika” – wspomina reżyser. – A podczas lockdownu, na początku wiosny, kiedy niemal całe życie teatralne zamarło, w mojej twórczości nagle otworzyła się nowa karta. Zaczęła się ona przy filiżance kawy, na którą zaprosił mnie pan Witalij. „Bohdanie, wychodzi moja książka »Idealny sztorm« i chciałbym zrobić jej teatralizowaną prezentację artystyczną. Proponuję się zastanowić”. Zaznaczę, że Witalij Skocyk z wykształcenia jest ekonomistą. Wcześniej czytałem już niektóre jego prace. Imponuje mi jego wizja, zwłaszcza reformy rolnej, i to, jak gruntownie wyjaśnia i rozwija swoje myśli. A ponieważ jego serce ciąży ku teatrowi, chciał przez scenę zaprezentować swoją książkę. Zaproponowałem, by wszystko robić etapami: rozpiska, synopsis. Kiedy to zostanie zatwierdzone, będę pisał dialogi. Pewnie pragmatyczny człowiek zgodziłby się na to. Ale był jeden ekstrawagancki moment, który zapamiętam na całe życie. Osoba, która zamawia i zgadza się finansować projekt, mówi: „Ani słowa więcej! Rób tak, jak chcesz”. Przyznaję, że w moim życiu zdarzały się różne propozycje. Proponowano napisanie sztuki na podstawie książki albo napisanie o jakiejś konkretnej osobie. Zazwyczaj odmawiałem, bo nie chcę pracować dla kogoś. Pragnę tworzyć swoje. Tym razem wydarzyła się ze mną jakaś magia. Zdawałoby się, temat rolniczy, zalecenia dotyczące strategii zachowań ekonomicznych w świecie, który się zmienia, w warunkach transformacji, idealnego sztormu. Co tu może zainteresować wyrafinowanego człowieka sztuki? Ale znalazłem w tym komfort i poszedłem „do lasu słów”. Lepiej o tym powie taka metafora: „Oto widzimy las. Chcielibyśmy tam pójść, bo tam pięknie, śpiewają ptaki. Gdzieś można przysiąść, gdzieś się nacieszyć widokiem”. I poszedłem do lasu słów, które napisał Witalij Skocyk. Czułem się tak dobrze. Znalazłem dla siebie motywy i idee, na nowo poczułem siebie. Od wielu lat coś piszę, reżyseruję, staram się grać rolę lokalnego geniusza. A tutaj pojawiła się możliwość bycia scenarzystą, człowiekiem rzemiosła. Znalazłem w tym materiale pewne nitki, za którymi poszedłem dalej. Pracę nad spektaklem zaczęliśmy w marcu. Czasu mieliśmy niewiele, bo zadaniem było zdążyć do końca maja, kiedy książka ukaże się drukiem. Nie zacząłem najpierw pisać sztuki, a potem próbować, bo zajęłoby to co najmniej dwa razy więcej czasu. Pisałem jedną-dwie sceny, drukowałem, przynosiłem aktorom, oni ćwiczyli, potem pracowaliśmy dalej. Przy tym nikt nie wiedział, jak ten spektakl się skończy. Na początku nie wiedziałem, gdzie pokażą spektakl, choć dla mnie nie było to bardzo ważne. Ważniejsze było napisanie sztuki i zgranie zespołu. Później pojawiły się rozmowy o Kameralnej Scenie im. Serhija Danczenka Teatru im. Franki. Pomyślałem: „Wspaniale”. Potem padła propozycja dotycząca dużej sceny tego teatru. Propozycja stała się ekscytującym zaskoczeniem. Wystawiać na głównej scenie kraju jest bardzo odpowiedzialnie, ale, przyznaję, miło. Jako dziecko wychodziłem na tę scenę w jednym z przedstawień, a teraz sam zostałem reżyserem. Ołeh Ternowyj, grający Sawelija, służy w Teatrze im. Franki już 14 lat. W tym czasie zagrał wiele różnorodnych ról. Ołeh – prawdziwy profesjonalista, nie trzeba go jakoś uczyć, wie, jak grać. Trzeba mu tylko wyznaczyć pewien wektor i tonalność. Całe życie narodowego artysty Ukrainy Wołodymyra Nikołajenka (Borys) związane jest z teatrem. Ma ogromne doświadczenie. Bardzo szeroki wachlarz ról w teatrze i filmie – od ultraartystycznego przedstawienia „Nosorożce” po pop-kulturę w serialu „Wielkie wujki”. Jednocześnie ma w sobie aktorską świeżość. A dla mnie ważne jest, aby wykonawca, bez względu na to, ile ma lat, miał młodzieńcze spojrzenie, wiosenne poczucie duszy. Kiedy patrzymy na pewne rzeczy na nowo, czujemy się dziećmi. Jeśli zaś w tej sprawie nie jest się dzieckiem, lecz cynikiem, to traci ona sens. Musimy zachowywać romantykę w swoich sercach. Występ narodowego artysty Ukrainy Anatolija Hnatiuka (Makarycz) jest niczym mały koncert. Właśnie tak pisałem postać tego bohatera, uwzględniając możliwości mojego ojca. A na końcu postanowiliśmy dodać trochę świętowania. Borys w spektaklu to uosobienie agresywności, pragmatyzmu, technologiczności tego świata. Sawelij – człowiek, który żyje w pokoju i zgodzie, dąży do zagospodarowania skrawka ziemi. To dwaj antypodzi. W spektaklu grają także Iryna Sopit, zaangażowana w moje wcześniejsze projekty „Kafe respublika” i „Ukradzione piękno”, oraz młode aktorki Teatru im. Franki Tetiana Krysztal i Maryna Wieremijczuk. Postaciami dziewcząt chciałem pokazać, że istnieje jeszcze trzecia siła. Oprócz przeciwstawienia dobra i zła mamy coś jeszcze nieznanego, co żyje w wyobraźni Ukraińców. W scenografii miałem do wyboru dwie drogi. Pierwsza – realistyczna. Chciałem zbudować dekoracje z roślin o wymiarach 10 na 10 metrów, być może byłyby to kopki. A potem zdecydowałem, że niech będzie na środku jeden kwiatek, a wszystko inne niewidoczne. Jedna roślina, a wokół skupione urządzenia (na scenie reflektory), które kierują swoją uwagę na życie. Co otacza roślinę? Metal, światło. Czy to dobrze, czy źle? Nie potrafię powiedzieć. Ale
Tłumaczenie maszynowe
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora Enzo Dell’Acqua urodził się w Mediolanie w 1966 roku. Od wielu lat pracuje w dziedzinie sztuki. Brał udział w prestiżowych międzynarodowych wystawach Venice Biennale (2018) i Art Basel Miami Beach (2019). Przez dwa lata artysta obserwował realia stolicy Ukrainy, próbując zrozumieć jej duchową istotę, analizując mity na jej temat oraz rzeczywistość. Porzucone mieszkania i budynki strefy czarnobylskiej, podobnie jak wieżowce ukraińskiej stolicy, przechowują historię czyjegoś życia. Niewidzialną energią swoich dawnych i obecnych mieszkańców osiadają na podłodze, przebudzone promieniami słońca, ślizgają się po ścianach i meblach, po dziewczęcym ciele. Są tak samo żywe, jak kobieta w kapeluszu i kwiecistej sukience, która spieszy się w swoich sprawach, sprzedawczynie na targu, aktorzy na scenie, skrzypce pod smyczkiem w rękach skrzypka, wizerunek jasnej pamięci ukraińskiego piosenkarza Kuźmy, matka, która straciła syna na wojnie. Są zapieczętowane krokami w asfaltowych drogach. Te historie z Ukrainy są jedynie częścią dorobku artystycznego włoskiego fotografa Enzo Dell’Acqua z jego multimedialnego projektu wystawowego „Kyiv Review”. Włoch pracował nad nim w latach 2019–2020, po licznych wystawach w różnych krajach. Dla Enzo nie była to tylko praca, a życie, które przeniknęło w pory jego skóry, płuca, wypełniło myślami jego mózg, a emocjami – serce. Według dziennikarki i pisarki Łesi Ołendij, w projekcie „Kyiv Review” włoskiemu artyście udało się odzwierciedlić przeszłość i teraźniejszość Ukrainy, gdzie nigdy nie tracą aktualności poetyckie wersy ukraińskiego poety Ołeksandra Ołesia „Z żalem radość się objęła…”. Na czarno-białych i kolorowych fotografiach Enzo Dell’Acqua splotły się w jedno nastroje ukraińskiej ziemi, jej ból i cierpienie, szczęście i nadzieja. Tylko prawdziwy artysta jest zdolny zajrzeć w głębiny ludzkiej istoty z jej radościami i smutkami oraz wyróżnić jej przynależność narodową, zanurkować w życie wielkiego miasta i pośród zgiełku wyłapać jego najdrobniejsze detale architektoniczne, pośród wycelowanych w niebieską przestrzeń kościelnych iglic dostrzec miłość, a w zachodzie słońca – wiarę w lepszą przyszłość… – Chcę spróbować opowiedzieć o odważnych mężczyznach i kobietach, o narodzie, który bardzo przypomina mój – wyznał Enzo Dell’Acqua. – Ukraina to młoda demokracja, pełna światła i nadziei, którą można znaleźć w oczach jej kobiet, w majestatycznym chodzie, w umiejętności życia pełnego dumy. W Kijowie znajdziesz całą Ukrainę. Na targach pod gołym niebem lub w sklepikach w „podziemiach”, przechodząc przez wielkie place do parków, miasto to znika, to pojawia się znowu. Tak samo, kiedy zaczynasz schodzić doliną, która prowadzi ze wzgórz do rzeki, droga wydaje się pochyła. I nagle wyrasta równina, a odległości, które pokonujesz pieszo, wydają się nieskończone. Możecie zobaczyć nieliczne cerkwie ze złotymi kopułami. Zamknięte, jak ufortyfikowane osady, przeciwstawiły się ikonoklastycznej furii okresu komunistycznego. Symboliczne miejsca tradycji prawosławnej. Życie naznaczone jest historią i współczesnymi wydarzeniami. Okres Związku Radzieckiego do dzisiaj pozostawił żywe ślady w ludzkich duszach. Chociaż nazywano go „ludowym”, w rzeczywistości Związek był dyktaturą. W warunkach dyktatury nieodstępnie panuje strach przed popełnieniem błędu, powiedzeniem czegoś niestosownego, byciem zmarginalizowanym i wygnanym nawet za podejrzenie. Tego ukrytego strachu trudno się pozbyć, potrzeba czasu. Myślę, że ten strach jest obecny i teraz. Symbolicznym znakiem „strachu”, który zmusza do milczenia lub przynajmniej mówienia jak najmniej, stał się dla mnie Czarnobyl. O wielkich tragediach często się milczy, ukrywa się je, zapomina, bo nas przerażają, zwłaszcza gdy te tragedie są skutkiem ludzkich działań. Oto dlaczego milczymy o hołodomorach, deportacjach, niesprawiedliwości, która pomalowała place pomarańczowym kolorem i krwią wielu patriotów, albo o tej krwi, która wciąż płynie w wojnie w Donbasie. Czarnobyl to lekcja dla wszystkich. Daje nam do zrozumienia: to, co gdzieś się dzieje, nawet daleko, dotyczy nas, bo prędzej czy później dojdzie do nas i odczujemy jego skutki. Ludzie często mnie pytają, dlaczego chciałem opowiedzieć o Ukrainie. Myślę, że powodem jest to, iż historia i współczesne wydarzenia na Ukrainie dotyczą nas wszystkich i naszej przyszłości. Nie mam prawa oceniać, a jedynie mogę przekazywać własne wrażenia. Ukraińcy z początku wydają się zamknięci, mało mówią, często szybko chodzą i nie uśmiechają się. Ale kiedy poznasz ich bliżej, to prawdziwie się otwierają. Jeśli zaproszą was na posiłek, to jedzenia wystarczy na dwa dni. Mężczyźni wydali mi się zdecydowani, małomówni, ale gotowi do żartów i gościnni. Ukrainki są piękne. Być może są bardziej bezpośrednie i szczere niż w innych krajach. Wybrałem urodziwe dziewczyny, które uosabiałyby wszystkie Ukrainki. Oczywiście, wygląd zewnętrzny jest ważny, ale nierzadko za niepozornym wejściem kryje się wspaniały przytulny dom, a za błyszczącymi paradnymi drzwiami kryją się zimne i samotne pokoje. I do nas należy nauczyć się wyważenie oceniać to, co widzimy, i to, co chcemy zobaczyć. Na końcu serii zdjęć, którymi próbowałem przekazać odczucia zrodzone w mojej duszy z odwiedzin Ukrainy, umieściłem zdjęcie pięknej dziewczyny w ukraińskim stroju ludowym. Na horyzoncie było słońce. Zapytano mnie: „To wschód czy zachód słońca?”. Odpowiedziałem: „Oto najważniejsze pytanie!”. W publikacji wykorzystano materiały wydania „Kyiv Review”. W Miejskiej Galerii Sztuki rejonu desniańskiego Kijowa otwarto multimedialną wystawę włoskiego fotografa Enzo Dell’Acqua „Kyiv Review”. Wydarzenie odbyło się przy wsparciu Konsulatu Generalnego Ukrainy w Mediolanie, departamentu turystyki miasta Kijowa oraz stowarzyszenia kulturalnego „Ukraina Plus – Mediolan”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe