W tym roku w Użhorodzie po raz trzeci odbył się Ogólnoukraiński festiwal kulturalno-artystyczny „Czendej-fest 2021”, poświęcony jednemu z najbardziej znanych ukraińskich (i zakarpackich) pisarzy XX wieku Iwanowi Czendejowi. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” wrażenia jego uczestników i organizatorów. W tym roku miasto Chust dołączyło do wydarzeń artystycznych, a ukraińscy pisarze i laureaci festiwalu-konkursu małej prozy odwiedzili Chustską Szkołę Specjalistyczną im. A. Wołoszyna nr 1 (wcześniej Chustskie Gimnazjum Realne), gdzie uczył się pisarz. Gospodarze placówki oświatowej przeprowadzili w szkolnym muzeum wycieczkę w historyczną przeszłość, związaną z okresem nauki Iwana Czendeja. A córka pisarza – pani Maria Treszczak-Czendej – podarowała szkolnemu muzeum gazetkę ścienną-kolaż o twórczym życiu swojego ojca. Goście odwiedzili ważne miejsca Chustu, z którymi zapoznała ich miejscowa krajoznawczyni Iwanna Rozman. W Zakarpackim Obwodowym Teatrze Dramatu i Komedii pisarze obejrzeli filmy dokumentalne Wiaczesława Bihuna „Jasenówka” oraz „Brat Iwan”. Swoją drogą, ten ostatni film został uhonorowany prestiżową nagrodą na jednym z międzynarodowych festiwali filmowych. Oglądanie filmów wywołało sporo ciekawych przemyśleń i ożywionych dyskusji. Do festiwalu literackiego dołączyli także członkowie związku „Majsternia słowa” (Warsztat słowa). Kierowniczka związku, pisarka Olesia Cze peliuk, zaznaczyła wagę przeprowadzania podobnych wydarzeń i zaproponowała włączenie Chustu do programu festiwalowego „Czendej-festu” w przyszłości. Organizatorzy wydarzenia – Maria Treszczak-Czendej z mężem Iwanem Treszczakiem – oraz goście pozostali zadowoleni z chustskiej części festu i obiecali twórczo współpracować również w przyszłości. Pisarze wyruszyli także do kolebki Iwana Czendeja – do osady Dubowe. Miejscami czendejowskimi były nasycone dni w Chuście i Dubowym. „Czendej-fest” kontynuuje łączenie i inspirowanie, zaciekawianie i zadziwianie. Przecież Czendeja będzie odkrywać, czytać i poznawać jeszcze wielu ludzi, jeszcze niejedno pokolenie! I to nie tylko za aktualność i ponowne odkrywanie utworów, ale i za niezwykłość życia. Było klimatycznie, ciekawie, szczerze i gościnnie. Tak, jak to może być na Zakarpaciu. Dziękuję organizatorom Marii i Iwanowi! Mychajło Markowycz Kosmos Czendeja Tegoroczny wrześniowy „Czendej-fest” był, jak zawsze, kompaktowy, kameralny, po rodzinnemu ciepły, nasycony wydarzeniami. Wrześniowa optyka i akustyka dodawały świeżości odczuciom. Głównym z nich jest obecność Czendeja. Można by rzec, wszechobecność. W utworach, w świeżo wydanym grubym tomie korespondencji, w rysach potomków i ziomków, w nabrzmiałych jesiennych górach, zamazanych pasmami mgły. I drugie, nawet nie odczucie, a zrozumienie: kosmos Czendeja trzeba jeszcze zgłębiać i zgłębiać, jest on zdolny rozciągać się w bezkres. A usłyszeć to, powtarzam, można nawet w czymś, wydawałoby się, absolutnie przypadkowym. Jak choćby cygańska, chrypliwa procesja w Dubowym, która idzie w górę na cmentarz, za księdzem prawie biegną nastolatkowie z krzyżem i wiekiem trumny, migają kapcie na bose stopy i cmentarna glina na kapciach... Miałem odczucie, że to ilustracja do jednego z tekstów, kadr z filmu na podstawie zekranizowanego utworu. Swoją drogą, na tym cmentarzu pochowany jest główny bohater znaczącego utworu Czendeja „Iwan”. A wyżej spoczywają rodzice pisarza. Właśnie na grobie ojca zgubił się i wkrótce odnalazł kluczyk od samochodu jednego z uczestników festu. Dziwaczny i surowy, podobny do mnicha-pustelnika dziadek Mychajło mrugnął, poruszył białą brodą z zaświatów... Życie trwa. „Czendej-fest” również. Pawło Wolwacz Grand Prix za najlepsze opowiadanie znów, już po raz trzeci, pojechało do Iwano-Frankiwska „Czendej-fest”–2021... I to jest świetne! Bo to niesamowicie literacki, ciepły, przytulny i rodzinny festiwal. Dlaczego rodzinny? Bo my wszyscy przez te kilka dni staliśmy się rodziną. Bo gdyby nie rodzina Marii Czendej-Treszczak i Iwana Treszczaka – nie byłoby go w ogóle. Wyobrażacie sobie? Ta rodzina to jaskrawy przykład tego, że jeśli chcesz, to wszystko się uda. I uda się jak najlepiej. Dziękuję wam za wspaniałe literackie szaleństwo tych dni, za troskę, za komunikację. I co najważniejsze – za pamięć i popularyzację twórczości Iwana Czendeja. Bo kim jesteśmy bez naszej literatury? Olha Derkaczowa, laureatka Poczuć sercem Kiedy wchodzę do domu po Wysokiej w Użhorodzie, gdzieś w połowie drogi jest rozwidlenie, a z nim i wybór: droga, która prowadzi w lewo, nie jest aż tak stromym podejściem, równomiernie stałym. Wymaga takich samych nieznacznych wysiłków na całej trasie aż do samego domu. Inna zaś ścieżka, która zygzakiem idzie w prawo, stromo-stromo prowadzi w górę... A potem, pokonawszy ostatnie metry stromego podejścia, zakutego w bruk, ty już możesz odetchnąć swobodniej i wyrównać bicie serca, idąc równiną, wpatrując się w horyzonty czy, dostrzegłszy zarysy swojego domu, cieszyć się, że ty już jesteś w domu. Mnie bardziej do duszy drugi szlak – ten, który wymaga na początku niby nadwyrężenia, a potem daruje błogość ulgi i uspokojenia rytmu serca. Pierwszy zaś trochę przypomina rutynę, ale to takie... subiektywne. Tegoroczny fest był dla mnie dokładnie taki, jak ta droga w prawo. Myślę, nie tylko dla mnie, ale i dla całej naszej czendejfestowskiej rodziny. Wiele znajomości, wrażeń, ciekawych nowych ludzi, błyski nowych oblicz już znanych – czasem aż do zdziwienia i zachwytu. O każdym wydarzeniu chciałabym napisać osobno i szczegółowo. Zrobić to chcę jeszcze i dlatego, aby ono tutaj pozostało wspomnieniem. I zrobię, ale trochę później. Niech ułoży się w świadomości, żeby wykrystalizowało się to, co najważniejsze, nie dając emocjom zasłonić głównego. A teraz po prostu kilka słów dla tych, którzy byli z nami w te dni. Wy wszyscy jesteście bardzo różni, ale każdy z was jest bardzo ciekawy. I chyba dobrze, że nasz „Czendej-fest” – to nie ludna, chaotyczna, modna, skomercjalizowana „tuszowka” (gdzie w istocie nie zdążysz ochłonąć: kto jest kto i dokąd biec dalej), bo wy zdążyliście tę ciekawostkę jednego drugiego dostrzec, poczuć sercem. A my zdążyliśmy poczuć was i mieć radość z tego, że nie pomyliliśmy się w wyborze naszych ludzi. Jeśli każdy z was zabrał sobie do serca trochę piękna Zakarpacia, prawdziwości słowa Czendeja i naszego ciepła – osiągnęliśmy swój cel. I z tego powodu jesteśmy szczęśliwi. No i pamiętacie? Mamy lekką rękę. Dlatego – sukcesów! Obiecujemy, wy je będziecie mieć. Maria Czendej-Treszczak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
two, jak robi się to do dziś”. Zaznaczał, że nie można uważać się za „wykształconych”, dopóki nie nauczy się przynajmniej dwóch-trzech języków zachodnioeuropejskich, żeby choć czytać w nich najważniejsze rzeczy. Jeśli chodzi o praktykę przejścia na grafikę łacińską, to jest ona znana na Ukrainie. Przypominam swój bezpośredni udział w opracowaniu i realizacji programu latynizacji języka rumuńskiego na Bukowinie. Została ona zrealizowana, począwszy od 1988 roku, nie mniej skutecznie niż w ówczesnej Mołdawskiej SRR (ustawa z 29 sierpnia 1989 r.). Ukraińska inteligencja ze zrozumieniem odniosła się do powrotu grafiki łacińskiej w języku rumuńskim, ponieważ potępiała politykę stalinizmu, kiedy w latach 50. siłą zmieniono łacinkę na cyrylicę. Dlatego decyzja o przejściu na alfabet łaciński Rumunów i Mołdawian była uzasadniona, ponieważ język rumuński należał do grupy romańskiej, gdzie historycznie używano alfabetu łacińskiego. Opinia publiczna również była nastawiona na tę naturalną transformację. Jakościowo inna jest sytuacja z językiem ukraińskim i pisownią cyrylicką, gdzie podobne podejścia sprowokują konflikt w ukraińskim środowisku „od Seattle do Sydney”. Działacz społeczny M. Ramacz, Ukrainiec z Serbii, reagując na niedawne propozycje dotyczące „oczyszczenia” cyrylicy, wspomniał o próbach reformowania ojczystego pisma w komunistycznej Jugosławii. „Gdyby została przyjęta, to garstka Rusinów w Serbii – twierdzi on – obecnie pisałaby po serbsku i wychowywała dzieci w serbskim duchu. W Nowym Sadzie nie stałby pomnik Szewczenki. W Serbii nie wiedzieliby, co to wyszywanka. Rusini staliby się Serbami. Na szczęście Serbami stali się tylko ci, którzy upili się ideologią wszechsłowiańszczyzny i wszechprawosławia. A kiedy stali się Serbami, Serbowie przestali ich szanować. Nie są im potrzebni odszczepieńcy i janczarzy”. Zatem posłuchajmy także tych Ukraińców, którzy wiekami bronili swojego języka, pisma, żyjąc poza granicami ojczystej ziemi i państwa, chroniąc je przed rusyfikacją, polonizacją, madziaryzacją, rumunizacją, germanizacją. Jeśli wszyscy pragniemy, aby Ukraina nigdy nie stała się Małorosją, to Naród musi święcie chronić przed ordyńskimi idolami swoją Historię, Kulturę, Język. Bo właśnie Rosję 74% Ukraińców (przeciwko 15%) uważa za główne zagrożenie dla Ukrainy (dane Centrum Razumkowa na temat „jednego narodu”). Przejście na łacinkę, zmiana nazwy UKRAINY nie uczyni nas silniejszymi, jeśli dobrowolnie wyrzekniemy się własnych pradawnych źródeł. A czyż pomoże latynizacja „elicie” nie wołać „moskiewskimi ustami”? Nie. Potrzebna jest inna „nauka”. Według Skoworody. Warto odgonić świnie od jabłoni. Poszczególnym jajogłowym, którzy widzą w tym „reformowaniu” drogę do europeizacji, przypominamy, że naród nie stanie się europejskim, za to straci ukraińskość, bo niemożliwe jest życie poza duchowymi, historycznie ciągłymi, sakralnymi wartościami. Istnieją czerwone linie, których nie wolno przekraczać nikomu, tym bardziej w brudnych butach. Bo obumieranie kultury narodowej pozbawia naród głowy, i wtedy wlecze się on wśród „innych”, a jemu potrzeba twardo iść tam, dokąd należy iść. Do zwycięstwa nad moskiewszczyzną! „Bo Moskale to obcy ludzie...”.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy Etery wypełnione po brzegi nieczystymi myślami „aresztowiczów”. Stolicę przenieść, Ukrainę przemianować, język ukraiński latynizować. Choć ratuj się modlitwą. „Co z człowieka wychodzi, to człowieka kala. Bo z wnętrza, z ludzkiego serca wychodzą złe myśli, rozpusta, kradzieże, oszustwa, podstęp, bezwstyd”. Pismo Święte przypomina, że nie godzi się rzucać słowami, zamachując się na wewnętrzną wolność, źródła pamięci. Ci, którzy czynią takie zło umyślnie lub z niedouczenia, niezdolni są albo z natury być innymi, albo wolą wiernie służyć za otrzymane „trzydzieści srebrników”. Z nimi nawet nie warto się spierać, przekonywać, próbować czynić ich bardziej uprzejmymi, „uczłowieczać” ideą. Ale życie zawsze potrzebuje ideałów, inaczej człowiek dziczeje, mawiał Bohdan Łepkyj. Często społeczeństwo z takimi „dziczejącymi” musi mieć do czynienia. Wielka bieda, gdy zbyt wielu ich pojawia się wśród rządzących, nauczycieli, „elitarnych” myślicieli, bo to już nie ich kłopot, a narodowy. Wtedy przydaje się biblijna rada: „Strzeżcie się kwasu faryzejskiego, którym jest obłuda!”. A póki ci, „którzy lubią pierwsze ławki w synagogach”, działają otwarcie, zuchwale, nie bojąc się nikogo i niczego, bo przywykli omijać Sąd Boży. Wszystko ma swoją granicę i miarę, tylko głupota i zniszczenie duszy są tego pozbawione. Wtedy zrozumiałe, dlaczego po czarnoustych propozycjach przemianowania Ukrainy na „Zjednoczone Ziemie...”, przejścia na alfabet łaciński, zmiany języka ukraińskiego na „ruski” i innych „winaigretowych” perełek, rozbrzmiewają w ślad za tym jeszcze obraźliwe oceny w rodzaju „staruszkowie-konserwatyści, pikińscy emeryci”, którzy nie odchodzą od „zaściankowości”, nic nie rozumiejąc z politycznego modernizmu. Niczym za parawanem słychać obłudną wersję Moskali, że „żadnego osobnego małoruskiego języka nie było, nie ma i być nie może”, a „narzecze, które jest używane przez prosty lud, to ten sam język rosyjski, tylko zepsuty wpływem Polski”. Nic dziwnego, że to taka nowina. Przecież atak na ukraińskość nigdy nie ustawał i często był obramowany w nieoczekiwane formy, które prezentują obecnie kanapowi analitycy. Społeczeństwo obowiązkowo będzie wiedziało, od „kogo” jest głosowana ta „nowa polityka” dla Ukrainy, ale dokładnie wiadomo, „na czyj młyn lejesz wodę”. Na młyn Moskowii. Ponieważ rezygnując z pisowni cyrylickiej, robi się dla niej ogromną przysługę – „dobrowolne” przekazanie naszego narodowego dziedzictwa kulturowo-historycznego. Moskwy nie było nawet w planach, kiedy Ukraińcy rozpowszechniali cyrylickie pismo we własnym państwie po wprowadzeniu chrześcijaństwa. Pisownia Cyryla i Metodego stała się jednym z najbardziej znaczących argumentów państwotwórczej historii Ukrainy, którą od wieków kradną, fałszują, niszczą moskiewscy ordyńcy. Dlatego logiczne, że wyskoczyli, „jak Filip z konopi”, znawcy ze środowiska „tołoczkowców”, którzy lubią „obciętą” ukraińską historię. Jedyna dla nich rada – nie dotykajcie Dnia historii ukraińskiego piśmiennictwa i języka, który co roku Naród i Państwo obchodzą 9 listopada. „Opanujcie się! Bądźcie ludźmi, / Bo biada wam będzie!”. Każdy, kto rewiduje narodową pisownię, jest niszczycielem ukraińskiej państwowości, ukraińskiego języka, pamięci narodowej, prawdy historycznej, zdradzając Kotlarewskiego, Szewczenkę, Frankę, Łesię Ukrainkę, wielkich narodowych oświecicieli wszystkich czasów. Na długo przed „zdradą perejasławską”, w XIV wieku, ten północnoukraiński język i pisownia stają się oficjalnymi w państwie litewsko-ruskim. W 1619 roku pojawia się cyrylicka pisownia Melecjusza Smotryckiego w ukraińskiej redakcji, a Kijów staje się prawodawcą pisowni dla narodów słowiańskich. Wraz z pojawieniem się „Eneidy” Iwana Kotlarewskiego język ukraiński ostatecznie staje się literackim na bazie starej cyrylicy. W XIX–XX wieku trwała nieprzerwana walka i twórcza praca nad zachowaniem oraz rozwojem pisowni. Znani ukraińscy uczeni, pisarze, pedagodzy (Pawłowski, Kwitka-Osnowjanenko, Hułak-Artemowski, Maksymowycz, Szaszkewycz, Kulisz, Drahomanow, Żelechiwski, Smal-Stocki, Hrinczenko i inni) stworzyli wybitne dorobki literackie i pisowniane, które wyprowadziły język ukraiński na poziom europejski. A hrinczenkiwka, kijowska pisownia z lat 1908–1909, wraz ze znanym „Słownikiem języka ukraińskiego” pod red. B. Hrinczenki, uogólniając prace pisarzy XIX wieku i dziedzictwo narodu ukraińskiego, została przyjęta przez wszystkie ukraińskie redakcje i wydawnictwa. Walka o zachowanie Narodu Ukraińskiego była nieodłączna od walki o Język Ojczysty, którego rdzeniem był ten alfabet, który próbują obecnie nie tylko zastąpić łacinką, ale oddać na wieki w jasyr nomadom-ordyńcom. Aby zrozumieć całe znaczenie dla naszego narodu cyrylickiego piśmiennictwa, warto byłoby „aresztowiczom” zapoznać się z twórczością Iwana Ohijenki (znakomitego tłumacza Biblii na język ukraiński), w szczególności z jego pracą „Historia kultury ukraińskiej”, gdzie szczególne miejsce poświęcono językowi ukraińskiemu. Ohijenko pisze: „Bo skoro nasz język ma swoją długą historię, skoro o tej historii można wykładać cały kurs uniwersytecki, to znaczy, że jest to prawdziwy język, a skoro jest osobny język, to jest i osobny naród”. Zebrał on w jedno główne wartości narodowe: Państwo, Język, Kulturę, Cerkiew, zaznaczając, że „w dawnych czasach Ukraina wytworzyła swoją własną formę pisma. W najstarszych wiekach kijowska ustała była najlepszą formą pisma, ukraińskie pismo było daleko lepsze od pisma moskiewskiego… Po całej Rosji nauczycielami byli prawie sami Ukraińcy i oni położyli swoje znaki na obecne pismo”. W latach 1917–1919 stworzył cyrylicką pisownianą systemę, uchwalono kodeks pisowniany do obowiązkowego użycia na Ukrainie, wydano fundamentalną pracę pod tytułem „Główne zasady ukraińskiej pisowni”, którą w 1920 roku zatwierdziła Wszechukraińska Akademia Nauk. XX wiek stał się okresem trudnych prób dla narodowej pisowni, która odradzała się „skrypnykiwką”, niszczona w 1933 roku i zastępowana politycznie „poprawną” pod kuratelą Kaganowicza i „bojownika” przeciwko ukraińskiemu burżuazyjnemu nacjonalizmowi, znanego kłamcy i bezczelnika (S. Jefremow) Andrija Chwyli (Olintera). Później moskwizowana „bułahiwką” (1945). Pod koniec lat 80. rozpoczął się ruch za powrotem pisowni do swoich źródeł, który trwa do dziś, chociaż w 2019 roku zatwierdzono Ukraińską pisownię w nowej redakcji. Zatem, kiedy obecnie wykluwają się podobne projekty, to czuć niewietrzony odór „chwylów-kaganowiczów”, tych wiecznie żywych „skorpionów na ukraińskie słowo”, którzy gorliwie próbują niszczyć pamięć narodową, tożsamość. Jednak warci uwagi nie są niszczyciele, a budowniczowie. W szczególności stworzony przez profesora W. Czebanyka unikalny dorobek twórczy – dekoracyjna czcionka na bazie oryginalnej cyrylicy, która była rozpowszechniona na Ukrainie do piotrowskiej „grażdanki” 1710 roku. do naszych czytelników, prenumeratorów, prośwician
Za tę pracę otrzymał Nagrodę im. Tarasa Szewczenki (2019). Tutaj każda litera jest przemyślana, wypełniona głębokim symbolizmem i duchem historii narodowej. A w zapisie litery „щ” ( ) widać promienność Herbu Ukrainy. Tak się złożyło, że dotykam czynów moich ziomków z Bukowiny. Sławnego Czebanyka rodem z Kliszkowiec (mała ojczyzna ukraińskiego kosmonauty Leonida Kadeniuka) oraz bezsławnego czarnego poganiacza Chwyli z Ryngacza. Sąsiedzi przez miedzę, a tak uderzająca różnica w moralności, sumieniu, w stosunku do Ukrainy, języka ukraińskiego. A obok znajduje się rodzinne gniazdo Wojownika P. Bołboczana. Oczywiście, mógłby on stać się najsprawiedliwszym sędzią w rozstrzyganiu „z kim jest prawda”, nie pozwalając handlować ukraińskimi wartościami. Dlatego wybiegi z zastąpieniem pisma cyrylickiego muszą być rozpatrywane przez Ukraińców jako bezpośrednie ataki na kod genetyczny ich istnienia. Nie trzeba spekulować europeizmem. Nie cyrylica przeszkadza w integracji z Europą, a nieudolność i niedorozwój „pierwszych szeregów”, zaśmiecenie organów władzy, instytucji naukowych, mediów otwartymi i zakamuflowanymi kolaborantami, zdrajcami, miłośnikami „ruskiego miru”. Przecież dla znajomości języków obcych cyrylica nie stanowi przeszkody. Japończycy czy Chińczycy z powodzeniem władają językami obcymi, nie przechodząc z pisma hieroglificznego na łacinkę, chroniąc swoje wiekowe tradycje kulturowe. Na Ukrainie trzeba nie „paradować” hałaśliwym przeprowadzaniem „roku” języka angielskiego czy niemieckiego, a stworzyć dla edukacji obcojęzycznej odpowiednie warunki, zwiększyć zamówienia państwowe na wydziały filologii obcej, a rozgadaną kwestię „edukacji dorosłych” należy wreszcie zorientować na naukę angielskiego i innych języków „przez całe życie”, zaczynając od przedszkola. Kto przeszkadza?! Bądźmy uczciwi. Jeśli Ukraińców na Ukrainie nadal będą „przywiązywać” do „wielkiego i potężnego”, oficjalnie przekonując, że język moskiewski jest dla nich „narodowym dziedzictwem”, to nie pomoże ani łacinka, ani nawet alfabety buszmenów czy Irokezów. Jedyna droga – systemowa polityka państwowa dekolonizacji i derusyfikacji Ukrainy, ponieważ dekomunizacji jest za mało dla realizacji idei „precz od Moskwy”. Przypomnijmy artykuł M. Drahomanowa „Dziwaczne myśli o ukraińskiej sprawie narodowej”, w którym jeszcze w 1891 roku proponował „czerpać wszystkie światowe wykształcone myśli i uczucia prosto z Europy Zachodniej, a nie przez Petersburg i Moskwę, przez rosyjskie piśmiennictwo”. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy przerwania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa – to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Kasjanenko Maria Stepanivna — 200 hrywien. 2. Melnyczenko Wołodymyr Juchymowycz — 1000 hrywien. Apel
Tłumaczenie maszynowe
Oświadczenie byłego zastępcy prokuratora generalnego Ukrainy Mykoły Hołomszy na temat okoliczności śledztwa, które było prowadzone przez prokuraturę po śmierci lidera Ludowego Ruchu Ukrainy (NRU) i później, o tym, dlaczego obecnie Biuro Prokuratora Generalnego nie rewiduje materiałów sprawy z nowej perspektywy oraz o możliwych okolicznościach towarzyszących śmierci Czornowoła, w wywiadzie dla Depo.ua opowiada były zastępca prokuratora generalnego Ukrainy Mykoła Hołomsza. – Ostatnio po raz kolejny oświadczył pan, że śmierć Czornowoła nastąpiła w wyniku zaplanowanego zabójstwa, że lidera najbardziej popularnej pod koniec lat 90. patriotycznej partii dobijano kastetem na miejscu wypadku drogowego, a także ujawnił pan szereg innych szczegółów. Nie mówi pan o tym po raz pierwszy. Jakie ma pan podstawy do tak poważnych oświadczeń? – Zacznę od tego, że kiedy za czasów prokuratora generalnego Swiatosława Piskuna powierzono mi opiekę nad sprawą śmierci Czornowoła, przekonywano mnie: to zwykły wypadek drogowy, nie ma tam nic „takiego”. Ale jego okoliczności nie dawały mi spokoju i w 2007 roku doprowadziliśmy do stworzenia grupy śledczej. Kiedy zaczęliśmy studiować materiały sprawy, od razu zobaczyliśmy fakt fałszerstwa oględzin miejsca zdarzenia. Zniknęła część danych, wycięto całe fragmenty wideo. W związku z tym wszczęliśmy sprawę, wyznaczyliśmy kompleksową ekspertyzę techniczno-trasologiczną pojazdów. Ciągnęła się ona dość długo, ponieważ była międzynarodowa. Eksperci przyjeżdżali na Ukrainę, studiowali materiały. Interesowało nas, czy kierowca (samochodem, w którym przebywał Czornowoł, kierował Jewhen Pawłow – przyp. red.) miał techniczną możliwość uniknięcia wypadku. Na to pytanie eksperci udzielili negatywnej odpowiedzi: pozycja ciężarówki, w którą uderzyło auto Czornowoła, nie dawała możliwości kierowcy samochodu osobowego uniknięcia zderzenia. Zatem zrehabilitowaliśmy kierowcę samochodu, w którym jechał lider NRU. W związku z tym zamknęliśmy sprawę o wypadek drogowy, na której opierali swoje decyzje poprzedni śledczy. Dalej zaczęliśmy studiować ekspertyzę sądowo-medyczną. Ekspert fizykotechnik Wołodymyr Jermakow doszedł do wniosku, że w potylicznej części czaszki Czornowoła znajdują się cztery liniowe uszkodzenia. Przy wypadku drogowym podobne uderzenie zadawane jest jednorazowo. Tymczasem ekspert udowodnił, że miała miejsce sekwencyjna seria uderzeń w głowę ofiary, przy czym nie o cztery przedmioty, a jednym przedmiotem, na co wskazywały charakterystyczne ślady, dokładniej pęknięcia na czaszce. Takie samo uszkodzenie było na czołowej części głowy kierowcy Czornowoła. Ekspert wyciągnął wniosek, że jest to przedmiot przypominający kastet. Jeśli nawet odrzucić te fakty, a wziąć pod uwagę tylko to, że kierowca nie mógł spowodować wypadku, to nasuwa się przypuszczenie, że to zdarzenie zostało zorganizowane. Przeanalizowawszy wniosek ekspertyzy sądowo-medycznej, my, używając slangu śledczych, „złamaliśmy” biegłego sądowego, który przyznał, że nie przeprowadzał sekcji zwłok polityka, a podpisał dokument już gotowej ekspertyzy. Oto ta fałszywka legła u podstaw wszystkich dalszych ekspertyz, którymi do dziś operuje Biuro Prokuratora Generalnego. – Czy byli inni ważni świadkowie w tej sprawie? – Był kierowca „Kamaza” Kudela. Wcześniej pociągano go do odpowiedzialności, mógł mieć pewne relacje z milicją i raczej nie byłby zbyt szczery. Natomiast grupę śledczą bardziej interesował człowiek, który mógł zacząć mówić: główny świadek tamtego zdarzenia, który przebywał w kabinie „Kamaza” (Iwan Szołom, według oficjalnych danych, zmarł w 2000 roku na Wołyniu na zawał serca – przyp. red.). Przeprowadziliśmy ekshumację szczątków: ekspertyza wykryła w jego kościach pozostałości metali ciężkich, charakterystyczne dla zatrucia. Więc nasza grupa wykryła umyślne działania organów ścigania w celu sfałszowania bazy dowodowej w sprawie tego wypadku i sztucznego stworzenia winy kierowcy Czornowoła. Przez nas zostały wszczęte trzy sprawy karne w tej kwestii. Więc właśnie obecność wniosku fizykotechnika przekonała mnie o tym, że Wiaczesława Czornowoła dobijano czterema uderzeniami kastetem w głowę. Tak samo zabijano i kierowcę. Na tylnym siedzeniu auta Czornowoła przebywał jego rzecznik prasowy Dmytro Ponamarczuk (obecnie nieżyjący – przyp. red.). Podczas przesłuchania zeznał, że do samego momentu wypadku spał, dalej przez pewien czas był nieprzytomny i niczego nie pamięta. Potem z pięć razy Ponamarczuk dzwonił do mnie ze słowami, że chce opowiedzieć coś ważnego, ostatni raz taki telefon z jego strony był gdzieś półtora roku temu. Ale spotkanie nasze tak i nie doszło do skutku, choć byłem gotowy wysłuchać Dmytra. – Jakie jeszcze okoliczności wydarzeń z 1999 roku nie mogą zostać pominięte? Czy mogą one doprowadzić do możliwych zleceniodawców zbrodni? – Nasza grupa śledcza miała informacje o zablokowaniu kilkoma zasadzkami drogi, którą z Kirowohradu (obecnie Kropywnycki – przyp. red.) do Kijowa jechał Czornowoł. Opowiadano o zielonym samochodzie, który stał na poboczu, nawet o ludziach w jakimś zielonym mundurze. Badaliśmy również wersję zamachu na życie przyszłego kandydata na prezydenta Ukrainy. Przecież mieliśmy dokładną, popartą zeznaniami informację, że Wiaczesław Maksymowycz w dniu katastrofy podjął decyzję o kandydowaniu i powiedział w Kirowohradzie, że idzie na prezydenta. Następnego dnia miał ustalać, w jaki sposób inny potencjalny kandydat z Ruchu, Hennadij Udowenko, uzasadni swoje wycofanie się. I tutaj w nocy ginie. Zrozumiałe, że wersję zabójstwa przyszłego kandydata na prezydenta w tych okolicznościach rozpatrywaliśmy jako uzasadnioną. Mieliśmy zamiar zorganizować śledzenie pewnych osób, przeprowadzić szereg zabezpieczeń dokumentów i innych działań w organach spraw wewnętrznych. Ale zadziałał system ochrony starej ekipy i zdołał odsunąć nas od śledztwa. – Wtedy reakcji organów ścigania nie było. Czy sytuacja zmieniła się teraz? – Ówcześni kierownicy wyższego i średniego szczebla organów siłowych jeszcze przeważnie pracowali pod koniec lat 90. – w latach 2000. i w taki czy inny sposób byli zaangażowani w decyzje, które zapadały w sprawie Czornowoła. Istniała swego rodzaju inercja systemu, której nie udało się złamać. Kiedy ustaliliśmy nowe fakty, sprawę nam zabrano i przefasonowano całą grupę śledczą. To był 2009 rok, ja równolegle nadzorowałem jeszcze kilka ważnych śledztw. W szczególności w sprawie zatrucia Juszczenki, gdzie dotarliśmy do przesłuchań otoczenia Janukowycza. Sam ówczesny premier histerycznie nie chciał chodzić do prokuratury na przesłuchania i spotykać się ze straszną dla niego śledczą Hałyną Kłymowycz (legendarna śledcza Prokuratury Generalnej, starszy śledczy do spraw szczególnie ważnych w latach 2003–2010, prowadziła sprawę o zatrucie Wiktora Juszczenki. Doprowadziła do sądu sprawy kilku skrajnie niebezpiecznych band – przyp. red.). Ekipa Janukowycza stworzyła komisję śledczą Rady Najwyższej z prawem przesłuchań, „koszmarzyli” grupę śledczą prokuratury wnioskami deputackimi i obrzucaniem błotem. Jednocześnie badaliśmy sprawę śmierci Wołodymyra Iwasiuka we Lwowie za czasów ZSRR i ustaliliśmy, że został powieszony już martwy. Za to nawet wyśmiewano mnie przez różne strony internetowe – mówiąc, komu był potrzebny ten kompozytor. Ale my odkryliśmy tajną korespondencję pierwszego sekretarza Lwowskiego Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii Wiktora Dobryka z partyjnym „centrum”, gdzie pod klauzulą „ściśle tajne” meldował, jakim to burżuazyjnym nacjonalistą jest Iwasiuk i jak z nim walczą.
Trzecim ówczesnym kierunkiem naszej pracy była sprawa Heorhija Gongadzego. Wszczęliśmy sprawę przeciwko organom spraw wewnętrznych za bezczynność w poszukiwaniach wykonawcy, którym okazał się generał Pukacz. Były wersje o jego przebywaniu w Izraelu, ale ustaliliśmy, że ukrywa się na chutorze w obwodzie żytomierskim. Zatrzymaliśmy go. Znaleźliśmy głowę zamordowanego dziennikarza… I oto w jednym momencie, kiedy osiągnęliśmy rezultaty, zabrano nam wszystkie głośne sprawy, w tym sprawę Czornowoła, i przekazano kuratelę innemu zastępcy prokuratora generalnego. – Wtedy, w 2009 roku, dała o sobie znać wola polityczna czy czynnik ludzki? – Po pierwsze, na losach śledztwa odbiło się ówczesne skomplikowane sploty interesów grup politycznych. Podkreślę również, że w kierownictwie organów ścigania byli wtedy ludzie zamieszani w decyzje dotyczące tych spraw, które poddaliśmy uzasadnionym wątpliwościom, którzy pracowali według zasady „czego sobie życzycie” i odgadywali koniunkturę polityczną. Zrobili wszystko, aby zablokować śledztwo, a mnie wprost zadawano pytanie: „Po co kopiesz?”. Czasy były takie, specyficzne: wtedy w moim gabinecie znajdowano rtęć, a potem wykryto przekroczenie siły impulsów elektromagnetycznych 2,5 mln razy. – Co to mogło być? – Szerokopasmowy generator elektromagnetyczny wysokiej częstotliwości, który tworzy efekt mikrofalówki. Jego obecność ustalili funkcjonariusze milicji. Powiem, że wtedy zrozumiałem: system miał w dużej mierze charakter sowiecki. Niektórzy kierownicy siłowi po prostu katastrofalnie bali się władzy, a tym bardziej wystąpień przeciwko niej. – Powróćmy do sprawy śmierci lidera Ludowego Ruchu. Od tego czasu, o którym pan teraz opowiada, czyli przez dwanaście lat, śledztwo nie posunęło się do prawdy? – Sprawa nie jest zamknięta. Coś w niej przez ten czas robiono, ale powoli, formalnie, dla pozorów, aby udowodnić, że był to wypadek drogowy. Kiedy wyznaczano ponowną ekspertyzę kompleksową, nie wzięto pod uwagę danych dostarczonych przez eksperta Jermakowa. Z jakiegoś powodu eksperci, którzy wcześniej przeprowadzali ekspertyzy, nadal pozostawali w ramach tego śledztwa. Jak można w śledztwie nadal uparcie powoływać się na dane tej ekspertyzy, którą uzasadnienie nazywamy fałszywką? Odnowa, która nastąpiła w prokuraturze, sprowadziła ludzi, którzy mają jeszcze z pięć lat nauki, zanim staną się profesjonalistami. Kiedy oficjalne osoby organów ścigania mówią, że nie ma takiej ekspertyzy, która wykazała, że Czornowoła cztery razy uderzono kastetem, to kwalifikuje się to co najmniej na kontrolę służbową i pociągnięcie do odpowiedzialności dyscyplinarnej takich „rzeczników”. Jeszcze raz: ta ekspertyza jest w materiałach śledztwa i nigdzie, według moich danych, nie zniknęła. Ale wyznaczono ponowną ekspertyzę, odsunięto eksperta Jermakowa, wzięto „starych” ekspertów – i doszli do wniosku, że doszło jedynie do wypadku drogowego, nieszczęśliwego wypadku. – Czy zapraszano pana do Biura Prokuratora Generalnego w celu złożenia wyjaśnień w sprawie pana oświadczeń? – Nikt nie zapraszał. Rzecz w tym, że mnie nawet nie trzeba zapraszać. Rozmawiałem z byłym śledczym, kierownikiem grupy śledczo-operacyjnej, który przeszedł już na emeryturę jako sędzia. Mówił, że jest gotów zdjąć togę, wrócić do śledztwa i dokończyć sprawę Czornowoła jak należy. Tak samo gotowi są liczni inni moi byli koledzy. Bierzcie, wołajcie ludzi! A jeśli mnie zaproszą, to wszystko może sprowadzić się do tego, że przesłuchają mnie w sprawie, po czym stanę się świadkiem. I w przyszłości śledztwo zostanie zablokowane. – Komu więc mogło być korzystne zabójstwo Wiaczesława Czornowoła? – Śledztwo uważało, że mogło to być korzystne dla tych, którzy nie chcieli, aby Czornowoł kandydował na prezydenta. Kilku współpracowników lidera Ruchu twierdziło, że pod pewnymi warunkami wygrywał on wybory prezydenckie w 1999 roku. Moim zdaniem to, co się stało, było korzystne dla Moskwy, gdzie kategorycznie, do histerii, nie widziano Czornowoła jako prezydenta Ukrainy. I mogło być korzystne wewnątrz Ukrainy dla pewnej grupy ludzi, którzy również ze swoich powodów byli zainteresowani tym, aby nie stanął na czele państwa. Nie mieliśmy doświadczenia w śledztwach dotyczących zabójstw dokonanych metodą operacji specjalnych. Ale badaliśmy okoliczności wypadków drogowych, na przykład z Maszerowem (pierwszy sekretarz Kompartii Białorusi Piotr Maszerow zginął w 1980 roku, według oficjalnych danych, w wyniku wypadku drogowego – czołowego zderzenia jego „Czajki” z ciężarówką. Zdaniem niektórych ekspertów mógł zostać zamordowany – przyp. red.). Do tej pory to zagadka. Musiałem dowiedzieć się o takiej metodyce: organizator jedzie przed ofiarą i nie daje się wyprzedzić, drażniąc tę ostatnią. I przepuszcza samochód ofiary, kiedy na przeciwległy pas nagle wyskakuje auto-zabójca. Bardzo trudno potem udowodnić udział w zbrodni kierowców zarówno jadącego w tym samym kierunku, jak i z naprzeciwka. Czysty przypadek… Badając ten temat, wyłapywaliśmy styl charakterystyczny dla służb specjalnych krajów radzieckich i poradzieckich. Kogo nie mogli zastrzelić i kto szczególnie drażnił – tego niszczyli specjalnymi metodami, przedstawiając to jako samobójstwa lub tragiczne wypadki. – Na ile ważne jest teraz uczciwe zbadanie tej sprawy, aby uchronić się przed podobnymi przypadkami w przyszłości? – Jest to możliwe pod warunkiem zaangażowania wykwalifikowanych ekspertów i specjalistów, którzy mają doświadczenie w prowadzeniu śledztw w sprawach tego rodzaju zabójstw. – Czy celowe jest korzystanie w tym celu z pomocy zachodnich specjalistów? – Sądzę, że poradzilibyśmy sobie sami. Swego czasu grupa, którą kierowałem, pokazała się jako odważny i profesjonalny zespół. Nie pomijaliśmy żadnego szczegółu, głęboko kopaliśmy i jesteśmy gotowi doprowadzić wcześniej rozpoczęte sprawy do końca. Wszystko jest w kompetencji władzy. Bardzo nie lubię mówić o „woli politycznej”, bo w kraju powinno panować prawo. Ważne, aby obecne kierownictwo prokuratury nie odebrało moich słów jako wyrzutu pod swoim adresem. Wzywam obecnych kolegów do wypełnienia swojego obowiązku zawodowego. Nie trzeba nam wierzyć na słowo, niech wątpią w nasze argumenty. Ale nie można prowadzić śledztwa na podstawie zdyskredytowanych dowodów. Materiał przedrukowano ze strony Depo.ua kiedy Hołomszy o tym, że śmierć przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy Wiaczesława Czornowoła w 1999 roku nastąpiła nie w wyniku wypadku drogowego, a przez zabójstwo uderzeniami kastetem w głowę, na kilka dni stała się informacyjnym topem. Ale, jak i poprzednie analogiczne doniesienia, nie doczekała się należytego rozwoju – aktywizacji śledztwa w sprawie jednej z najbardziej zagadkowych śmierci liderów politycznych w najnowszej historii naszego państwa.
Tłumaczenie maszynowe
Petro CZERNEHA, doktor nauk historycznych. Zakończenie. Pocz. w nr 36–37 z 2021 r.
Komunistyczny reżim, nie zważając na suszę w południowych guberniach i głodowanie ludności, postanowił wszelkimi sposobami ograbić i wywieźć z Ukrainy, zwłaszcza w celu sprzedaży krajom Europy Zachodniej, maksimum zboża. Postanowieniem Rady Pracy i Obrony RFSRR z 12 sierpnia 1921 r. określono wykaz nadzwyczajnych środków w celu ściągnięcia podatku żywnościowego, czyli powrotu do dyktatury żywnościowej, i skierowano na Ukrainę dodatkowe oddziały wojskowe, oddziały żywnościowe w składzie 8 tys. robotników na czele z komisarzami [4, s. 24]. Oddziały Armii Czerwonej miały zapewnić wykonanie przez chłopów podatku żywnościowego, „stosując najbardziej zdecydowane środki o charakterze przymusowym” [10, s. 32]. Dokonywały one oblężenia wsi i gospodarstw chłopów, którzy stawiali opór okupacyjnej polityce władz. Ich wojskowe trybunały rewolucyjne wspólnie z trybunałami żywnościowymi armii pracy i oddziałów żywnościowych, karnymi oddziałami WczK Rosji i milicji żywnościowej, lekceważąc elementarne, ogólnie przyjęte normy moralności i prawa, terrorem i represjami zmuszały chłopów do płacenia podatku żywnościowego nie tylko zbożem, ale także mięsem zwierząt domowych, warzywami, słomą, pieniędzmi. W razie oporu masowo stosowano wobec nich odpowiedzialność zbiorową, branie zakładników, wyznaczanie odpowiedzialnych – dziesięciozagrodników spośród mieszkańców wsi, gminy, którzy za cenę własnego życia mieli odpowiadać za wykonanie przez chłopów narzuconych przez reżim powinności i za przychylność wobec niego. Okupacyjna władza rosyjska, nie zważając na masową śmiertelność w południowych guberniach, odebrała chłopom Ukrainy 60 mln pudów chleba, podczas gdy podatek żywnościowy chłopów RFSRR wynosił jedynie 96 mln pudów. Nie mniej niż 13,5 mln pudów ukraińskiego zboża zostało sprzedanych obcym państwom, podczas gdy deficyt chleba w nieurodzajnych guberniach wynosił ponad 20 mln pudów [33, s. 186]. Grabieżcza polityka rosyjskich bolszewików spowodowała głód także na Podolu (Chmielnicczyzna, Winnicczyzna), Połtawszczyźnie, Kijowszczyźnie oraz w innych guberniach. Okupanci zabronili głodującym kupna zboża w urodzajnych północnych i centralnych guberniach Ukrainy. Wojska Armii Czerwonej, milicja, oddziały specjalnego przeznaczenia, drużyny żywnościowe i uzbrojone komitety biedoty wiejskiej, przepuszczając puste wozy z południowych guberni, konfiskowały załadowane zbożem i innymi produktami żywnościowymi wozy z innych guberni Ukrainy. Handel chlebem był zabroniony także na jarmarkach aż do wykonania podatku żywnościowego [37, s. 409-410]. Nieuznanie głodu na Ukrainie przez Radę Komisarzy Ludowych RFSRR i zakaz udzielania międzynarodowej pomocy głodującym spowodowały masową śmiertelność ludności na południu Ukrainy, a z czasem także w innych guberniach. Przedstawiciel Międzynarodowej Organizacji Pomocy Głodującym w sowieckiej Rosji kapitan V. Quisling donosił w telegramie z 22 lutego 1922 r. jej kierownikowi doktorowi F. Nansenowi, że w południowych guberniach głoduje 8 mln ludzi, z nich codziennie z głodu umiera 10 tys. [8, s. 124; 11, s. 371-373]. Według stanu na 1 marca na Ukrainie i Krymie, według jego danych, głodowali: w guberni zaporoskiej – 78% ludności, mikołajowskiej – 50%, katerynosławskiej – 40%, donieckiej – 22%, odeskiej – 18%. W Odessie codziennie umierało od 2 do 3 tys. ludzi. W wymienionych guberniach śmiercią głodową zmarły co najmniej 3 mln ludzi, ponad połowa z nich to dzieci. Na ziemiach małej ojczyzny Nestora Machny – Zaporożu – głodowało 1100 tys. ludzi z 1288 tys. ludności, a reżim odebrał im 600 tys. pudów chleba i wysłał do Powołża [8, s. 85-87, 97, 99]. Na Zaporożu, donosił Quisling, ziemia jest spalona i ogołocona z drzew i roślin. Chłopi zjedli wszystkie psy, koty, wrony, nawet zdechłe bydło i skórę z uprzęży. Jedzą słomę z dachów chat, własne dzieci, zwłoki zmarłych. W chatach leżą szkielety zmarłych i tych, którzy czekają na śmierć, nie mając nadziei na ratunek. Stosy trupów leżą, bo nie ma komu ich pochować. Wśród nich jest wiele dzieci, wszystkie nagie, wyschnięte. Na Chersońszczyźnie chowano je w głębokich dołach, trzymając za nogę i wrzucając jeden po drugim. Takich pogrzebów „...nie ma nigdzie na całym świecie, poza komunistyczną federacją”. Nawet w niemieckich wsiach liczba głodujących sięgała 90%, zdarzały się przypadki ludożerstwa. Rosyjscy okupanci do wiosny 1922 r. ograbili i wywieźli z guberni zaporoskiej 3385 tys. pudów żywności. Właśnie tam panował najstraszniejszy głód [11, s. 371-373, 411-415]. Straszliwe położenie mieszkańców Odessy i chłopów guberni opisał w raporcie dla kongresu członek delegacji włoskich komunistów Lucetti: „Widziałem, jak czerwonoarmiści wyrywali z rąk dzieci ofiarowaną przez nas żywność i zjadali na naszych oczach, ...dzieci, które walczyły z psami o kawałek mięsa lub innego pożywienia, małe dziewczynki, które oddawały się marynarzom na portowej ulicy – nie za pieniądze, a za kawałek chleba, masę trupów w kostnicach, które tygodniami czekają na pochówek. Nasza delegacja, przeszedłszy 30 km w głąb kraju, po powrocie, wszyscy rwali sobie włosy z głowy: widzieli upieczone na ogniu i przygotowane do jedzenia trupy” [11, s. 419]. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR Ch. Rakowski w 1922 r. w notatce służbowej do Lenina również przytacza dane statystyczne, które ujawniają zbrodniczą dyktaturę żywnościową bolszewickiego reżimu na Ukrainie, a także wskazują na to, że głód w południowych guberniach nie jest skutkiem nieurodzaju, a „przejawem zbrodniczego niedbalstwa” wobec potrzeb ludności [42, s. 22-23]. Tyran natomiast wzmaga walkę przeciwko narodowi ukraińskiemu, nie uznaje głodu i żąda w liście do członków biura politycznego KC RKP(b) z 19 marca 1922 r.: „Właśnie teraz i tylko teraz, kiedy w głodnych miejscowościach jedzą ludzi i na drogach walają się setki, jeśli nie tysiące trupów, możemy (a dlatego musimy) przeprowadzić konfiskatę wartości cerkiewnych z najbardziej wściekłą i bezlitosną energią i nie zatrzymując się przed stłumieniem jakiegokolwiek oporu, ... bo żaden inny moment, oprócz desperackiego głodu, nie da nam...” możliwości stłumienia oporu duchowieństwa, reakcyjnego mieszczaństwa i zwłaszcza ukraińskiego chłopstwa [31, s. 516]. Karne oddziały WczK Rosji i GPU USRR przy udziale wojsk Armii Czerwonej do sierpnia ukradły w ławrach, cerkwiach i klasztorach Ukrainy 3 pudy 3 funty i 75 zołotników złota, ponad 3105 pudów srebra, 125 rub. w złocie i 8615 rub. w srebrze, 858 diamentów o wadze 1469 karatów, inne drogocenne kamienie i kosztowne metale. Majątek cerkiewny o wartości 834 tys. rub. w złocie został zabrany przez moskiewską władzę. Rosyjski komunistyczny reżim zamęczył w obozach koncentracyjnych i rozstrzelał 34 biskupów i ponad 24 tys. księży na Ukrainie [17, s. 112]. Prowadził masowe antychrześcijańskie kampanie publicznego wyśmiewania cerkwi prawosławnej i wiary, palił ikony, ikonostasy, przeprowadzał rewizje i zabierał ludności atrybuty religii [13, s. 133, 136]. Zagrabiony majątek cerkwi, jak i 19 mln rub. w złocie, wysłanych przez KC RKP(b) w ciągu 1922 r. komunistycznym partiom ponad 30 państw dla przygotowania światowej rewolucji proletariackiej, m.in. USA, krajom Europy, Indiom, Chinom, Korei, Japonii, nie zostały wykorzystane do udzielenia pomocy głodującym w Rosji i na Ukrainie. Wodzowie rewolucji, którzy mieli w amerykańskich i europejskich bankach astronomiczne sumy „oszczędności”, m.in. Lenin – 75 mln franków szwajcarskich, Hanecki – 60 mln, Trocki, Zinowjew, Dzierżyński – po 80
mln, a Urycki – 85 mln dolarów [6, s. 126-128], także nie wydali ani jednego centa, aby uratować ich od śmierci głodowej. Bolszewicki rząd Rosji ograbił i wywiózł z ogarniętej głodem Ukrainy ponad 101 mln pudów produktów rolnych. Ponad 30 mln pudów zostało zarekwirowanych dla głodującej ludności Powołża [11, s. 234-238, 401-405]. Jednocześnie reżim nadal zaprzeczał istnieniu strasznego Hołodomoru na Ukrainie, zorganizowanego przez masowy terror i rabunek chłopów. Generalny delegat Ukraińskiego Czerwonego Krzyża w Europie Zachodniej doktor I. Chołodnyj informował, że na początku 1922 r. na Ukrainie spośród 11 200 tys. dzieci było ponad 750 tys. sierot i półsierot. Na jej terytorium szalały epidemie czerwonki, tyfusu, cholery, ospy, a śmiertelność niemowląt sięgała 70% [11, s. 234-238]. Niewiele dzieci stawało się ofiarami ludożerców, w szczególności członków rodzin. Ludzkim mięsem handlowano na jarmarkach, co przyznawali przywódcy USRR. W 5 południowo-wschodnich guberniach z głodu wymarło 50% głodującej ludności [16, s. 51-73]. Moskiewski rząd natomiast nie dopuszczał międzynarodowej pomocy dla głodujących na Ukrainie i wzmacniał rabunek oraz terror w ukraińskich wsiach. Lenin pod koniec kwietnia 1922 r. nakazał zastępcy przewodniczącego WCK-GPU I. Unszlichtowi potajemnie, bez śledztwa i sądu, zniszczyć wszystkich, którzy nie akceptują władzy bolszewików: “Jawność trybunałów rewolucyjnych – nie zawsze; skład ich wzmocnić „Waszymi” ludźmi, wzmocnić uwagę KC na to”. Przed sądem dyktator stawia zadanie “…nie usuwać terroru, a uzasadniać i zalegalizować go zasadniczo jasno, bez fałszu i bez upiększeń… i jak najszerzej…” jako jeden z głównych środków walki o władzę [31, s. 180]. W lipcu 1922 r. na Międzynarodowym zjeździe komitetów i komisji pomocy głodującym, wbrew sprzeciwowi delegacji RFSRR, szeroka światowa opinia publiczna wreszcie dowiedziała się o strasznym głodzie na Ukrainie. W sierpniu zagraniczne organizacje charytatywne, w szczególności misja F. Nansena, która jednoczyła pod egidą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża 15 religijnych towarzystw dobroczynnych i komitetów Czerwonego Krzyża; Amerykańska Administracja Pomocy oraz inne, pokonując opór rosyjskiego rządu, zapewniły żywność 1,8 mln ludzi na Ukrainie. Dokonały one decydującego wkładu w ratowanie głodujących w okresie od marca 1922 do sierpnia 1923 roku [7, s. 71-72]. Natomiast rosyjscy bolszewicy zamiast pomocy żywnościowej w latach 1921–1923 wysłali na Ukrainę z głodnych guberni Rosji 80 tys. dzieci, a 439 tys. głodujących z Powołża opuściło swoje osiedla i znalazło schronienie na ukraińskiej ziemi [10, s. 205; 7, s. 30]. W 1923 r. głód na Ukrainie wciąż szalał, a Rada Komisarzy Ludowych Rosji przyjęła decyzję o jednolitym podatku rolnym. Stalin poddał ostrej krytyce działalność rządu Ch. Rakowskiego w zapewnieniu dostaw zboża do Rosji i na eksport, a także w prowadzeniu polityki narodowej. Ukrainizacja była połączona z prześladowaniami i represjami wobec ukraińskiej inteligencji oraz organizacji społecznych. Moskiewska władza w październiku, zacierając ślady zorganizowanego przez siebie Hołodomoru, nakazała Wszechukraińskiemu Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu przemianować i usunąć z ewidencji administracyjnej najbardziej wymarłe i spalone wsie oraz miasteczka. Dla przeciwstawienia się, a później zniszczenia nowo powstałej w 1921 r. Autokefalicznej Ukraińskiej Cerkwi, stworzono Ukraińską (rosyjską w USRR – P. Cz.) Cerkiew Synodalną na czele z metropolitą Pimonem. Hołodomor 1921–1923 lat na Ukrainie, zorganizowany przez rosyjski rząd bolszewicki na czele z tyranem Leninem, stał się jednym z decydujących środków likwidacji Ukraińskiej Republiki Ludowej, narzucenia komunistycznego reżimu i doprowadził do śmierci głodowej od 3 do 5 mln Ukraińców. Historykom, opinii publicznej i ukraińskiej władzy pozostaje jeszcze ustalić nie tylko prawdziwą liczbę ofiar tragedii, ale także organizatorów Hołodomoru, doprowadzić do pociągnięcia do odpowiedzialności współczesnej Federacji Rosyjskiej jako następcy prawnego RFSRR i ZSRR. Wiodące miejsce w walce komunistycznego reżimu Rosji z ukraińskim ruchem narodowowyzwoleńczym i organizacji Hołodomoru zajmowali Rosjanie, a także Żydzi. Ci ostatni, jak twierdził rosyjski filozof G. Fiedotow, doznali tysiącletniego ucisku ze strony imperium, dlatego ich “nienawiść do carskiej i prawosławnej Rosji nałożyła wyraźne i ciemne piętno na moralne oblicze rosyjskiego rewolucjonisty” [44, s. 96]. Jednocześnie nie tylko nienawiść do caratu była przyczyną okrutnej polityki bolszewików na czele z Leninem w walce o władzę. Do takiego wniosku doszedł kijowianin, syn generała carskiej armii, filozof M. Bierdiajew: “Skłaniam się ku myśli, że nawet aktywny udział Żydów w rosyjskim komunizmie jest bardzo charakterystyczny dla Rosji i dla narodu rosyjskiego. Rosyjski mesjanizm jest pokrewny żydowskiemu mesjanizmowi” [3, s. 94]. Takie same naukowo uzasadnione wnioski wysnuli także inni wybitni uczeni, w szczególności W. Aksjuczic.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
twierdzi, że „dwa narody, uważające się za mesjanistyczne, dały światu nowe objawienie, ale też popełniły duchową zbrodnię – bluźnierstwo przeciwko Zbawicielowi. Upadła część narodu żydowskiego ukształtowała radykalną formę antychrystianizmu jako samousprawiedliwienia. Upadła część brudnej, pijanej i okrutnej Rosji” – według słów M. Gorkiego – „wydała zastępy demonów zniszczenia i zniewolenia. Rosja i żydostwo czuły powołanie do ocalenia świata, lecz stworzyły internacjonał zniszczenia” [1, s. 130], który w ciągu XX w. wymordował na świecie ponad 150 mln ludzi. Podobny pogląd podzielał Lenin: „Żydzi dostarczali szczególnie wysoki procent (w porównaniu z ogólną liczbą ludności żydowskiej) wodzów ruchu rewolucyjnego, dają też stosunkowo wysoki procent przedstawicieli nurtu internacjonalistycznego w porównaniu z innymi narodami” [40, s. 405]. Gazeta „Times” z 29 marca 1919 r. informowała, że „spośród 20–30 komisarzy i osób kierujących ruchem bolszewickim Żydzi stanowili nie mniej niż 75%”, a „wśród niskich urzędników sowieckich ich imię było legionem” i to oni byli siłą napędową [40, s. 403–404]. Lenin był ideologiem i organizatorem Hołodomoru na Ukrainie. W kierowanej przez niego Radzie Komisarzy Ludowych RFSRR spośród 20 członków 19 było pochodzenia żydowskiego. W komisariacie wojskowym spośród 43 czołowych kierowników 33 byli Żydami, a w WCIK z 57 przedstawicieli tego narodu było 33 osoby [32, s. 44–45]. Spośród 556 wyższych kierowników organizacji RKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych RFSRR 450, czyli 80%, było pochodzenia żydowskiego, zmieniając nazwiska na rosyjskie wzorem [5, s. 89]. Rosyjskie i żydowskie partie oraz organizacje społeczne na Ukrainie zdecydowanie wystąpiły przeciwko ukraińskiemu ruchowi narodowo-wyzwoleńczemu i popierały najeźdźczą politykę reżimu bolszewickiego RFSRR. Większość członków KP(b)U w 1923 r. stanowili Rosjanie – 57%, Ukraińcy i Żydzi – odpowiednio 23% i 13%. Jednak w kolegiach ludowych komisariatów Wielkorosjan było 47%, Żydów – 26%, a Ukraińców – zaledwie 12%. Jeden z przywódców rosyjskiego reżimu komunistycznego M. Bucharin w przemówieniu na XII zjeździe RKP(b) oświadczył: „Na Ukrainie, gdzie skład partii jest rosyjsko-żydowski, nasze główne zadanie polega na energicznej i zaciekłej walce z ukraińskim nacjonalizmem” [47, s. 612]. Marionetkowa działalność KP(b)U, Rady Komisarzy Ludowych USRR i WUCWK, utworzonych przez rosyjski reżim komunistyczny i jemu podporządkowanych, sprzyjała okupacji Ukrainy i organizacji Hołodomoru. Potwierdzeniem tego są wspomnienia działaczy UNR, apele hetmanów oddziałów powstańczych do ludności żydowskiej. W szczególności dowódca sił powstańczych Prawobrzeżnej Ukrainy w latach 1922–1923, pułkownik armii UNR Jakiw Hal’czewski (hetman Oreł) pisał: „Żydzi po miastach i miasteczkach trzymali nasze chłopstwo w zależności ekonomicznej i handlowej, a potem utworzyli kadry bolszewickiego urzędnictwa, sądownictwa, milicji i groźnej czeka. Wszystko razem żydostwo na Ukrainie odegrało haniebną i straszliwą rolę. Ono sądziło, torturowało, więziło i rozstrzeliwało nasz naród, a przy tym krzyczało »Gwałt!«, »Pogrom!«” [17, s. 198]. Przewodniczący Radomyszlańskiego Ukraińskiego Komitetu Powstańczego na Wołyniu J. Mordalewycz w apelu „Do ludności żydowskiej” wzywał ją „…nie wspierać bolszewicko-komunistycznej władzy i nie wstępować w szeregi czerwonoarmistów…, a my ze swej strony wszelkimi sposobami postaramy się zapewnić wam spokój i spokojne życie” [17, s. 192]. Tymczasem masowa współpraca Żydów z rosyjskim reżimem komunistycznym nie doprowadziła do rozpowszechnienia antysemityzmu w społeczeństwie ukraińskim jako pewnej doktryny ideologicznej. I nie dziwi to, bo właśnie na Ukrainie urodzili się i ukształtowali wiodący ideolodzy syjonizmu U. Hinzberg i W. Żabotynski. Ten ostatni twierdził: „Ani Petlura, ani Wynniczenko, ani pozostali wybitni członkowie rządów UNR nigdy nie byli tymi, których nazywa się »pogromistami«. Głęboka prawda tamtych wydarzeń, ich przyczyn – zauważył – „…polega nie na subiektywnym antysemityzmie osób, lecz na obiektywnym antysemityzmie okoliczności” [35]. Pogromy Żydów na Ukrainie, dla których caryzm ustanowił pod koniec XIX – na początku XX w. strefę osiedlenia, dokonywał czarnosetniczy monarchistyczny ruch rosyjskich nacjonalistów, a w okresie ukraińskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego w latach 1917–1921 – bolszewickie wojska radzieckiej Rosji oraz armie białogwardyjskie A. Denikina. Głód w latach 1921–1923 nie był „potwornym rezultatem wojny domowej”, jak twierdził Lenin, lecz skutkiem budowy przez rosyjskich bolszewików ładu społecznego podobnego do poddańczej Rosji sprzed stu lat, jak twierdzi rosyjski filozof A. Zinowjew w pracy „Komunizm jako rzeczywistość. Kryzys komunizmu”. Władze ukraińskie i społeczeństwo obywatelskie w setną rocznicę tej straszliwej tragedii, kolejnej najeźdźczej wojny Rosji, która zagarnęła ponad 200 tys. km² naszych ziem etnicznych, powinny pamiętać i uświadamiać sobie, że wszystkie nieszczęścia narodu, ofiary wojen i trzech hołodomorów, z których jeden (1932–1933) dzięki Prezydentowi Ukrainy Wiktorowi Juszczence został uznany za ludobójstwo narodu, zostały zorganizowane przez Państwo Moskiewskie, cesarską i komunistyczną Rosję oraz ZSRR, a dziś przez reżim putinowski. Nasze porażki w odrodzeniu narodowo-państwowym są nie tylko błędami przywódców narodu, lecz także skutkiem niewiedzy i niezrozumienia przez znaczną liczbę przedstawicieli władzy i Ukraińców imperialnej istoty polityki Rosji i duszy Rosjan – tej „sztucznej nacji”, którą także dziś nie opuszcza „idea mesjanistyczna”, wewnętrzny pęd hordy do podbijania innych narodów, rabowania, mordowania, niszczenia ich kultury narodowej i tożsamości. Zagrożenie dla zachowania naszego narodu i odrodzenia samodzielnego, soborowego, demokratycznego Państwa Ukraińskiego niesie nie tylko „ruski mir”, lecz także moskwofilstwo, które – według przestrogi I. Franki – „…jak wszelka podłość, wszelka demoralizacja – jest zjawiskiem międzynarodowym, godnym powszechnego potępienia i walki z nim”. Niestety, cywilizowany świat, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, Polski, USA i krajów bałtyckich, wciąż tego nie dostrzega.
Wykaz wykorzystanych źródeł zamieszczono na stronie internetowej „Słowa Proświty” (http://slovoprosvity.org)
Tłumaczenie maszynowe
Serhij WAKULYSZYN
Stołeczni krytycy sztuki uważają, że ze względu na wyrazistość kompozycji i nowatorskie rozwiązanie konstrukcyjne Dom Nauczyciela jest jednym z najlepszych obiektów użyteczności publicznej w Kijowie. Moim zdaniem – po prostu najlepszym. Architektoniczne arcydzieło Pawła Alioszina – z wyszukaną fasadą, przyjemnymi wnętrzami i unikalną dużą salą o idealnych proporcjach – jest zamknięte. Minęły już cztery lata, odkąd w Domu Nauczyciela panuje pustka. Nikt go nie remontuje, jakby się czekało... Mam niewyraźne wspomnienia o „muzeum Lenina”. Nie czuło się tu przytulnie. Fałszywe eksponaty, ułożone w stylu wiejskiego muzeum, czuły swoją historyczno-kulturową tymczasowość. Na szczęście dzięki zgodzie pierwszego kierownictwa Biblioteki Pedagogicznej mogłem grzebać w regałach z książkami – w trybie swobodnego dostępu do nieuporządkowanych zasobów. Pamiętam to poczucie intelektualnej przyjemności, zbiegające się z euforią gorbaczowskiej „pierestrojki”... Począwszy od 1998 roku, z niewypowiedzianą przyjemnością przekazywałem tu egzemplarze swoich książek. Obejmując szerokie kręgi społeczności pedagogicznej, Dom Nauczyciela zorganizował wykład donieckiego nowatora Wiktora Szatałowa, zebrania założycielskie różnych nurtów twórczych nauczycieli... Jestem dumny z własnych wystąpień na tematycznych naukowo-praktycznych konferencjach, zorganizowanych przez miejski Zarząd Oświaty oraz Rejonowy Zarząd Oświaty Świątoszyńskiego rejonu. Pod egidą tego ostatniego odbył się mój wieczór twórczy pod odważnym tytułem „Perspektywy ukraińskiej ewolucji”. Jeden z pokoi zajmowało biuro Pedagogicznego Towarzystwa im. H. Waszczenki. Pod redakcją przewodniczącego Towarzystwa Anatolija Pohribnoho ukazało się drukiem wielotomowe dziedzictwo Hrihorija Waszczenki. Właśnie tutaj kolejno nabywałem te wydania, które skłaniały do trzeźwego przemyślenia, dodawały animuszu, pomagały w twórczości pedagogicznej... Jakoś niepostrzeżenie, bez fanfar, dokonało się gruntowne odrodzenie Muzeum Pedagogicznego... Wystrадane przeze mnie muzeum historii rejonu Świątoszyńskiego wzięło udział w Ogólnoukraińskiej wystawie „Paleta muzealno-pedagogiczna”. Wystawę otwierał Wasyl Kremiń, dyplomy uczestnikom wręczała Olha Suchomlinska. Dom Nauczyciela stał się popularnym ośrodkiem życia społeczno-politycznego stolicy.
Radosnym świętem weszła do historii Kijowa konferencja Antybolszewickiego Bloku Narodów – pierwsza na Ukrainie. Liderka ABN Sława Stećko, udzieliwszy głosu przedstawicielowi Litwy, oczekując na mówcę, zażartowała: „Oto najlepsi okupanci w całej naszej historii!” Cykl wieczorów Romana Kowala o dzielnych ukraińskich powstańcach poruszył świadomość wielu. Mnie, kijowoznawcę, dosłownie wstrząsnęła dokumentalna opowieść o powstaniu w więzieniu na Łukianiwce, dokonanym przez atamanów „Zimnego Jaru”. Poza salą konferencyjną życie wrzało także w mniejszych salach. Odbywały się tu zwłaszcza posiedzenia Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru – pod przewodnictwem Lewka Łuk’janenki. Na 17 lat przed przyjęciem Ustawy o dekomunizacji odbyła się tu publiczna dyskusja nad Programem dekomunizacji Kijowa. Uczestnicy „okrągłego stołu” musieli odbierać treść ze słuchu, ponieważ brak pieniędzy w partii politycznej – organizatorze wydarzenia – pozwolił wydrukować jedynie dwa egzemplarze materiałów. (Jeden egzemplarz trafił do Zarządu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego, drugi – do Muzeum Historii Kijowa. Obie instytucje zignorowały to wydarzenie). Szlachetną ozdobą różnych wieczorów był udział kobziarza Wiktora Lisowoła. Osobnej wzmianki warte są wieczory literacko-artystyczne: ku pamięci Hryhorija Skoworody, kiedy nieliczna publiczność wysłuchała przemyśleń delikatnego Jewhena Swerstiuka; ku pamięci Mychajła Semenki, kiedy Mykoła Żulynski prowadził wieczór „po rewolucyjnemu” – nie ze sceny, lecz siedząc w pierwszym rzędzie; ku pamięci Iwana Hončara z prowadzącym Piotrem Hončarem... Wieczorny bankiet Witalija Karpenki (tego samego, który kiedyś prowadził ryzykowne debaty telewizyjne z sekretarzem KC Krawczukiem – redaktora naczelnego popularnej gazety „Wieczornyj Kijów”) przewyższył chyba całą historię śnieżnobiałego domu... Jeszcze niedawno miałem ulubiony spacer po pracy – między stacjami metra „Uniwersytet” a „Teatralna”. Spośród kilku wariantów tej trasy najczęściej wybierałem przechadzkę obok Domu Nauczyciela, rozkoszując się rzeźbiarskimi postaciami na jego fryzie. Przeglądałem zapowiedzi wydarzeń, zwracałem uwagę na afisz Opery. Często wybierałem koncerty BU. Miały one szeroki zakres. Występowali tu laureaci pierwszego festiwalu „Czerwona ruta”,
bard „Tryzubyi Stas”, śpiewaczka barokowa Nina Matwijenko, zespół muzyki dawnej Kostiantyna Czeczeni. Wspaniała akustyka wielkiej sali najlepiej służyła festiwalowi chóralnemu „Złotokopulasty Kijów”. Na wieczorze pamięci Iwana Kozłowskiego, dzięki amfiteatrowi, siedziałem naprzeciwko samego Anatolija Sołowianenki!.. Po wieczorze pamięci Ołeksandra Koszyca wielu zapamiętało imię Tarasa Kompaniczenki. Ciepłem otulone są wspomnienia o wieczorach Mykoły Kahariłyckiego: sprawozdanie twórcze badacza życiowej drogi Mychajła Dońca; prezentacja młodych śpiewaków operowych, a wśród nich – Mychajła Didyka...
Na pośmiertny wieczór pamięci wybitnego znawcy sztuki nie trafiłem, widziałem jedynie, jak poszczególni zuchwalcy próbowali szturmować wejście do BU. Jedyną wadą towarzyszącą imprezom twórczym, które odbywały się w wielkiej sali Domu Nauczyciela, było zniekształcenie dźwięku podczas jego elektronicznego nagłośnienia. Mój sąsiad Petro Szulha, wieloletni korespondent redakcji literackiej Radia Światowego „Ukraina”, zupełnie odmawiał nagrywania transmisji z BU. Jednak nie przysłaniało to unikalnej możliwości zobaczenia z bliska (na sali, w kuluarach, w kolejce do szatni) sławnych współczesnych – artystów, naukowców, polityków. I każdy polityk, naukowiec, artysta, każdy odwiedzający BU, przechodząc obok monumentalnego panneau z portretami przywódców Ukraińskiej Rady Centralnej, określał swoje miejsce w procesie historycznym. Przeszłość targała ten pałac to z góry, to z dołu, to od wewnątrz. W stalinowskich latach 30., gdy tu rządził wykonawczy komitet „Obwodowej rady robotniczych, chłopskich i czerwonoarmijskich deputowanych”, fasada dawnego pedmuzeum wzywała proletariuszy wszystkich krajów do jedności. Ładunek wybuchowy NKWD z 1941 roku, jak wiadomo, rozbroili niemieccy saperzy...
Już w naszych czasach panował tu harmider związany z pobytem komercyjnego banku oszusta Czernowieckiego. Obecnie Dom Nauczyciela zamarł. Otoczono go przemyślnym ogrodzeniem, którego prawie nie widać z drugiej strony ulicy. Zabytkowa sala nie przyjęła ani delegatów ogólnokrajowego forum z okazji 100-lecia Rewolucji Ukraińskiej, ani uczestników uroczystego zebrania z okazji 30-lecia proklamowania Niepodległości Państwowej. Co będzie z moim domem jutro?
Tłumaczenie maszynowe
Profesor japońskiego uniwersytetu Kobe Gakuin Okabe
Daria BOBRYK, specjalistka Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą
Latem 2021 r. odbyła się prezentacja online monografii Okabe Yoshihiko „Historia stosunków japońsko-ukraińskich 1915—1937”. Organizatorami wydarzenia byli: Instytut Badań Ukraińskiej Diaspory imienia profesora Lubomyra Wynara, wydział stosunków międzynarodowych Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”, Towarzystwo Naukowe Historii Dyplomacji i Stosunków Międzynarodowych. Medialnym partnerem wystąpił Informacyjny portal ukraińskiej diaspory całego świata „Stożary”.
W Ambasadzie Ukrainy w Japonii już prezentowano monografię profesora Yoshihiko (marzec 2021 roku). Na Ukrainie takie wydarzenie odbyło się po raz pierwszy. Oryginał książki jest w języku japońskim, jednak niedawno w wydawnictwie Politechniki Lwowskiej ukazał się przekład na język ukraiński. Nawiasem mówiąc, to już nie pierwsza książka profesora Yoshihiko o naszym państwie. Wcześniej ukazały się prace: „Znajomość z Ukrainą”, „Rewolucja-Majdan. Dlaczego wydarzył się Euromajdan między Rosją a Europą”, „Ukraińskie ruchy w Mandżurii: zapomniana historia stosunków japońsko-ukraińskich” i inne.
Alla Atamanenko, dyrektorka
Instytutu Badań Ukraińskiej Diaspory imienia profesora Lubomyra Wynara Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”, która była moderatorką prezentacji monografii Okabe Yoshihiko, przedstawiając autora ogółowi, nazwała go naukowym ambasadorem Japonii na Ukrainie.
Oczywiste jest, że Japończycy o
Ukrainie wiedzą niewiele. Dyrektor programu Inicjatyw Regionalnych i Sąsiedztwa Rady Polityki Zagranicznej „Ukraińska Pryzma” Serhij Herasymczuk 24 marca 2021 roku na prezentacji analizy „Postrzeganie Ukrainy w Japonii” zauważył, że, jak wykazały badania, istnieją Japończycy, którzy nawet nie znają położenia geograficznego Ukrainy. Oprócz tego, w Kraju Wschodzącego Słońca postrzegają nasze państwo głównie przez rosyjski kontekst i utożsamiają z Rosją. Jednak, kiedy rozpoczęła się wojna w Donbasie, sytuacja z postrzeganiem Ukrainy w Japonii nieco się zmieniła.
Po raz pierwszy profesor Okabe odwiedził Ukrainę (Kijów) w lutym 1992 roku. Według jego słów, była to „unikalna podróż do innego świata, zwłaszcza po rozpadzie ZSRR. Ukraina stała się łykiem świeżego powietrza. Byłem tak poruszony jej tysiącletnią historią i kulturą, że nie mogłem się w niej nie zakochać. Teraz przynajmniej dwa lub trzy razy w roku przyjeżdżam tutaj”.
Dla Japończyków szacunek do swojego państwa, jego historii i zwyczajów jest naturalny, tradycyjny. Ideałem dla nich jest osiąganie nowych sukcesów narodu w różnych sferach życia w warunkach globalizacji, ale z zachowaniem narodowej tożsamości i specyficznej mentalności. Oni nie rozróżniają takich pojęć jak „nacjonalizm” i „patriotyzm”, w języku japońskim istnieje tylko jedna leksem „aikokushin”, która łączy w sobie różne odcienie znaczeń tych zjawisk. Dla nich wychowanie patriotyzmu jest jednym z kluczowych priorytetów edukacyjnych.
Ukraińcom totalitarna władza ZSRR swego czasu wbiła do głowy, że miłość do Ukrainy bywa nadmierna, szkodliwa, jest przejawem szowinizmu i wszystko w tym duchu... Skutki systematycznego, celowego niszczenia Ukraińców jako narodu odczuwamy, niestety, do dziś. Syndrom postkolonialny z jego kompleksem niższości przypomina od czasu do czasu o sobie... Jak trafnie powiedział Jewhen Małaniuk: „Naród — to nieustanna wewnętrzna „walka” sił formotwórczych i ideotwórczych, z inercyjną masą („większością”) etnosu”. Jak pokazuje praktyka naszego budowania państwa, przed nami jeszcze wiele pracy.
Co ciekawe, Okabe Yoshihiko podczas prezentacji online komunikował się po ukraińsku, bierze prywatne lekcje. Według słów profesora, w wyższych uczelniach Japonii, niestety, nie ma katedry ukrainistyki, oprócz tego brakuje przekładowych słowników japońsko-ukraińskich.
Monografia Okabe Yoshihiko składa się z dwóch części, które z kolei są podzielone na rozdziały: „Spotkanie kultur” (znajomość Japończyków z ukraińską kulturą; Hołodomor oczami Japończyków) oraz „Stosunki międzynarodowe” (ukraiński ruch narodowy w Mandżurii; Ukraińcy w Harbinie 1932—1937; działalność komercyjna ukraińskiej społeczności w Harbinie). Praca pomaga pełniej zrozumieć ówczesną sytuację ukraińskiej społeczności, zwłaszcza w Mandżurii, gdzie swego czasu zwarcie osiedlili się nasi rodacy, daje możliwość przeanalizowania stosunku Japończyków do ukraińskiego ruchu narodowego.
Jak zauważa autor, od drugiej połowy okresu Meiji aż do przystąpienia Japonii do II wojny światowej, Ukraina nie była zupełnie nieznanym krajem dla Japończyków, a wręcz przeciwnie, zebrano tu niemało materiałów o kulturze, polityce i gospodarce naszego państwa. „Na podstawie wyników analizy tych materiałów Japończycy rozumieli, że Ukraina różni się od Rosji nie tylko na poziomie politycznym i gospodarczym, ale także kulturowym”, — zaznacza Okabe Yoshihiko w monografii. Jednak problem z narodową identyfikacją Ukraińców w Japonii mimo wszystko zaistniał, przez to, że osoby o słowiańskim wyglądzie, które były przybyszami z ziem znajdujących się pod władzą Rosji, często zaliczano do kategorii tak zwanych „białych emigrantów”. W szczególności w niektórych świadectwach i dokumentach mandżurskiej policji zaznaczano, że w ich statystyce podziału według przynależności narodowej na Ukraińców czy Rosjan nie było. A po tym, jak Ukraina weszła w skład ZSRR, wspominano o niej w Japonii jako o części tego tworu.
Oprócz wszystkiego, wartość badania profesora Okabe polega na tym, że wykorzystał on dokumenty historyczne, artykuły prasowe, ulotki, zdjęcia, które na Ukrainie są niedostępne. Na przykład unikalnym źródłem informacji jest „Mandżurski Wiestnik” — ukraińska tygodniowa dwujęzyczna gazeta, której redaktorem był Iwan Swit — ukraiński dziennikarz, historyk oraz działacz społeczno-polityczny na Dalekim Wschodzie. Przydała się również mapa osadnictwa Ukraińców na radzieckim Dalekim Wschodzie, sporządzona przez Departament Spraw Zagranicznych Mandżurii w 1936 roku, możemy ją oglądać na wyklejce wydania. Profesor używał źródeł w językach japońskim, ukraińskim, angielskim i rosyjskim. Miał możliwość porównania informacji z różnych źródeł, co minimalizuje czynnik subiektywizmu.
Wśród zainteresowań naukowych
Okabe trzeba wspomnieć problem „Zielonego Klina”, południowej części Dalekiego Wschodu, gdzie mieszkało ponad 300 tysięcy Ukraińców, którzy w latach 1917–1922 proklamowali Ukraińską Republikę Dalekowschodnią. Liderzy ukraińskiego ruchu w „Zielonym Klinie” stawiali na pomoc macierzystej Ukrainie. Mieli nadzieję, że jeśli stanie się ona niepodległym państwem, to i „Zielony Klin” automatycznie oddzieli się od Moskwy. Pan Okabe jest przekonany, że jeśli „uda mu się opowiedzieć więcej o „Zielonym Klinie”, to Japończycy zrozumieją, że Ukraina jest umownie jeszcze bliższa, przede wszystkim historycznie”. Prawdopodobnie w tym celu na okładce wydania umieszczono budynek Ukraińskiego Domu Narodowego w Harbinie (Ukraiński Klub). Ta budowla jest symbolem przyjaźni narodu ukraińskiego i japońskiego.
Istotne jest to, że profesor w monografii poruszył problem Hołodomoru. Nawiasem mówiąc, Japonia nie znajduje się na liście krajów, które uznały Hołodomór za ludobójstwo wobec narodu ukraińskiego. Oprócz tego w Kraju Wschodzącego Słońca termin „hołodomór” przez długi okres w ogóle nie był znany. Przeciętni Japończycy, na skutek wpływu stalinowskiej ideologii, prawie nic nie wiedzą o zbrodniach przeciwko narodowi ukraińskiemu w czasach reżimu radzieckiego. Okabe Yoshihiko przytacza wyciągi z publikacji lat 30. XX wieku, które są przekonującym świadectwem tego, że ówczesna prasa japońska posiadała pewne informacje o długotrwałym głodzie na terenach Ukrainy, jednak ogólnie naświetlanie tego tematu było dość ograniczone. Trzeba zaznaczyć, że wcześniej profesor Okabe we współautorstwie z Ambasadą Ukrainy w Tokio organizował wystawę fotograficzną „Holodomor”, która odbyła się na Uniwersytecie Kobe Gakuin. Zdaniem pana Okabe: „Kwestia Hołodomoru to nie tylko kwestia pamięci historycznej narodu ukraińskiego, to tragedia ludzkości”. Istnieje nadzieja, że monografia przyspieszy odejście od postrzegania przez Japończyków Ukrainy przez pryzmat radzieckich i rosyjskich mitologemów, skłoni do uświadomienia sobie w Japonii Ukraińców jako odrębnego, samowystarczalnego narodu ze swoją historią, językiem, tradycjami. Yoshihiko nie ma ukraińskich korzeni, jednak bada życie społeczności ukraińskiej w Japonii i jest prezesem Stowarzyszenia Ukrainistów Japonii. Należy do niego około 70 naukowców. Spektrum ich badań jest bardzo szerokie – polityka, ekonomia, literatura, nauki społeczne itp.
Tłumaczenie maszynowe
Witalij RADCZUK, docent katedry teorii i praktyki przekładu z języka angielskiego Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Tłumaczenia uczono na Uniwersytecie Szewczenki od czasu jego założenia. Początkowo przekład służył jako środek do opanowania starożytnej greki i łaciny, a także współczesnych języków obcych, zwłaszcza wtedy, gdy języków tych nie nauczali obcokrajowcy, skłonni do tak zwanej metody bezpośredniej (czyli bez angażowania języka ojczystego studentów). W XIX wieku uważano jeszcze, że jeśli znasz więcej niż jeden język, to jesteś już tłumaczem. Od początku XX wieku burzliwe wydarzenia, innowacje techniczne i eksplozja informacyjna wysunęły wymóg profesjonalnego przekładu na całym świecie. Obecnie, w dobie IT, potrzeby w zakresie tłumaczeń są bezprecedensowe. Mimo że nawet gadżet tłumaczy głosem z głosu, wykwalifikowanych tłumaczy potrzeba coraz więcej. Zawód tłumacza u nas i za granicą stał się masowy. Nie lada mistrzem przekładu był pierwszy rektor Uniwersytetu św. Włodzimierza M. Maksymowycz (1804–1873). Jaskrawym wzorem jego natchnionej pracy jest poetyckie tłumaczenie „Słowa o wyprawie Igora”, fragment którego charakteryzuje swoją epokę i osobowość poety w antologii M. Moskalenki „Tysiąclecie” (Kijów, 1995). W latach 20. i do końca 1934 r. czytał wiekopomne wykłady z historii literatury i przekładu w KINO, jak nazywała się wtedy nasza placówka, poeta-neoklasyk M. Zerow (1890–1937). Dla studentów, a wśród nich byli tak utalentowani jak H. Koczur, była to twórcza pracownia, gdyż historię przekładu wykładowca harmonijnie łączył z teorią, krytyką, metodyką i praktyką. Zarówno wtedy, jak i później wielu wykładowców-filologów Uniwersytetu (i nie tylko filologów) było płodnymi tłumaczami. Poliglota A. Biłecki (1911–1995) i jego uczniowie to tylko jeden z przykładów. Wydział przekładu otwarto na Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki w 1962 r. W 1971 r. powstała tu także pierwsza katedra teorii i praktyki przekładu, która później, w 1982 i 2003 r., dzieliła się, świadcząc o wzrastających potrzebach i specjalizacji w dziedzinie, jej burzliwym rozwoju, rozszerzeniu kręgu języków roboczych, a wraz z tym o rozgałęzieniu dawnej tradycji badawczej. Na katedrze „teorii i praktyki przekładu” zawsze pracowały ciekawe osobowości, entuzjaści swojego zawodu, mistrzowie przekładu, tacy jak W. Łaznia (z którego J. Dold-Mychajłyk pisał postać bohatera-zwiadowcy w powieści „I jeden w polu wojownik”), H. Szawanda, A. Kalik, H. Dowżenko (którego oksfordzką wymowę przejmowała w latach 1971–1973 moja grupa akademicka), K. Sucheńko, O. Czerednyczenko, N. Alesina, W. Szymanśkyj, K. Tyszczenko (założyciel pierwszego na świecie Muzeum Lingwistycznego), W. Syzonenko, W. Karaban, M. Wenhreniwska, O. Semeneć, W. Rezanenko, I. Swincyćkyj, I. Zadoriżnyj, O. Panasjew, Ja. Kowal, T. Kyjak, I. Sojko, L. Kołomijec, M. Iwanyćka, S. Sajenko. W latach 1979–1994 na Uniwersytecie wydawano czasopismo naukowe „Teoria i praktyka przekładu” (ukazało się 20 wydań). Pierwszą pracę kandydacką z translatoryki w 1963 r. i pierwszą doktorską w 1971 r. obronił W. Koptiłow (znany później także ze swojej pracy w UNESCO), a w latach 90. z inicjatywy naszych naukowców wprowadzono samą specjalność 10.02.16 „translatoryka” w nomenklaturze nauk. W rezultacie studiów przekładu wyraźnie przybyło, zwłaszcza w Instytucie Filologii KNU, gdzie w poszukiwaniu nowości pielęgnuje się tradycje naukowe. Teraz na Ukrainie tysiące tłumaczy kształci i kwalifikuje według badań edukacyjnych ponad sto uniwersytetów (do 1991 r. tylko nasz oraz Charkowski im. W. Karazina, gdzie nowy zawód pojawił się w 1966 r.). W Instytucie Filologii KNU, którego absolwenci tłumaczą na wszystkich szerokościach i południkach i który na Ukrainie uważa się za wiodący w dziedzinie, przekład obecnie dodaje się do wielu specjalności i języków (już także wschodnich) jako zawód towarzyszący, a w ramach trwałego zachodniego „mainstreamu” wyraźnie stoją popularne specjalizacje z przekładu artystycznego, branżowego i ustnego. „Wielkość zawodu polega na tym, że łączy on ludzi” – pisał A. de Saint-Exupéry w „Ziemi, planecie ludzi”. Nas, tłumaczy, jednoczy także to, że przełamując bariery językowe, łączymy w całość całą różnorodną planetę ludzi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
torzy, tłumacząc go jako „podanie” lub „podaż”, czyli przedstawienie idei filmu w celu uzyskania finansowania, to znaczy podać, żeby sprzedać. To podanie (podaż) trwa od 5 do 10 minut, obejmując historię wstępną, fabułę, opisy głównych postaci, określenie gatunku filmu, prawdopodobną widownię oraz budżet. Okazuje się, że na określenie „przegląd filmu” osoby uzależnione od psychologii obcych już ukradły angielskie słowo treatment. Oczywiście największy pod względem objętości (100 tysięcy słów) przekładowy Słownik angielsko-ukraiński (pod red. ogólną Je. Horot), będący podręczną książką dla wykształconego Ukraińca, w ogóle nie zawiera takiej jednostki leksykalnej jak bookpitching – czyli podanie (podaż) na film na podstawie książki. Dlaczego więc nie formułować swojej propozycji filmotwórczej w swoim, a nie w cudzym języku: filmopodaż (na podstawie książki)? Ktoś powie: za dużo słów, po angielsku krócej… To żyjcie krócej! Motywacja zwięzłości nie zawsze jest argumentem przeciwko kulturze i samowystarczalności własnego języka: „Najważniejsze nazwać. Nazwać, zmusić do mówienia Rodzimą Niemowę, przekształcić nieświadome procesy w świadome. (Tym samym wyrwać z cudzych rąk)” (3, s. 174). Kto nie opiera się cudzym słowom, ten uznaje ich władzę nad sobą, ten jest zależny, a nie wolny. Literatura 1. Kanada i Ukraina: bookpitching przez ocean. 2. Kusztenko L. Ju. Etymołohicznyj dovidnyk uczytelia anhlijskoji mowy. Kijów: Radianśka szkoła, 1987. 230 s. 3. Łypa Ju. Twory. Bij za ukrajinśku literaturu. Kijów, wiczne misto. Tom 4. Lwów: Kameniar, 2012. 278 s. Tablica pamiątkowa dla Biblioteki Publicznej, Łesi Ukrainki i Mychajła Drahomanowa, wykonana przez połtawskich darczyńców i odsłonięta w Hadziaczu 18 września 2021 roku
Tłumaczenie maszynowe
46. ONLINE, OFFLINE
Program Forum Wydawców we Lwowie, nazwanego teraz „bukowym” – BookForum, jest wymownie wzbogacony angielskim surżykiem online i offline: „28 BookForum w tym roku odbędzie się 15–19 września we Lwowie po raz pierwszy w całej historii w formacie hybrydowym: online i offline”. Jak widzimy, hybrydowy jest nie tylko format, ale przede wszystkim język, a zatem i myślenie organizatorów „bukowego” forum.
Pierwotnie angielskie leksemy online i offline, utworzone przez zrośnięcie przyimków on (przyim. na i in.) oraz off (przyim. wskazujący na odległość od czegoś – AUS, s. 961–962; 965) z rzeczownikiem line, początkowo używano w specjalnej sferze technologii komputerowych i telekomunikacji:
online 1. W technice komputerowej stan urządzenia lub sprzętu, który znajduje się pod bezpośrednią kontrolą innego urządzenia. 2. W technologiach komputerowych status urządzenia, które jest funkcjonalne i gotowe do obsługi;
offline 1. W technice komputerowej stan urządzenia lub sprzętu, który nie znajduje się pod bezpośrednią kontrolą innego urządzenia. 2. W technologiach komputerowych status urządzenia odłączonego od obsługi).
Zgodnie z oksfordzkim słownikiem, online (dosłownie na linii) – to „sterowany lub podłączony do komputera” lub jako „działalność”, „usługa”, która jest dostępna wyłącznie przez Internet, na przykład sklep online, nauka online, gra online. W technice komputerowej online oznacza, że urządzenie jest włączone – i jest gotowe do pracy (a nie podłączone, bo to moskiewski surżyk), a offline – niepodłączone i niegotowe do pracy.
Następnie te dwa terminy rozszerzyły swoje funkcjonowanie na sfery relacji międzyludzkich i stały się przedmiotem badań socjologii: kiedy człowiek jest w sieci – online, poza zasięgiem sieci – offline. Czy jest więc potrzeba używania tych anglicyzmów? Pytanie jest retoryczne, ponieważ nasze odpowiedniki są zbyt oczywiste: w sieci – nie w sieci (poza siecią).
Jeśli chodzi o proces nauczania, który zmienia swoje formy z powodu epidemii, to ma sens używanie formy żywa nauka lub nauka internetowa, pamiętając, że nauka zdalna – to dawno wypróbowana forma nauki zaocznej lub nauki na odległość.
A co z online i offline na „bukowym” forum? Żywe spotkania (lub na żywo) oraz spotkania internetowe.
Olha KRASIUK, dyrektorka Biblioteki Publicznej w Hadziaczu w latach 2011–2021. Zdjęcie Ilony BAKALO
Jesteśmy świadkami znaczącego wydarzenia historycznego dla Hadziacza i jego głównej biblioteki. Jest to odsłonięcie tablicy pamiątkowej dla uczczenia 160-lecia powstania Biblioteki Publicznej w Hadziaczu, 150. rocznicy urodzin pisarki, tłumaczki, folklorystki Łesi Ukrainki, której imię nosi biblioteka, oraz 180. rocznicy urodzin założyciela biblioteki, historyka, ekonomisty, publicysty Mychajła Drahomanowa – w dniu jego jubileuszu 18 września odbyły się uroczystości.
Tablica pamiątkowa została odsłonięta na znak trzech jubileuszy, które połączyła w swojej historii biblioteka w stolicy hetmańskiej – jedna z najstarszych bibliotek Ukrainy.
47. BOOKPITCHING Co to oznacza, kiedy Forum Wydawców we Lwowie w 25. roku swojego istnienia przekształca się w BookForum? Przede wszystkim to, że nie jest to problem ściśle wydawniczy, a mentalny i ogólnopolityczny, kiedy Ukraina w 25. roku odzyskiwania swojej niby niezależnej drogi odnalazła nową formę podległości – anglojęzyczną, którą przedstawia jako najnowszą drogę wyzwolenia i formę integracji ze światową wspólnotą. Na tym „bukowym” forum najwyższa nagroda również mówi w obcym języku: grand prix (czyli główna nagroda) BookForum Award (˂ award „przyznawać, nagradzać”).
Ta obcojęzyczna leksyka – to wymowny przejaw zniewolonego umysłu i zależnej świadomości, która nie potrafi żyć bez podległości komuś obcemu – swoisty zespół postkolonialny pysznego niewolnika pod kosmopolityczno-liberalną polewą. Język sygnalizuje to niemal jako pierwszy, ponieważ jest werbalizacją absolutnie wszystkich uświadomionych i nieuświadomionych procesów. Kolejny anglicyzm z leksemem book – jest tego jaskrawym potwierdzeniem: „Kanada i Ukraina: bookpitching przez ocean”. Prezentacja przewodnika po ukraińskim rynku książki oraz publiczna dyskusja między wydawcami z Kanady i Ukrainy (1).
Ciekawe, że międzyjęzykowa homonimia ukraińskiego buk jako drzewa oraz angielskiego book jako książki ma wspólne źródło pochodzenia, które uległo procesowi dywergencji semantycznej (rozszczepienia znaczeniowego) w różnych językach oraz przeniesienia metaforycznego w językach germańskich. Współczesne angielskie book pochodzenia germańskiego od *bōkō. Właśnie drzewo buk rosło w znacznej ilości na terytorium Europy i dawni Germanie używali go do nanoszenia na nim karbów, zaznaczając czas i ważne wydarzenia. Wraz z pojawieniem się pisma z drewna bukowego zaczęto wytwarzać tabliczki, wycinając na nich litery, czyli coś napisanego. Tak nazwę drzewa przeniesiono na to, co jest na nim napisane, czyli literę – jeden z rodzajów znaków runicznych (got. runa od pragermańskiego *run „tajemnica, szept”). Pomimo tego, że w VII wieku w Brytanii książki już zaczęto wytwarzać z pergaminu, pierwotną nazwę zachowano. Czyli angielskie book wywodzi się ze staroangielskiego bok, book ˂ d.-ang. bōk, bōc „buk; pismo, napisane na korze drzewa bukowego; książka”. Słowo jest notowane w języku od 808 roku (porównajmy z niemieckim Buch, holenderskim bock, duńskim bog, szwedzkim i norweskim bok „książka”) (2, s. 62–63).
Większość badaczy-etymologów skłania się ku germańskiemu zapożyczeniu leksemu buk w językach słowiańskich jako drzewa w prasłowiańskiej wspólnocie językowej: ukraińskie, rosyjskie, bułgarskie, białoruskie buk, polskie, czeskie, słowackie, górno- i dolnołużyckie buk, połabskie bauk, boik, serbochorwackie bȕk, słoweńskie búkev, búkva (ESUM 1, s. 284, 286). W naszym języku – to także, oprócz „drzewa liściastego o gładkiej szarej korze i twardym drewnie”, „kij, laska, pałka”, a także liczne derywaty słowotwórcze bukwa (litera), bukwalizm, bukwalny, bukwalność, bukwalnie, bukwar (elementarz), bukwaryk, bukwarny, bukwennyj (literowy), bukwycia, bukwojid, bukwojidstwo, bukwoczka, buky „nazwa litery b”, bukinist, bukinistyczny, bukowy, bukowiniec (-nka), bukowiński, Bukowina (SUM I, s. 251–253).
Natomiast ukraińskim odpowiednikiem angielskiego metaforycznego book stało się słowo knyha z innym, nie do końca jasnym obrazem etymologicznym: z prasłowiańskiego kъnigy (lm.), być może za pośrednictwem tureckiego *küinig, *küiniv (ujg. kuin) wywodzi się od chińskiego kʻüen „zwój, zwitek” lub wyprowadzenie słowa od kъn-, spokrewnionego z czeskim kmen „łodyga, pień”, i przyrostka -igа jako słowa na oznaczenie drewnianych tabliczek do pisania (ESUM 2, s. 473).
Zatem pierwsza część anglicyzmu bookpitching, utworzonego przez złożenie, ma wspólne pragermańskie pochodzenie, sięgając w języku angielskim IX wieku. Natomiast druga część tego słowa pitch [pɪtʃ] – jest wieloznaczna i należy do różnych części mowy ze znaczeniami: 1. smoła; lepik; pak; dziegieć; 2. bitum; 3. rzut; podanie (baseball itp.) i in., a jako czasownik – 1. smolić, 2. budować, stawiać (namiot), 3. rzucać, ciskać, podawać (piłkę), 4. sprzedawać, handlować; wystawiać na sprzedaż i in. (AUS, s. 1027–1028), co w dwóch znaczeniach relatywnie koreluje z tym pojęciem, które wkładają w nie nasi postępowi twórcy filmowi i administratorzy filmowi
Tłumaczenie maszynowe
Z archiwalnej fotografii na tablicy pamiątkowej wyryto wizerunek dawnego budynku biblioteki publicznej w Hadziaczu, który się nie zachował. Wykonaną przy wsparciu Światowej Federacji Ukraińskich Organizacji Kobiecych tablicę pamiątkową z okazji jubileuszy Hadziackiej Biblioteki Publicznej, Łesi Ukrainki i Mychajła Drahomanowa podarowali miastu nad Psełem założyciele Międzynarodowego projektu charytatywnego upamiętniania wielkich Ukraińców i wydarzeń narodowych za pomocą tablic pamiątkowych i znaków pamięci – zasłużona pracownica kultury Ukrainy, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Wałentyna Szemczuk oraz kawaler orderu „Za zasługi”, artysta-grawer Wadym Hołoborodow. To już druga tablica pamiątkowa poświęcona przedstawicielom rodziny Drahomanowów, wykonana i zainstalowana przez mieszkańców Połtawy, którzy od dwudziestu lat realizują autorski projekt charytatywny. Odsłonięcie tablicy pamiątkowej Ołeny Pcziłki odbyło się z okazji 170. rocznicy jej urodzin w 2019 roku na budynku wydawnictwa „Hadzaćkyj wisnyk” – dawnej „Gazety Hadziackiego ziemstwa”, której redaktorem była nasza wybitna krajanka. Hadziacz to jedyne miasto, które w dowód głębokiego szacunku dla rodziny Drahomanowów posiada dwie tablice pamiątkowe poświęcone wielkim rodakom, podarowane przez połtawskich darczyńców, nagrodzonych z okazji 30-lecia odzyskania niepodległości Ukrainy oraz za znaczący osobisty wkład w wzbogacenie dziedzictwa kulturowego ziemi hadziackiej dyplomem mera miasta Wołodymyra Nesterenki. W ramach wieloletniego projektu połtawskich dobroczyńców tablicami pamiątkowymi na Ukrainie i na świecie uwieczniono pamięć Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Mykoły Dmytrijewa, Ołeny Pcziłki, Dawida Guramiszwilego, Ołeksandra Kulyka, rodaków – ofiar Hołodomoru 1932–1933 lat na Ukrainie oraz bohaterów wojny rosyjsko-ukraińskiej. Mieszkańcy Hadziacza kłaniają się nisko darczyńcom za godne uczczenie pamięci naszych sławnych rodaków, za sprawę o prawdziwie państwowym znaczeniu.
Tłumaczenie maszynowe
Na Wołyniu z sukcesem odbył się XX Międzynarodowy Festiwal Literacko-Artystyczny „Pieśń lasu”. Odbywał się on w Łucku oraz w rejonie kowelskim. Podróż do uroczyska Neczymne, które zainspirowało Łesię Ukrainkę do napisania dramatu-feerii „Pieśń lasu”, tradycyjnie odbywa się przy wsparciu Wołyńskiego Obwodowego Zarządu Leśnictwa i Łowiectwa oraz Przedsiębiorstwa Państwowego „Kowelskie Gospodarstwo Leśne”. Serhij CYURYC, Łuck. W uroczysku gości witali leśniczy Skulińskiego leśnictwa PP „Kowelskie Gospodarstwo Leśne” Łeonid Łysyuk, kierowniczka Kołodzieńskiego Muzeum Literacko-Memoriałowego Łesi Ukrainki Olha Bojko oraz kierowniczka Skulińskiego Uczniowskiego Leśnictwa Switłana Sawczenko wraz ze swoimi wychowankami. Przy dźwiękach sopiłek goście wyruszyli Lesiną ścieżką do jeziora Neczymne. Po drodze czytali wiersze, słuchali opowieści pracownicy naukowej muzeum „Pieśni lasu” Oksany Bojarchuk o podróżach Kosaczów do Skulina, a leśniczy, lub jak nazwali go poeci, „współczesny wujek Łew”, opowiadał o tajemnicach skulińskich lasów i jeziora Neczymne. A później, po odwiedzeniu muzeum „Pieśni lasu”, pod jego kierownictwem znani pisarze wraz z uczniami szkolnego leśnictwa posadzili jabłonie i grusze w symbolicznym „Lesinym sadzie”, gdzie rośnie już „Lesina grusza”, którą z sadzonek pobranych ze 120-letniej gruszy Izydory w sadzie Kosaczów z Kołodziejna wyhodował współzałożyciel czasopisma-katalogu „Sonce-Sad” Ostap Romanowycz Mychac. Improwizowana biesiada poetycka odbyła się w leśnym obejściu współczesnego wujka Łewa – na polanie pośród „poszramowanych” przez błyskawice dębów, malowniczych brzóz, olch, sosen i świerków. Jak za czasów wizyt Łesi, potomek skulińczyków i duchowy kontynuator tradycji wujka Łewa okazał się ciekawym gawędziarzem, znawcą miejscowych zwyczajów i tradycji, wielkim opiekunem pojezierza leśnego i pamięci o wizytach rodziny Kosaczów oraz już wielu pokoleń ukraińskich i zagranicznych pisarzy w tym niezwykłym miejscu „leśnej siły”. O Neczymnym napisano wiele utworów poetyckich i prozatorskich. Swego czasu pracował tu wybitny ukraiński pisarz Wiktor Łazaruk, który stworzył błyskotliwy poemat „Neczymne”. Zachował się tu prastary dąb, pod którym mała Łesia słuchała gry miejscowego sopiłkarza, wyrosły już także imienne dęby Maksyma Rylskiego, Kos-Anatolskiego, Petra Macha, Rostysława Bratunia, przyjęło się kilka dębów posadzonych podczas poprzednich festiwalowych wizyt przez współczesne pokolenie pisarzy. Te odwiedziny stały się serdecznym akcentem Międzynarodowego Festiwalu, a obcowanie bezpośrednio z przyrodą tego kraju, która choć bardzo zmieniła się od czasów podróży Łesi, wciąż zachowała zapach dzikich ziół i lasu, grzybowe ścieżki i ptasie trele, miejscowe legendy i mity o niewidzialnych dla ludzkiego oka duchach leśnych i jeziornych, odkryło nie tylko „sekrety twórczego natchnienia Łesi”, ale także wezwało samych pisarzy do twórczości, za co wyrazili oni szczerą wdzięczność naczelnikowi Wołyńskiego Obwodowego Zarządu Leśnictwa i Łowiectwa Ołeksandrowi Kwatyrcie, dyrektorowi PP „Kowelskie Gospodarstwo Leśne” Wiktorowi Danylukowi oraz leśniczemu Skulińskiego leśnictwa Łeonidowi Łysyukowi. Tego samego dnia uczestnicy Międzynarodowego Festiwalu odwiedzili Kołodzieńskie Muzeum Literacko-Memoriałowe Łesi Ukrainki, wysłuchali błyskotliwej opowieści przewodnickiej o życiu i twórczości Łesi Ukrainki oraz jej utalentowanego rodzeństwa, ojca i matki z ust pracownicy naukowej muzeum Marii Chaszuk, zobaczyli jeszcze starą gruszę Izydory, skosztowali jabłek i śliwek z sadu rodzinnego obejścia Kosaczów, pospacerowali po parku leśnym do stawu, gdzie swego czasu, jak mówią, nawet Iwan Franko łowił ryby. A w Bibliotece Publicznej w Kowlu odbyły się czytania literackie „Słowo – jak stal”. Międzynarodowy festiwal trwał pięć dni. Rozpoczął się w „Lesinej świetlicy” starego Łucka spotkaniem literacko-muzycznym „Poetyckie rozstaje” oraz obejrzeniem spektaklu „Pieśń lasu” w Wołyńskim Akademickim Obwodowym Teatrze Lalek. Następnie odbyło się uroczyste otwarcie festiwalu przy pomniku Łesi Ukrainki, występy pisarzy w bibliotekach, szkołach, kolegiach i na uniwersytetach Łucka. W tym roku, oprócz ukraińskich pisarzy z Wołynia, Rówieńszczyzny, Lwowszczyzny, Żytomierszczyzny, Kijowszczyzny, Winnicczyzny, Sumszczyzny, brali także udział przedstawiciele Polski, Bułgarii i Białorusi. Wśród nich – ukraiński literaturoznawca i polityk, dyrektor Instytutu Literatury imienia Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy, prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Społecznego „Wołyńskie Bractwo”, przewodniczący Rady Nadzorczej Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki, doktor nauk filologicznych Mykoła Żułynski (Kijów), literaturoznawca, pisarz, doktor nauk filologicznych, profesor Petro Biłous (Żytomierz), ukraińska poetka, laureatka nagród im. Łesi Ukrainki, Markijana Szaszkewycza, D. Nytczenki, Pawła Tyczyny, Iryny Wilde – Maria Ludkewycz (Lwów) oraz wielu, wielu innych działaczy ukraińskiej kultury. – Festiwal „Pieśń lasu” odbywa się na Wołyniu od 2001 roku – opowiada przewodnicząca obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Olha Łasnyuk. – Został zapoczątkowany i jest prowadzony z inicjatywy Wołyńskiej Obwodowej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy przy wsparciu departamentu kultury Rady Miejskiej Łucka, zarządu
Tłumaczenie maszynowe
Pyłyp KYSŁYCIA, członek Sumskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Z okazji 150. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki ukazało się pełne wydanie akademickie dzieł pisarki, po raz pierwszy bez skreśleń ideologicznych i cenzorskich (Łesia Ukrainka. Pełne wydanie akademickie dzieł w 14 tomach. Łuck, 2021), co stało się wydarzeniem w życiu literacko-społecznym. Bardzo słusznie dzieła naszej najwybitniejszej pisarki zaprezentowano nie w porządku chronologicznym, lecz rozpoczęto od szczytowego dorobku Łesi Ukrainki – dramaturgii. Nad wydaniem pracowali tak wybitni literaturoznawcy jak Wira Aheiewa, Eleonora Sołowiej, Marija Mokłycia, Jurij Hromyk, Oksana Zabużko, Iryna Konstankewycz, Serhij Romanow i inni. Autorzy ci poruszali już kwestie modernizmu w twórczości i światopoglądzie Łesi Ukrainki, a także w literaturze ukraińskiej w ogóle, które do niedawna uważano za tabu lub wręcz za niepożądane. Sama poetka dyplomatycznie nazywała modernizm noworomantyzmem, przewidując ostrą polemikę w tej sprawie ze strony Serhija Jefremowa, Wasyla Szczurata, Borysa Hrinczenki i spółki, a początkowo nawet ze strony Iwana Franki. Jednak w liście do pierwszej modernistki Olhy Kobylańskiej Łesia otwarcie pisze, że będzie zawzięcie walczyć pod sztandarem modernizmu: „Ktoś daje odpór Jefremowowi za kogoś, i jeszcze za kogoś, i za sztandar modernizmu (tak, jak k t o ś rozumie modernizm). Ktoś chce w polemice utrzymać ton echt ritterlich (wskroś rycerski – niem.), żeby odbijał od Gemeinheits (prostactwa – niem.) tonu Jefremowa… Ktoś nie umie łajać się po bursacku, więc chce wyjść na czystą arenę, jak („Ritter wohlbewaffnet, Ritter von dem heiligen Geist” – dobrze uzbrojony rycerz, rycerz ducha świętego – niem.) i będzie wzywał całe rycerstwo pod uczciwy sztandar”. Pod żartobliwym „ktoś” Łesia Ukrainka ma na myśli siebie i O. Kobylańską, które S. Jefremow poddał niesprawiedliwej krytyce „za dekadentyzm” w artykule „W poszukiwaniu nowej piękności”. Zatem zarówno czytelnicy, jak i badacze literatury rozpoczną poznawanie twórczości poetki właśnie od spuścizny dramatycznej Łesi Ukrainki. To właśnie w utworach dramatycznych najdobitniej przejawił się modernistyczny fenomen twórczości Łesi Ukrainki, ważny nie tylko w rozwoju kulturowym, ale i historycznym oraz społecznym Ukrainy, ponieważ wskutek całkowitego upadku państwowości Ukrainy w XIX wieku Ukraińców zaczęto uważać za naród filologiczny dzięki zwycięskiej, pełnej poświęcenia działalności naszych literatów. „W takiej interpretacji – słusznie pisze we wstępie do V tomu wydania Serhij Romanow – T. Szewczenko stworzył Ukrainę, i stworzył to w epoce romantyzmu, kiedy kształtowały się wielkie narody europejskie. I. Franko, i było to w dobie realizmu, zaludnił Ukrainę Ukraińcami. Łesi Ukraince zaś przyszło zaświadczyć (nie nauczyć!) przed całym światem, że Ukraińcy potrafią myśleć i czuć. I przypadło to na okres nowoczesnego tworzenia narodu…”. Trudno więc przecenić właśnie modernistyczny sposób myślenia i twórczości naszej Poetki, tak ważny we współczesnym budowaniu państwa, który najwspanialej przejawił się w jej „Kasandrze”, „W puszczy”, „Rufinie i Pryscylli”, „Na polu krwi”, „Kamiennym gospodarzu”, „Pieśni leśnej”, „Orgii” – właściwie w całym dorobku dramaturgicznym, a także poetyckim późniejszego okresu. O modernizmie w jej twórczości gruntownie pisano w czasopismach literackich, przeprowadzano też paralele między nią a filozofią Friedricha Nietzschego (miejscami nawet argumentowane), choć sama pisarka zaprzeczała jego wpływowi na nią. W tym samym wydaniu wyraźnie zaakcentowano: twórczy indywidualizm Łesi Ukrainki opiera się głębiej na wpływach jej ulubionych dramaturgów: Gerharta Hauptmanna i Maurice’a Maeterlincka. Tak, Eleonora Sołowiej we wstępie do pierwszego tomu zbioru zaznacza: „…jest ona zwolenniczką Hauptmannowskiego, humanistycznego typu indywidualizmu, a więc w żadnym wypadku nie nietzscheańskiego jego typu – indywidualizmu „nadczłowieka”. Symboliczne jest to, że do swojego zasadniczego artykułu „Utopia w beletrystyce” (w wydaniu podano również jego rosyjskojęzyczny wariant), gdzie objęto wszystkich utopistów świata od Platona, apostołów kościoła aż po Herberta Wellsa, Łesia Ukrainka świadomie nie włączyła Nietzschego, choć jego Zaratustra i wymarzone przez niego „Południe” w pełni nadawałyby się do utopijnych fantazji, a Hauptmanna i Maeterlincka uważa za zwiastunów świetlanej przyszłości ludzkości. Napisała niemało artykułów o kulturze europejskiej, publikowanych głównie w rosyjskich czasopismach, które miały wtedy szersze horyzonty i wreszcie wypłacały honoraria. Łesia Ukrainka podkreślała więc, że pisze tam tylko dla zarobku, nie jako poeta, a krytyk, gdyż zmuszona była się do nich uciekać, bo wtedy, jak właściwie i teraz, w rosyjskiej prasie łatwiej było zdobyć środki, a ona ich pilnie potrzebowała na niezbędne leczenie w dalekich Włoszech, Egipcie, Gruzji. Właściwie w artykułach literackich i publicystycznych, jak i w rozprawach z historii, zawsze pozostaje Poetką. Pomimo fenomenalnej erudycji i szerokiego światopoglądu, Łesia szczęśliwie unika scholastyki, nasyca swoje krytyczne słowo pasją obywatelską, ciepłem duszy, lirycznym humorem, syntetycznym widzeniem wydarzeń, zarówno historycznych, jak i fantastycznych. Czas w jej utworach i publicystyce jest sakralny, mitologiczny, dotyczy wszystkich epok: minionych, obecnych i przyszłych. Jej myśl jest piękna i konstruktywna, noworomantyzm jej poezji i beletrystyki jest afirmatywny, patriotyczny, pomimo zgłębiania przez nią tragizmu bytu, w szczególności życia ludzi twórczych, którzy nie idą na kompromisy, ugodowość, małostkowość, odnoszą zwycięstwo nad przykrą teraźniejszością, nad fatalnymi okolicznościami... Takimi jawią się z jej utworów liryczny bohater jej poezji, z dramatów – adwokat Marcjan, rzeźbiarz Richard Airton, opętani Kasandra, Miriam, Luba Hoszczynśka, Dolores, Oksana, Mawka, Antej… Łesia Ukrainka marzyła o zobaczeniu na scenie swoich utworów, zwłaszcza arcydzieł „Pieśń leśna” i „Kamienny gospodarz”, ale niestety za życia autorki nie zostały one wystawione. Jeśli chodzi o tak zwaną „niesceniczność” wysokopoetyckiej dramaturgii, to Czas odpowiedział na to pytanie kategorycznie. Reżyserzy teatrów Ukrainy i świata w XX i XXI wieku osiągnęli niemały sukces w interpretacji drama-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kultury Wołyńskiej Obwodowej Administracji Państwowej, Obwodowego Naukowo-Metodycznego Centrum Kultury, Wołyńskiego Obwodowego Zarządu Leśnictwa i Gospodarki Łowieckiej w partnerstwie z samorządową instytucją kultury „Łucki Miejski Centralny System Biblioteczny”, bibliotekami obwodowymi – naukową im. Ołeny Pcziłki, dziecięcą, młodzieżową oraz związkową im. I. Furiwa, Wołyńskim Uniwersytetem Narodowym im. Łesi Ukrainki, Łuckim Kolegium Pedagogicznym, Wołyńskim Akademickim Obwodowym Teatrem Lalek, amatorską wytwórnią filmową „Wołyń”, Szkołą Średnią nr 1 w Łucku, Łuckimi Zespołami Wychowawczymi „Gimnazjum nr 14 im. Wasyla Suchomłynskiego” oraz Zespołem Wychowawczym nr 1, Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym, organizacją pozarządową „Rozwój mikrorejonów miasta”, Instytutem Polski WUN im. Łesi Ukrainki, Wołyńskim Fachowym Kolegium Kultury i Sztuki im. I. Strawińskiego, Łuckim Instytutem Rozwoju Człowieka Uniwersytetu „Ukraina”. Głównym celem działań festiwalowych jest zwrócenie uwagi na miejsca, w których bywała Łesia Ukrainka i które inspirowały ją do napisania nieśmiertelnej „Pieśni leśnej”. XX międzynarodowy festiwal zakończył swoją pracę w Dniu Łucka wycieczkami do zamku Lubarta oraz Wołyńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, gdzie na muzealnym dziedzińcu odbyły się czytania literackie „Pod niebem Łesi”. dramaturgii Łesi Ukrainki, pomimo pewnych niepowodzeń i błędów, najlepszymi w oczach wymagającego widza i krytyków okazały się „Kasandra” w teatrach w Zaporożu i Kijowskim Teatrze im. Iwana Franki, „Kamienny gospodarz” i „Błękitna róża” w Lwowskim Teatrze im. Marii Zańkowieckiej oraz Czerniowieckim im. Olhy Kobylańskiej, „Pieśń leśna” w Odeskim Teatrze im. Wasyla Wasylki. Sukces odniosły wystawiane przez różnych reżyserów „Joanna, żona Chusa”, „W puszczy”, „Adwokat Marcjan” i inne. W szczególności oryginalnie odczytano utwory Łesi na scenie w Sumach przez Ołeksandra Bojcowa, Natalię Czerkasenko, Leonida Kaciuka, Romana Kozaka – „Mesjasz, Miriam i Juda” (na podstawie „Opętanej” i „Na polu krwi”), „Kamienny gospodarz”, „Orgia”, na małej scenie monodram „Na polu krwi” po mistrzowsku zinterpretował artysta ludowy Ukrainy Wałentyn Buryj, który w „Mesjaszu…” również z powodzeniem wykonał rolę Pielgrzyma, aktorka Kateryna Saczenko natchnienie zagrała „Opętaną”. Z powodzeniem interpretują dramaty poetyckie Łesi Ukrainki w Polsce, Ameryce, krajach bałtyckich, Japonii, Rosji, Bułgarii itp. Mamy nadzieję, że jeszcze więcej teatrów zwróci się ku płomiennej dramaturgii po ukazaniu się pełnego wydania akademickiego. Możemy jedynie podziękować wydawcom, Wołyńskiemu Uniwersytetowi Narodowemu im. Łesi Ukrainki za godny dar dla ich wielkiej rodaczki, gdyż zachowali oni autentyczność utworów Łesi Ukrainki, właściwie jej rodzimy język, naukowo skomentowali różnorodną twórczość Poetki, źródła powstania poezji, artykułów, rozpraw, sztuk, podręczników z historii, dziedzictwo etnologiczne, epistolaria – wszystkiego nie sposób ogarnąć!
Tłumaczenie maszynowe
Natalia HUMNICKA, m. Lwów
“Mam w sercu to, co nie umiera”. Łesia Ukrainka, “Pieśń leśna”
Wśród twórczych osiągnięć Łesi Ukrainki szczególne miejsce zajmuje dramat-feeria „Pieśń leśna”, którą ze względu na głębię myśli filozoficznej oraz estetyczną siłę i piękno poetyckiego słowa przyrównuje się do takich arcydzieł literatury światowej jak „Sen nocy letniej” W. Szekspira, „Peer Gynt” E. Griega, czy „Niebieski ptak” M. Maeterlincka i „Zatopiony dzwon” G. Hauptmanna. Do tego grona warto dołączyć „Małego Księcia” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego. Łesia Ukrainka uważała „Pieśń leśną” za swoje najwyższe osiągnięcie artystyczne, które wyszło spod jej pióra w okresie zaostrzenia choroby, kiedy znajdowała się na granicy życia i śmierci. Przebudzenie nostalgicznych wspomnień w dalekim Kutaisi (w ukochanej Gruzji) za rodzimą wołyńską przyrodą wyraźnie uwydatniło w pamięci Łesi malownicze mityczne obrazy tego niezwykłego, baśniowo tajemniczego kraju. Oto jak o tym wspomnieniu dzieciństwa pisze w liście do matki: „Wydaje mi się, że po prostu przypomniałam sobie nasze lasy i zatęskniłam za nimi. A poza tym już dawno tę Mawkę »w umyśle trzymałam«, jeszcze od tego czasu, jak w Żaboryczach opowiadano mi coś o mawkach, kiedy szłyśmy jakimś lasem z małymi, ale bardzo gęstymi drzewami. Potem w Kołodnie w księżycową noc biegałam samotnie do lasu (nikt z was o tym nie wiedział) i tam czekałam, żeby przywidziała mi się Mawka”. Praca nad tym arcydziełem z jednej strony była dla Łesi kołem ratunkowym w jej walce z ciężką chorobą, a z drugiej – z jej listu: „Tłum obrazów nie daje mi spać po nocach, męczy jak nowa niemoc – wtedy już przychodzi demon sroższy od wszystkich niemocy i nakazuje mi pisać, a potem znowu leżę jak pusta torba. Tak pisałam »Pieśń leśną« i wszystko, co pisałam w ostatnim czasie”. To był 1911 rok. W takim twórczym porywie Łesia Ukrainka w zaledwie dwa tygodnie ukończyła to dramatyczne arcydzieło w stylu neoromantycznym. Opanowana opowieściami wuja Łewa (o nazwisku Bas) przy ognisku w tajemniczym uroczysku Neczymne o bezdennym „ciemnym” jeziorze, które było przed ich oczami, o wszelkiej „sile” leśnej, wodnej, polnej, o ich zwyczajach oraz relacjach między sobą i ludźmi. Te opowieści były tym silnym i prawdziwym impulsem, którym wrażliwe dziecko później swoim utalentowanym poetyckim słowem zdziwi i zadziwi świat. Tutaj warto przytoczyć ważne stwierdzenie Jewhena Swerstiuka: „Dziecko trafia w świat kultury rodziców”. Właśnie tak dorastała i kształtowała się genialna postać Łesi Ukrainki pod czujnym okiem jej utalentowanej matki Ołeny Pcziłki, wuja Mychajła Drahomanowa i niezwykłej wołyńskiej ziemi, spowitej tajemniczymi legendami, podaniami, mitycznymi baśniowymi obrazami. Chociaż w ciągu swojego krótkiego, 42-letniego życia Łesia Ukrainka pozostawiła poruszające poematy, dramaty, utwory prozatorskie, ponad 270 wierszy, mnóstwo artykułów publicystycznych i niedoścignione przekłady światowej klasyki, to jednak podsumowuje: „Taki utwór musiał się pojawić, czekało na niego życie, domagała się go literatura”. I nie pomyliła się: „Pieśń leśna” stała się arcydziełem ukraińskiej i światowej dramaturgii w nurcie neoromantyzmu, apoteozą piękna i wierności miłości, która rodzi się z głębokiej harmonii Natury. Wysoko ocenił ten dramat-feerię Maksym Rylski: „Pieśń leśna” – to diamentowy wieniec Łesi Ukrainki”. Niektórzy badacze widzą w „Pieśni leśnej” interpretację legendy o Graalu (starożytny obraz życiodajnej energii, skoncentrowanej w kobiecie, a w chrześcijaństwie – kielich, w którym zachowało się kilka kropel krwi Jezusa Chrystusa). Literaturoznawcy wskazują na głęboki związek utworu ze starożytnymi poematami, które wchodzą w skład dziedzictwa twórczego ludzkości z wyraźnym narodowym kolorytem. Nic dziwnego, że szczególnego kolorytu, narodowego posmaku nadają poematowi wołyńskie gwary, które Łesia przyswoiła od dzieciństwa. Właśnie dlatego zaczęła wraz z Kłymentem Kwitką badać ukraiński folklor, znała ponad 500 pieśni i po raz pierwszy zapisała wiele z nich na fonografie. Jej pierwsza praca folklorystyczna „Kupała na Wołyniu” została opublikowana jeszcze w 1891 roku. Głęboki filozoficzny uniwersalizm w romantycznym poemacie mocno stoi na fundamencie ludowych tradycji i wyobrażeń o budowie świata naszych przodków. Tutaj niezwykle, z subtelnym estetycznym smakiem, splotły się nowoczesność i archaika. Główni bohaterowie dramatu, Mawka i Łukasz – to upoetyzowana pieśń, hymn do wysokiej i delikatnej miłości, która budzi się wraz z przyrodą. Jest ona tak samo jasna, czysta, wrażliwa, jak ten migotliwy, przejrzysty poranek pod pierwszymi łagodnymi promieniami słońca z niepowtarzalnymi słowiczymi trelami. Właśnie ta fujarkowa melodia Łukasza zmusiła Mawkę do przebudzenia się ze snu z okrzykiem: „Oj, w moje serce spadła gwiazda!”. A według dawnych ludowych wierzeń gwiazda symbolizuje dziewczynę, piękno przyrody i miłość. „Jak słodko gra, jak głęboko kraje…”, mówi poruszona Mawka, która w tej chwili zyskuje ludzką duszę. A zakochany Łukasz otrzymuje od Mawki duchową siłę, która drzemała gdzieś na dnie jego serca. Ten piękny moment staje się początkiem tragicznego rozwiązania w losach Mawki i Łukasza. Łesia Ukrainka z wysoką poetycką wyrazistością i lakonicznością przekazała uniwersalny postulat dualizmu ludzkiej natury. Mawka uosabia czystość i światło Natury, jej niezniszczalność i piękno. Łukasz – to jaskrawe połączenie materialnych dążeń w tym świecie z pragnieniem czegoś wyższego niż ziemskie dobra, o czym wymownie świadczy jego pociąg do fujarkowej pieśni. Wuj Łew, bliski w swoim światopoglądzie Mawce, występuje jako opiekun, obrońca Natury, głęboko rozumie i szanuje jej prawa. Po przeciwnej stronie – spustoszone duchowo codzienną ciężką pracą i nędzą matka Łukasza i Kyłyna. Temat dualizmu świata przechodzi przez cały utwór niczym nić przewodnia. Właśnie on rodzi wieloaspektowość, wielowarstwowość, nieśmiertelność tego dzieła Łesi. Każde genialne dzieło nie podlega ani czasowi, ani przestrzeni – jest ponadczasowe i ponadprzestrzenne. To bezdenna studnia mądrości, z której czerpiesz, a ona staje się coraz głębsza i otwiera nowe horyzonty mądrości, jak sama Natura. Dlatego „Pieśń leśna” jest aktualna dziś bardziej niż kiedykolwiek. W dobie globalizacji w szybkim tempie utraciliśmy wartości duchowe, a teraz wkroczyliśmy w świat wirtualizacji, który pozbawia nas ludzkiego kontaktu, wyjaławia wszystkie duchowe siły odczuwania świata, zamienia nas w bioroboty. Krytycznym jest temat Natury i Człowieka. Człowiek nawet nie zastanawia się nad tymi najważniejszymi problemami swojego istnienia i rozwoju. Wychodzi na to, że człowiek osiągnął postęp w swoim rozwoju umysłowym, a utracił (lub traci) swoją duchowość, traci poczucie harmonii. Potwierdziły się prognozy Wołodymyra Wernadskiego w jego nauce o noosferze dotyczące wątpliwości, czy rozumna siła geologiczna będzie skierowana na dobro czy na zło. Utwór Łesi bardzo wyraźnie odsłania ważny problem Dobra i Zła dla przetrwania ludzkości i zachowania człowieczeństwa w człowieku poprzez jego sakralny stosunek do Natury. Właśnie dlatego „Pieśń leśna” należy do genialnych arcydzieł duchowego skarbca ludzkości, która ma siłą swojego poetyckiego słowa i głębią myśli przywrócić zagubiony świat duchowości do swoich czystych źródeł – do swojego pierwotnego gwiezdnego Dzieciństwa! Warto zaznaczyć, że „Pieśń leśna” z dorobku twórczego Łesi jest bodaj najpopularniejsza: filmy, filmy animowane, balety, inscenizacje teatralne, przekłady, wydania i wznowienia z ilustracjami artystycznymi (czego warte jest tylko mistrzostwo Karafy-Korbut!). Oto i na jubileusz Łesi Ukrainki w wydawnictwie „Apriori” ukazało się eleganckie wydanie „Pieśni leśnej” z ilustracjami artystki Ołesi Witowskiej w jasnej i czystej kolorystyce, jak nieskalana dusza niezłomnej, ofiarnej Mawki. Pod koniec dramatu Łukasz przejrzał i zrozumiał, że najwyższą wartością życiową jest dusza człowieka, pełna miłości i uosobiona w najpiękniejszym symbolicznym obrazie Natury – Mawce. Bardzo trafnie artystka kończy wiodącą myśl Łesi Ukrainki, że Piękno, a więc miłość, uratuje świat i miłość nie umiera: polana, pod zaśnieżoną brzózką siedzi w białym stroju Łukasz z fujarką, po drugiej stronie polany w stroju ciemnych barw zamarzający Łukasz, w centrum polany spod śniegu wybija się zielony pęd brzozy, podkreślając niezniszczalność Natury. A niedaleko pod niebem przepływa Mawka, sypiąc ze swojej dłoni czerwone kwiaty-krople miłości, jakby mówiła: „Zrozumiałam, że zapomnienie nie jest mi pisane”, co symbolizuje nieśmiertelność Duszy, Natury, a więc Miłości, która zdolna jest do poświęcenia w imię ratowania swojego wybranka. To godny, wykwintny prezent na 110. rocznicę (1911 r.) napisania przez Łesię Ukrainkę swojego nieprzemijającego utworu, który różni badacze zaliczają to do fantasy, to do kryminału, to do baśni, to do głębokiego traktatu filozoficznego, zakorzenionego w tysiącletnich diamentach ludowej estetyki. Teraz pozostało dokonać jakościowych przekładów tego arcydzieła na różne języki świata, jak to dzieje się z arcydziełami autorstwa Szekspira, Maeterlincka, Saint-Exupéry’ego, Wyspiańskiego, Hauptmanna i in. Warto odwołać się do oceny utworu przez znanego brytyjskiego slawistę i tłumacza Patricka Cornessa, który ocenił „Pieśń leśną” jako „...jeden z najwybitniejszych utworów literatury światowej...” i dokonał jego wysokoprofesjonalnego przekładu. Radosną wieścią jest wydanie czternastotomowego jubileuszowego wydania spuścizny twórczej Łesi Ukrainki, a także asteroida nazwana na cześć Łesi Ukrainki (2616 Lesya), którą w 1970 roku naukowcy odkryli w pasie planetoid między Jowiszem a Marsem. Zatem Łesia Ukrainka jako gwiazda miłości do Ukrainy krąży w dalekim kosmosie, ratując nas od niepamięci i bezduchowości. A w „Pieśni leśnej” Łesia spełniła swoje najskrytsze marzenie – ona mimo wszystko stała się „PIEŚNIĄ”!
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor HRYCENKO, m. Krzywy Róg. Nikt nie zdołał mnie przekonać, że nie jestem poetą – tylko rymopisem. Zatrzymuje mnie, być może, głos Boży, jeśli już nie zatrzymała mnie własna matka… Większość moich rówieśników z Marije-Dmytriwki, gdzie mieszkali moi rodzice, pracowała lub uczyła się w Dniepropietrowsku. Znalazłem tam pracę i ja, ale zmuszony byłem jechać do Krzywego Rogu: aby otrzymać paszport, musiałem po zwolnieniu do rezerwy z szeregów armii powrócić, zgodnie z ówczesnymi prawami, na poprzednie miejsce pracy. Tak znów staję się ślusarzem samochodowym, mieszkam w akademiku, a w każdą sobotę wracam do rodzinnego domu. Dziesiątki lat będę odzwyczajał się od wsi i stepu. I nie zdołam. Jak to mówią, swojego losu nie objedziesz nawet koniem. Nie objechałem i ja, grzeszny. I trudno sobie wyobrazić, jak ułożyłoby się życie, gdybym gdzieś zboczył z „wyznaczonego szlaku”. Wydaje się, że musiało minąć całkiem niewiele czasu, a wczorajszy żołnierzyk stałby się takim, jak wszyscy. Już znacznie później zrozumiem, że mieszkańcy akademików dość często stają się wyrzutkami społeczeństwa, stopniowo opadając na jego dno. Ale mnie los oszczędzał, zsyłając od czasu do czasu swoje dary – dobrych ludzi. Spotkanie z dniepropietrowskim poetą Mychajłem Czchanem stało się dla mnie, młodego robotnika, bez przesady, brzemienne w skutki. Tak myślałem 50 lat temu, tak uważam i dzisiaj, niosąc pokutę przed pamięcią tego niezwykłego człowieka, który od razu uznał mnie za swojego – i ziomka-stepowca, i potencjalnego poetę, i przyjaciela, z którym, pomimo różnicy wieku, znanemu poecie było ciekawie… Gdyby młodość wiedziała… Przerywam myśl, bo nie chce się czuć siwobrodym, który opowiada o dawno zapomnianych czasach, wierząc we własne zmyślenia. Nigdy nie prowadziłem dziennika i nie pisałem do tej pory wspomnień. Z jakiegoś powodu jestem przekonany, że obiektywny dziennik to rzadkość, dlatego czytać cudze dzienniki trzeba jak każdą prozę, oddzielając autorską fantazję od prawdy. A wspomnienia w ogóle w większości przypadków mają podtytuł „Ja i wielcy”. Dlatego następne moje wersy – to opowieść nie o poecie Mychajle Czchanie, a o mojej pokucie przed nim, bo zgrzeszyłem mimowolnie: kiedy Mychajłowi Antonowyczowi było bardzo ciężko, nie było mnie obok, a o jego odejściu w zaświaty dowiedziałem się z gazety „Literaturna Ukrajina”. Po śmierci Nauczyciela (to słowo obok imion Jezusa Chrystusa i Mychajła Czchana piszę wielką literą) we mnie obudził się poeta: zachciało się „wyjść do ludzi” – mieć własny tomik. Udało się to zrobić dopiero w 1990 roku, obchodząc cenzurę i wydawnicze przeszkody. Tomik „Kronika miłości”, który dziergałem niezdarną ręką, chociaż byłem uczniem Mistrza, stał się podsumowaniem pracy „ucznia” i kamieniem węgielnym kapliczki, którą zamierzyłem wznieść w swojej duszy… A zaczęło się wszystko w styczniu 1969 roku. Do robotniczego akademika, w którym mieszkali, a niektórzy i dożywali wieku, kierowcy i ślusarze bazy samochodowej nr 20 m. Krzywego Rogu, zawitali pisarze: prozaik Serhij Zawhorodnij i poeta Mychajło Czchan. Grzech na duszę wezmę, jeśli opowiem o swoich wrażeniach. Podziękuję tylko Panu, że dodał mi śmiałości podejść, kiedy goście już się żegnali, do Mychajła Czchana i szarpnąć za rękaw: „A ja też piszę wiersze”, – szepnąłem, żeby nie słyszeli chłopcy. Szarpnąłem i wyciągnąłem los na loterii, na którym, jak mi się dzisiaj wydaje, były słowa „skazany na męki”. Jakie to męki? Nie czekajcie ode mnie epitetu „słodkie” (tak, z reguły, piszą o mękach twórczości). Te męki gorzkniały piołunem i smakowały łzą. Mychajło Czchan spojrzał na zegarek: – Dzisiaj, gołąbku, już późno, ale jutro przyjeżdżaj do hotelu „Metałurh”… Wydaje się, że tutaj już można niewielką powieść napisać, bo przygotowywałem się do tego spotkania bardziej starannie niż do randki z dziewczynami. Dzisiaj, kiedy minęło tak wiele lat, nawet nazwa ulicy (Kołyskowa!) wydaje mi się symboliczna: raz nachyliwszy się nad moją kołyską, bo w poezji byłem niemowlęciem, poeta niańczył mnie lat sześć-siedem… Mychajła Antonowycza w hotelu jeszcze nie było – razem z innymi (tej zimy do Krzywego Rogu zjechali się pisarze z całej Ukrainy, zapamiętali się, w szczególności, Andrij Patrus-Karpatskyj i Petro Synhajiwskyj) występował na nowych budowach Krzywbasu. W pokoju Czchana chorował na grypę Ihor Puppo. Biegnę do sklepu. Wybór marny. Trzeba było ratować konfiturą różaną i herbatą (widocznie jednak coś pomogło, bo po 30 latach Ihor Petrowycz, spotkawszy się ze mną na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym, już w chwili pożegnania objął: „A ja cię nawet nie poznałem!”). Gdzie tu poznać po tylu latach wczorajszego żołnierza, który w armii zaczął lepić wers do wersu w języku rosyjskim, jak i należało w tamtych czasach. Wierszyki, szczerze przyznać, były niezdarne, grafomańskie. Mychajło Antonowycz spojrzał na nie i (co to dobra dusza!) powiedział, zwracając się do Ihora Petrowycza: „Ja, być może, nieco przetłumaczę…” On nie przetłumaczył (tłumaczyć nie było czego), ale wlał w moją duszę wiarę i… w ciągu kilku wieczorów przekuł na swój sposób: „Pisz językiem mamy…” Tak zaczęły się lekcje Dobra i Poezji. Porzuciłem Krzywy Róg (uważałem i uważam go za rodzinny, bo tutaj i szkołę skończyłem, i z komsomolskiego skierowania – w duchu czasu! – poszedłem zarabiać staż pracy) i pojechałem do Dniepropietrowska. Pracowałem w słynnym „Piwdenmaszu” jako ślusarz-montażysta, a co tydzień, zrymowawszy dziesiątkę wersów, jechałem na lewy brzeg Dniepru, żeby, przeszedłszy kilkadziesiąt metrów ulicą Kalinową (!), trafić w gości do Mychajła Antonowycza… W rozmyślania nad rolą Poety w moim życiu wdziera się proza, bo przypominają się nagle barszcze, którymi gospodarz podkarmiał gościa. Oto już ile lat, występując przed czytelnikami, obowiązkowo wspomnę te gościny: – Wyobraźcie sobie, że i do was przez wiele lat chodzi i chodzi neofita poezji… Nie zachowałem rękopisów, pokreślonych ręką Mychajła Antonowycza. A kreślić on lubił: „Oto jak trzeba!” Dość często i nie wyjaśniał, dlaczego tak trzeba, – to docierało później. Wspominając po wielu latach tę naukę, nie mogę pochwalić się, że w rękach mistrza-szlifierza stałem się drogocennym kamieniem. Bardziej prawdziwym będzie porównanie do rzeźby: z dzikiego stepowego kamienia Mychajło Antonowycz odłupał to, co najmniej potrzebne (czy udało mu się bardziej niż autorom scytyjskich bab, sądzić nie mnie). Należy zauważyć, że lekcje Poezji jednak kończyły się czytaniem wierszy: Mychajło Antonowycz, wyraziwszy aprobatę lub niezadowolenie, zaczynał czytać swoje. Podobna historia zdarzała się nie tylko ze mną. Hawryło Prokopenko, dniepropietrowski poeta, zapraszał nas posłuchać swoich wierszy, a zmuszony był słuchać Czchana…
Prawa poezji przychodziły mi z trudem. Znacznie szybciej pod wpływem Mychajła Antonowycza przebudziła się dusza. Czy zapomnę nasze wędrówki po Dnieprze (od redakcji do redakcji, gdzie Nauczyciel próbował coś wydrukować, bo tak ciężko żyło się za 32 karbowańce emerytury), owe szczere rozmowy i o dawnych czasach, i o współczesności? Nasłuchawszy się o Iwanie Sirku, kupiłem odpowiednią odznakę. I od razu – szczera rada od kuratora roku: „Zdejmij, Witiu, żebyś nie napytał biedy!”. Za to inny wykładowca, dowiedziawszy się o mojej przyjaźni z Chchanem, dał mi do poczytania „Sobór” Ołesia Honczara: z nieuczciwym człowiekiem Mychajło przyjaźnić się nie będzie! Z rąk Mychajła Antonowycza otrzymałem tomik Wasyla Symonenki, wydany w Moskwie. „Witi od Chchaniska w imieniu Ukrainy. 17. XI. 73 r. M. Chchan”. W tomiku – dziesiątki podkreśleń – zwróć uwagę, powiada, na błędy językowe tłumacza. Tak wciągnąłem się w tłumaczenia... Czasem myślę, że bez Mychajła Antonowycza nie zostałbym poetą. Powiedziałem to kiedyś Wiktorowi Sawczence, który kierował obwodową organizacją pisarską. Ten zaprzeczył: „Zostałbyś, tylko innej orientacji twórczej...”. Może i tak. Kiedy przeczytałem esej Wiktora Sawczenki „Bóg nie daje krzyża ponad siły”, po raz kolejny przekonałem się, że pod wpływem Mychajła Chchana pozostawało całkiem sporo moich starszych braci w piórze. Mimowolnie wspominam, jak Chchan zorganizował wyjazd twórczy kijowskich pisarzy na rodzinną Apostołowszczyznę. Odwiedzili oni także wieś Mychajło-Zawodśke, gdzie „odkopali” poetę-rolnika Iwana Bakłyćkiego („Ziemię zaorze – napisze wiersze...”). Odkładam pióro, biorę z półki tomik „Kuranty”. Dedykacja („Chrześniakowi”, „Stepowcowi...”) i poprawki, poprawki na stronach (niech choć jeden czytelnik wie, jak u poety było naprawdę!). Czasem próbowałem podstawić swoje słabe ramię: to „pożyczyłem” dwie dychy na wyjazd do Kijowa, to napisałem recenzję tomiku i wysłałem do kijowskiego czasopisma (początkowo zatwierdzili, a potem odmówili, bo, powiadają, spóźniłem się), to przyprowadziłem za rękę do Chchana znajomego studenta starszego roku, żeby napisał pracę dyplomową o dnieprzańskim poecie. Lecz kiedy urodził mi się syn (byłem na czwartym roku), moje wizyty stawały się coraz rzadsze. Pewnego razu zastałem Mychajła Antonowycza na podwórku – palił rękopisy. Prawie z ognia wyrwaną podarował mi powieść „Kamjańskie ballady”, która dopiero po wielu latach została wpisana do rejestru jego utworów. – Masz, może kiedyś przeczytasz – powiedział z bólem Nauczyciel. Zrozumiałem, że znowu „Do druku nie zatwierdzono”. Przeczytałem i zachowałem. A kiedy „dorosłem” (byłem w tamtym czasie redaktorem gazety rejonowej), dojrzała myśl, że pora spłacać długi. Postanowiłem wydrukować w gazecie („Dwie kolumny z kontynuacją”), ale oddałem do nowo powstałego almanachu „Saksahań” (był rok 1991). Kilka egzemplarzy pierwszego i kolejnych numerów wysłano do Kijowa, w szczególności Ołesiowi Honczarowi. I otrzymaliśmy list z podziękowaniami właśnie za publikację „Kamjańskich ballad” Mychajła Chchana (pewnie Ołeś Honczar znał autora, bywając w Dnieprze). I stało się lżej oddychać: rozpoczęła się pokuta za grzechy. A tajemnice Poezji otworzyły się przede mną, kiedy do mojego domu zawitała bieda... I kiedy ktoś z tych, którzy przyjaźnili się z Mychajłem Antonowyczem i czytali jego wiersze, znajduje w moich tomikach mocne („prawie chchanowskie!”) wersy, odbieram to jako najwyższą pochwałę, bo nie przyniosłem wstydu Nauczycielowi, który dostrzegł we mnie to, czego ja sam jeszcze nie widziałem („Witi Hrycence – młodemu pędowi nieśmiertelnej mowy kozackiej”, – napisał Poeta na swojej „Ozonii” w styczniu 1969 roku). Kiedy w 1973 roku czasopismo „Prapor” (miasto Charków) wydrukuje wybór moich wierszy, w przedmowie napisanej przez Mychajła Chchana będzie mowa o młodym robotniku: „W nim żyła tymiankowa niewinność uczuć, on szeroko i z zainteresowaniem patrzył na świat. Bardzo chciało mu się śpiewać, a głosu jeszcze nie było...”. Uznał Nauczyciel, że poezji młodego ślusarza jeszcze daleko do szczytów, ale i w nizinach trafiają się dobre kwiaty, wszak czystość, szczerość nadziei i dążeń, swoboda poetyckiej myśli, zdaniem Poety, są oznakami prawdziwego talentu. Dwa lata przeleżał ten wybór wierszy w teczce redakcyjnej. W tym czasie zdążyłem już zostać studentem i ukończyć pierwszy rok wydziału filologicznego. Że uczyć się gruntownie ojczystego języka trzeba całe życie, słyszałem od Nauczyciela nieustannie. Nie zaszkodziłoby też zdobyć wyższe wykształcenie (Mychajło Antonowycz szczerze ostrzegał, że wykształcenie filologiczne w Związku Radzieckim jest niebezpieczne, bo inaczej myślących filologów wyrzucają z pracy, wszak filologia i ideologia, powiadał, są bardzo bliskie). A dlatego, kiedy w liczbie najlepszych młodych robotników skierują mnie na oddział przygotowawczy Uniwersytetu Dnieprzańskiego, zgodziłem się zostać inżynierem-rakietnikiem, lecz w ostatniej chwili, na szczęście, opamiętałem się. I pomoże mi w tym jeszcze jeden dobry człowiek – konsultant literacki czasopisma „Dnipro”, poeta Andrij Miastkiwśkyj: „Wiktorze, twoje wiersze mi się spodobały. Będę rekomendował do druku...”. Z tym listem przyszedłem do komisji rekrutacyjnej jesienią 1971 roku: „Mam skierowanie na wydział fizyczno-matematyczny, ale chcę studiować język ukraiński...”. Tamtego roku niewątpliwie miałem szczęście. W szczególności na spotkania z dobrymi ludźmi. Członek komisji rekrutacyjnej Anatolij Popowśkyj, przyszły doktor nauk filologicznych, nie lenił się z listem Andrija Miastkiwśkiego zapukać do „wysokich” drzwi. Tak zostałem studentem roku zerowego (otrzymywałem nawet stypendium!), uczyłem się ojczystego języka z pomocą tegoż A. Popowśkiego, powtarzałem zapomniane przez siedem lat inne dyscypliny filologiczne. Poczułem wsparcie także od rodziców. Kilka publikacji w gazecie rejonowej „Silśke żyttia” (osiedle Sofijiwka), zwycięstwo w konkursie młodych poetów, przeprowadzonym przez „rejonówkę”, otworzyło przede mną drzwi redakcji – zaproponowali miejsce korespondenta. I tutaj ważne słowo powie ojciec: „Ja oto tyle lat pracuję jako księgowy, nie mając dyplomu, i codziennie czekam, że zastąpią mnie jakąś młodą głów... główką, która będzie miała papierek z pieczątką. Ucz się, póki żyję. Ja uczyłbym się całe życie, gdyby ktoś mnie karmił”. Uczyłem się pierwszy rok aż nadto pilnie. Do uniwersyteckiego studia literackiego „Hart” imienia Wołodymyra Bułajenka przyszedłem później od swoich kolegów z roku, ale z czasopismem „Prapor”. I jeśli wczorajszego ucznia Anatolija Szklara (8 lat wcześniej zostanie on członkiem Związku Pisarzy) uczyłem pisać pierwsze wiersze, to starsi koledzy Mykoła Semeniuk, Lesia Omelczen-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ko, Wołodymyr Buriak, Jurij Kyrychenko (dziś znani poeci) będą patrzeć z pewną pogardą. Kierownik studia literackiego Leonid Sachno czasem przestrzegał: „Zobaczymy, co Wiktor napisze na piątym roku”.... Nasłuchawszy się legend o represjonowanym studencie (czy nie o Iwanie Sokulskim?), który rzekomo chodził po wydziale filologicznym i wszystkich napotkanych chłopaków pytał, która godzina, a za odpowiedź po rosyjsku wymierzał policzek, ja ze swoim sąsiadem po pokoju Mykołą Szewczenką (uczył się na oddziale rosyjskim, ale nazwisko zobowiązywało) w tramwajach głośno rozmawialiśmy czystą, na ile tylko mogliśmy, ukraińszczyzną. Ludzie oglądali się na nas zdziwieni. Wtedy Mykoła warczał: „Co, usłyszeli język obcy?” Praktykę na piątym roku odbywałem w wiejskiej szkole. Okoliczności zmusiły (synek miał już rok). Na zmianę z żoną zajmowaliśmy się dzieckiem, na zmianę biegaliśmy na zajęcia. Szczęśliwy ojciec, kołysząc syna, napisze „fantastyczny” wiersz „Jak Bohdan chodził po kwiaty” (nie wierzyło się, że ten maluch kiedyś wyrośnie i przyniesie z ciemnego gaju kwiaty dla mamy) i po raz pierwszy w życiu zostanie najlepszym studentem – podwyższonego stypendium akurat wystarczało na czynsz.
Rejon Magdalinowski graniczy z Połtawszczyzną. Stąd „rzut kamieniem” do Nowych Sanżar i Zaczepiliwki, małej ojczyzny Borysa Olijnyka, „Kawalerska ballada” którego chwytała mnie za serce. Odpowiedź Poety nieco się opóźniła, ale były ku temu powody. „Rzeczywiście, Pański rękopis trochę się zawieruszył. A potem i ja się z nim minąłem na jakiś czas – pisał Borys Illicz. – Pańskie wiersze spodobały mi się swoją „nieuczesanością”, osobliwą intonacją, naturalnością, swobodą, ufną serdecznością. Najlepsze z nich (według mojego gustu, oczywiście) zaznaczyłem na marginesach rękopisu znakiem +. Analiza laboratoryjna Panu nie jest potrzebna, ponieważ dość dobrze władacie „sekretami twórczości”. Zauważę tylko, że jeśli rozpatrywać właśnie ten rękopis jako zgłoszenie przyszłej książki, to na zbiór tu jeszcze nie dojrzało. Otóż trzeba jeszcze trochę popracować. Mówię „trochę” nie w sensie „dyżurnej” frazy, lecz w dosłownym znaczeniu: do zbioru zabrakło bardzo niewiele…” Cenne rady znakomitego poety zapadły mi w pamięć na całe życie. Rozpoczęło się zdecydowane pielenie pola językowego, walka z niezdyscyplinowaniem frazy, nieprofesjonalnymi amatorskimi związkami wyrazowymi, niedokładnym rymowaniem. Szczególnie trafna była ostatnia rada: „Zwróćcie uwagę na brzmieniowość, na melodykę frazy, na wiersze końcowe, które powinny nieść ładunek niespodzianki, a nie rozpływać się amorficznie...” Lekcje Mistrza szczególnie się przydały, gdy zafascynowałem się sonetem, chociaż pierwszy zbiorek takich poezji nazwałem „Lekcje neoklasyków”. Skorzystałem też z rady, by przesłać najlepsze wiersze Iwanowi Drachowi, który pracował w redakcji czasopisma „Witczyzna”, lecz odpowiedzi nie otrzymałem. To byłoby już „przesadą”: i tak już było za dużo szczęśliwych dni i dobrych ludzi. Ale to później. A tymczasem ja – piątoroczniak, biorę inne lekcje: przygotowania do obrony pracy dyplomowej zaczęły się od listów do wiodących nowelistów lat 80. Hryhorija Tiutiunnyka, Iwana Czendeja i Jewhena Hucała. Nawet nie podejrzewałem, że w tamtych dniach spróbuję odsłonić (choćby dla siebie!) sekrety małej prozy, skoro temat pracy dyplomowej brzmiał: „Tradycje Antoniego Czechowa w ukraińskiej noweli”.
Cała trójka pisarzy odpowiedziała, każdy podzielił się swoją wizją problemu, choć, zdaniem Jewhena Hucała, nikt jeszcze nie zwracał się do nich z tak trudnym pytaniem. Dlatego Jewhen Pyłypowycz pięknie uniknął odpowiedzi: „Kiedy zacznę szczegółowo wyjaśniać, jakich czechowowskich tradycji chciałbym, moim zdaniem, przestrzegać w swojej pracy, tym samym automatycznie zacznę twierdzić, że rzeczywiście ich przestrzegam, że w mojej twórczości istnieją pewne ich modyfikacje. I tym samym postawię siebie obok wielkiego i niepowtarzalnego Czechowa...”
„Czechowa kocham za jego wielką duszę, za jego wielką inteligencję, przenikliwość, mądrość, hojność i oszczędność w słowach” – pisał Iwan Czendej. I przytoczył cytat z listów Czechowa, który z jakiegoś powodu wcześniej nie rzucił mi się w oczy, choć czytałem 12-tomowe wydanie mistrza rosyjskiej noweli: „Pieniędzy nigdy nie mam, i do nich z niewyrobienia prawie obojętny… Dla pieniędzy pracuję leniwie. Pisać dla pochwał? Ale one mnie tylko drażnią…” To „prawo” najwyraźniej żyje w mojej duszy podświadomie: czterdziestoczteroletni (w tym wieku Czechow już umarł!) wydałem swój pierwszy zbiorek, który, jak wszystkie następne, nie przyniósł ani sławy, ani pieniędzy. Z pięcioletnim wykształceniem ponownie przeczytał całego Czechowa Hryhorij Tiutiunnyk, marynarz Floty Pacyfickiej i przyszły mistrz współczesnej noweli ukraińskiej. Przeczytał i spontanicznie się zasmucił, bo „wesiołost' nikogda nie była sputnikom litieratury” (tego zdania Hryhorij Michajłowycz w owych dniach jeszcze nie znał). Później, już jako student, przeczyta Czechowa po raz drugi i przyjdzie do niego poczucie formy opowiadania, jego spójności. Czechow to dramatyczne albo liryczne napięcie i lakonizm: każde słowo jak obnażony nerw musi reagować w noweli, inaczej jest zbędne. Czechow to trafny, czyli realistyczny szczegół charakteru i nieodzowna, głęboka psychologia. Hryhorij Tiutiunnyk ujawnił też swoje sekrety: trzeba chorować tym światem, by odnaleźć treść, formę i zrozumieć to, co nazywa się tradycjami. Pracę dyplomową napisałem o twórczości Hryhora Tiutiunnyka. Recenzentka, wykładowca starej daty, wystawiła ocenę „dobrze”, która oczywiście nie zadowalała dyplomanta. Na szczęście przewodniczącą komisji była profesor z Kijowa Ołena Szpylowa, która osobiście znała Hryhora Michajłowycza i zajmowała się jego twórczością z pasją. Czterdzieści dodatkowych minut ciągnęła się miła rozmowa dwojga – absolwenta uniwersytetu i profesor. I w końcu upragnione: „Proponuję ocenić obronę celującą”.
W roku śmierci Hryhora Tiutiunnyka, jakby otrzymawszy rozkaz z zaświatów, piszę swoje pierwsze opowiadanie. W tym czasie, po trzyletnim nauczaniu, zacząłem pracować jako korespondent gazety rejonowej „Wiejski robotnik”, ale kontaktu z krzyworieskimi literatami nie miałem, dlatego wysłałem swoje „Czerwone kwiaty na białym polu” Jewhenowi Hucałowi. Ku mojemu zdziwieniu list otrzymałem z tego samego czasopisma „Dniepr” (wiersze, polecone przez Andrija M'jastkiwskiego, nigdy nie zostały wydrukowane). Początkującego prozaika ucieszyło i zasmuciło jednocześnie: „Jewhen Pyłypowycz przyniósł Pańskie opowiadanie. Spodobało się, ale proszę przysłać jeszcze coś!” Pilnie usiadłem do biurka. Pisałem nocami. Trzy poranki przychodziłem do pracy z czerwonymi oczami, zmuszając redaktora do węszenia wokół korespondenta: czy aby nie zabalował? Sekretu nie zdradziłem (chciałem sprawić kolegom niespodziankę), z niecierpliwością czekałem na siódmy numer czasopisma. Na próżno. Wysłałem list z jednym pytaniem: dlaczego? I odpowiedź: „Źle rozstawił Pan akcenty”. To oczywiście dotyczyło opowiadania „Własny korespondent”. A może także „Czerwonych kwiatów…”, o których później Jewhen Hucało napisze: „Pańskie opowiadanie „Czerwone kwiaty na białym polu” – dobre opowiadanie. Widać, że w tym czasie Pański talent nie próżnował. Jest tu ostry (bezwzględnie życiowy) konflikt, są ostre (bezwzględnie życiowe) charaktery. Pod względem kompozycji utwór także nie budzi wątpliwości. Choć utwór krótki, to powiedziano w nim wiele o ludzkim losie – wystarczyłoby na powieść! Jest wiele wiarygodnych szczegółów z życia współczesnej ukraińskiej wsi, choć można życzyć Panu jeszcze większej uwagi do szczegółu artystycznego, do charakterystyczności we wszystkim. Bezsprzecznie utwór pokazuje Pańskie nowelistyczne zdolności, przy czym etap nie tylko uczniowski, lecz w dużej mierze ukształtowany, pewny…. „Czerwone kwiaty na białym polu” można polecić do druku i publikować w Kijowie – tylko czy nasi wydawcy nie zaniepokoją się linią policyjną! W dzisiejszych czasach do wszelkich „efektów policyjnych” podchodzi się bardzo ostrożnie...”
Lotny list (tak Jewhen Pyłypowycz pisał do wszystkich, by pisać „krótko i jasno”) nadszedł w kwietniu 1982 roku. Prawie po 10 latach wyślę Mistrzowi czasopismowy wariant swojej powieści „Gniazdo Ojojczyne”, która stała się kontynuacją „Czerwonych kwiatów…” (organicznie „wrosły” w jej początek). Znów karteczka: położyłem na stole, postaram się przeczytać. Ucieszył się kijowski pisarz, że w Krzywym Rogu w tak trudnym czasie wychodzi almanach „Saksahań”.
Tłumaczenie maszynowe
Wadym PEPA, pisarz
Mój dobry znajomy Wasyl Ruban, młodszy ode mnie, po służbie w wojskach rakietowych Armii Radzieckiej studiował na wydziale filologicznym Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki, na specjalności „język i literatura ukraińska”. W 1967 roku, na trzecim roku, został, podobnie jak mnie pod koniec 1956 roku na czwartym, skreślony z listy studentów, a prościej mówiąc, wydalony z powodów politycznych. Na szczęście Wasylowi udało się znaleźć miejsce, gdzie mógł przytulić głowę. Osiadł we wsi Lisniki w rejonie kijowsko-światoszyńskim, w chacie swojej babki ze strony matki. Zawładnęły nim wiersze. Wraz z innymi prześladowanymi podobnie myślącymi poetami zapoczątkował tak zwaną Kijowską Szkołę Poezji. Przez dwa lata pracował jako redaktor literacki w wydawnictwie „Muzyczna Ukraina”. Ale i tam dopadli go czujni i wszechobecni „organy”. Pozbawiono go pracy. Znalazłszy się jakby w podziemiu, zuchwały Wasyl wytwarzał i rozprowadzał na terenach Instytutu Fizyki Jądrowej i ówczesnej Akademii Rolniczej ulotki z nieodmiennym hasłem: „Niech żyje samodzielna socjalistyczna Ukraina!” O aresztowaniu i pobycie w specjalnym izolatorze przy złowrogiej ulicy Wołodymyrskiej 32 w Kijowie napisał powieść „Konał zraniony przebiśniegiem śnieg” i puścił ją w samizdat. Ratując napisane krwią, zakopał je w grzesznej ziemi. Po proklamowaniu niepodległego Państwa Ukraińskiego wraz z krewnym szukał ukrytego, lecz nie udało się go znaleźć. Zarabiał na chleb powszedni jako kocegarz, a nawet kierownik klubu, najczęściej jednak jako ślusarz. Jego wiersze drukowano za granicą, m.in. w Anglii, w czasopiśmie „Wyzwolny Szlak”. Dla spotęgowania poetyckiego natchnienia napisał „Program Ukraińskiej Narodowej Partii Komunistycznej”. Wykryto go podczas masowych rewizji w 1972 roku u Jewhena Swerstiuka, który oczywiście został aresztowany i wysłany na Syberię bez powrotu. Świadomych patriotów, „swiedomych” według dzisiejszego złowrogiego slangu, sądzono za „agitację i propagandę antyradziecką”. Rubanowi zaś, podobnie jak Lewkowi Łukjanence w 1961 roku, postawiono zarzut z artykułu: „zdrada ojczyzny”. A to oznaczało 15 lat więzienia albo rozstrzelanie. Wyrok śmierci „zaszczycono” właśnie L. Łukjanenkę. 72 doby czekał w celi śmierci, dopóki Sąd Najwyższy nie zamienił „najwyższego wymiaru kary” na piętnaście lat pozbawienia wolności. W. Ruban, podobnie jak L. Łukjanenko, nieugięcie odmawiał składania zeznań w sprawach przeciwko swoim znajomym. Nieustępliwemu „wlepiono” „przymusowe leczenie”. Wtrącono go do Dniepropetrowskiego Obwodowego Szpitala Psychiatrycznego. „Strasznie, bardziej niż w więzieniu. Bo robią z tobą, co im się żywnie podoba” – wyznawał Wasyl po sześciu latach i dwóch miesiącach udręki w więzieniach i specjalnych psychiatrycznych więzieniach aż po Kazań. Po „zwolnieniu” nie mógł zaczepić się w pracy. Nie wydawano mu paszportu. Wykręcali się, że zgubiono go w czasie przewozu. Kaci nie mieli pojęcia ani w ząb, że o zbrodni w całej jej potworności czytelnicy dowiedzą się z powieści W. Rubana „Po przeciwnej stronie dobra”. Los cierpiętnika, a dokładniej niedoli, sprawia, że pisarz jest osobowością o potężnej sile ducha. Z natury został ukształtowany do niezwykłych czynów. Był przeznaczony do znaczących dokonań, do natchnionej twórczości. Zamiast tego przeszedł wszystkie kręgi komunistycznego piekła. Polityka imperialna werbowała do władczych gabinetów bezzasadnych gibkoszyjych, bo potrzebowała kogoś, kto by szczuł na takich ofiarnych, jak Lewko Łukjanenko i Wasyl Ruban, Stus, Symonenko… Ruban okazał się tak mocny i niepokonany, że mimo straszliwych prób przeżył 75 lat. Po proklamowaniu niepodległego Państwa Ukraińskiego kierował Kijowską Organizacją Związku Pisarzy. Na licznym zebraniu twórców słowa artystycznego nie mówił, lecz wołał, by nie podpisywać ryzykownego Memorandum Budapesztańskiego w takiej formie, jaka jest proponowana, i nie oddawać na łaskę srogiej ziemskiej doliny broni jądrowej. Kierownik frakcji „Sługa Narodu” w Radzie Najwyższej Ukrainy Dawyd Arachamija, najpewniej uzgodniwszy to z Biurem Prezydenta, wygłosił głośne oświadczenie. Uważa on za błąd rezygnację Ukrainy ze statusu nuklearnego. Kiedy Wasyl Ruban na zebraniu pisarzy wzywał, by nie podpisywać iluzorycznego Memorandum Budapesztańskiego, wtedy jeszcze świeżo upieczeni komuniści w dosłownym znaczeniu tego słowa zakrzyczeli dalekowzrocznego. Chociaż powoływał się na przestrogę przyszłym pokoleniom Tarasa Szewczenki: „Zginiesz, zginiesz, Ukrainо, Nie będzie znaku na ziemi… Sama się ukrzyżujesz. We złości Synowie twoi cię zabiją Skrzydlaci, a złowrodzy We łonie zginą, przepadną, Jak niedonoszone kurczęta!...” Jeden z wysokich urzędników przekonywał wtedy z ekranów telewizorów: nie wolno dawać w łapy małpie granatu, z którego wyjęto zawleczkę. Jeśli się nie mylę, po raz pierwszy w historii ludzkości władca nazwał małpami poddanych, którymi zaszczycono go, by kierował. Ujawnić to, czego nie da się wyprzeć, każe mi przykazanie zapisane w ludowej mądrości: „Wszystko zginie – tylko prawda zostanie”. Także pali świadomość to, że niepodległa Ukraińska Država odradza się istotnie jak świątynia na krwi patriotów, bezgranicznie oddanych swemu narodowi. Aby nie spotkało nas nieszczęście, trzeba zmobilizować wszystkie siły do samoobrony przed ośmiornicą czy też wężem globalizacji. Inaczej pożre i pochłonie wszystko na odwiecznej ukraińskiej ziemi, która od wieków jest rodzinną Matką-Ziemią. Nie daj Boże, do bezpamiętności, do utraty narodowej tożsamości, do zamglenia ukraińskiej świadomości narodowej. W niemal programowym artykule, który muszą studiować w jednostkach wojskowych FR, Putin zdobył się na „komplement” pod adresem „narodu bratniego”: „Rosjanie i Ukraińcy to jeden naród. Jak Mordwini, wśród których są mokszanie i erzanie”. Kto z przyszłych pokoleń może zgodzić się na taką samą głuchotę, niemotę i bezpamiętność, na które w FR skazani są mokszanie, Mordwini, erzanie? Już było, było w niewoli, w jarzmie. Z gardła wyrywał rozpaczliwe słowa palący rozpacz: Kobzo ma, żono wierna, Gdzież ja cię dziś podzieję? Czy na czystym polu spalić I popiołek puścić na wiatr? Czy na mogile położyć? Do przemijających władców wciska się czy aby nie drwiący zwrot Iwana Kotlarewskiego: „I nad naszym narodem Choć trochę jeszcze panuj!” Nazwana córką Prometeusza Lesia Ukrainka wiersz „Contra spem spero” zaczyna pouczająco dla przyszłych pokoleń: „Chcę żyć!” A kończy dodając otuchy: „Będę żyć! Precz, smutne myśli!”
Tłumaczenie maszynowe
W ramach projektu „Szczegóły życia Szewczenki” drukujemy skrócony wykład referatu Wołodymyra Melnyczenki, wygłoszony na posiedzeniu plenarnym Dziewiątych Międzynarodowych Czytań Szewczenkowskich w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie w Kaniowie, poświęconych tematowi: „Stworzenie nowej naukowej biografii Tarasa Szewczenki: podejścia koncepcyjne i strategie badawcze” (z okazji 160. rocznicy powrotu Tarasa Szewczenki na Ukrainę). Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Trzy lata temu, występując na Szóstych Międzynarodowych Czytaniach Szewczenkowskich, zaproponowałem, aby poświęcić obecne forum szewczenkoznawcze stworzeniu nowej naukowej Biografii Tarasa Szewczenki, po to, by podkreślić ogólnonarodowe znaczenie tej pracy i sformułować podejścia koncepcyjne do jej realizacji. Propozycja już wtedy została poparta, jednak najważniejsze jest to, że obecnie jest realizowana. Jestem wdzięczny pracownikom, działaczom Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, wszystkim szewczenkoznawcom, którzy rozumieją szczególne, strategiczne znaczenie tego problemu. Symboliczne jest to, że pierwszy krok do jego rozwiązania robimy na świętej dla każdego Ukraińca Tarasowej Górze. Nie mogło być inaczej! Bo właśnie na tej ziemi, w której 160 lat temu pochowano narodowego Geniusza i Proroka, musimy w duchu przysiąc, że pamiętamy jego testamentowe słowa: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Do autorskiego zespołu przyszłej Biografii poety, oczywiście, wejdzie tylko kilku uczonych szewczenkoznawców, ale wszyscy stoimy u kolebki narodzin zasadniczo nowej, zbiorowej, wielotomowej akademickiej Biografii Tarasa Szewczenki. Przypomnę, że w autografie swojej autobiografii (orientacyjnie pierwsza połowa lutego 1860 r.), napisanym bez tytułu, Taras Szewczenko nakreśla biograficzny zarys życia, zapewne nie myśląc o stworzeniu pełnowartościowej własnej biografii. Za to w tekście, zredagowanym i uzupełnionym przez Pantelejmona Kulisza i opublikowanym 18 lutego 1860 r. jako „List T. Gr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija””, autoryzowanym przez poetę i dwukrotnie nazwanym swoim, są nie tylko bezpośrednie aluzje, ale nawet bezpośrednie wskazówki co do tego. Przede wszystkim, oto te dwa zdania: „Moja własna dola, przedstawiona w prawdziwym świetle, mogłaby naprowadzić nie tylko prostego człowieka, ale i tych, u których prosty człowiek znajduje się w pełnej zależności, na rozmyślania, głębokie i pożyteczne dla obu stron. Oto dlaczego decyduję się ujawnić przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia”. Chociaż publikacja tego autobiograficznego dokumentu miała przede wszystkim sprzyjać wyzwoleniu krewnych Szewczenki z poddaństwa, poeta od razu ujawnił w nim także osobiste konkretne pragnienie: „Chciałbym przedstawić je w takiej pełni, w jakiej nieżyjący już S. T. Aksakow przedstawił swoje dziecięce i młodzieńcze lata – tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Tutaj jasno sformułowano historyczny kontekst, w którym własna biografia poety była mu droga i interesująca. Wreszcie, końcowe zdania cytowanego ważnego passusu: „Ale nie mam ducha wchodzić we wszystkie jej szczegóły. To mógłby zrobić człowiek, uspokojony wewnętrznie i uspokojony co do sobie podobnych zewnętrznymi okolicznościami”. Tym samym w wyobraźni Szewczenki pojawia się domniemany człowiek, który mógłby w przyszłości napisać jego bardziej szczegółowy życiorys. Zatem ideę stworzenia Biografii Tarasa Szewczenki można rozpatrywać jako zapowiedzianą przez samego poetę… Już po dwóch dekadach od śmierci Kobziarza, spod pióra jego późnego znajomego, ukraińskiego literaturoznawcy i pedagoga Mychajła Czałego, ukazała się w 1882 r. książka biograficzna o Tarasie Szewczence, po raz pierwszy przetłumaczona z rosyjskiego i skomentowana przez Waleriję Smilianską na początku obecnego stulecia. Autorem pierwszej naukowej biografii Szewczenki stał się wybitny ukraiński historyk literatury, pisarz Ołeksandr Konyski (t. 1 – 1898 r.; t. 2 – 1901 r.); praca otrzymała nowe życie o świcie niepodległej Ukrainy. W XIX–XXI wiekach autorskie naukowe i popularne biografie Tarasa Szewczenki oraz szkice o nim wydali Wasyl Masłow, Wałentyn Jakowenko, Wołodymyr Kranichfeld, Wasyl Domanicki, Serhij Jefremow, Bohdan Łepkyj, Ołeksandr Hruszewski, Mykoła Aszeszow, Wołodymyr Koriak, Wasyl Symowycz, Jewhen Szabliowski, Mykoła Bielczikow, Kostiantyn Paustowski, Marietta Szahinjan, Pawło Zajcew, Dmytro Kosaryk, Jewhen Kyryluk, Łeonid Chinkułow, Kateryna Doroszenko, Oksana Iwanenko, Ołeksandr Dejcz i Maksym Rylski, Jerzy Jedliciewicz, Pawło Fedczenko, Nazar Horbacz, Bohdan Czajkowski, Stanisław Rosowiecki i inni. Wymieniłem autorów w chronologii wydania dzieł biograficznych, nie wdając się w ich ocenę czy podkreślanie objętości i gatunku, co w danym przypadku nie jest ważne. Odnotuję jedynie, że pojawienie się nowych autorskich biografii Tarasa Szewczenki jest konieczne również w przyszłości, przede wszystkim w gatunku popularnonaukowym, w szczególności dla dzieci. Jednak, moim zdaniem, w naszych czasach żaden nowy autorski projekt naukowy w tej dziedzinie nie będzie przełomowy i prawdziwie perspektywiczny, gdyż nie przerośnie wybitnej biografii Tarasa Szewczenki, stworzonej w tym stuleciu przez wielkiego Ukraińca Iwana Dziubę. W krystalicznie zwięzłej formie ta biografia poprzedza „Szewczenkowską encyklopedię” w 6 tomach i wypełnia po brzegi niezrównany czwarty tom dwunastotomowej „Historii literatury ukraińskiej”, w całości poświęcony jednej postaci – Tarasowi Szewczence. Pięknie powiedział o tym dyrektor Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik Mykoła Żułynski: „Akademik NAN Ukrainy Iwan Dziuba dokonuje literaturoznawczej interpretacji twórczego dziedzictwa Kobziarza w połączeniu z opowieścią o jego życiowej i twórczej drodze. W procesie badania literackiej i obywatelskiej działalności Szewczenki uczony rozszerzał historyczny i estetyczny kontekst, w którym żył i tworzył wielki poeta i malarz, wyjaśniając naturę jego fenomenalnej popularności i wpływu na umysły i uczucia wielu pokoleń Ukraińców”. Biografia Tarasa Szewczenki autorstwa Iwana Dziuby jest kongenialna pod względem ducha, myśli i prawdy z utworami poety – takie żywoty Kobziarza rodzą się raz na stulecie. Po Dziubie nie można już dopuszczać obniżenia ogromnego poziomu autorskiej szewczenkoznawczej biografii. W moim rozumieniu to nie podlega dyskusji. Zupełnie inna sytuacja zaistniała z akademicką naukową zbiorową Biografią Tarasa Szewczenki. Została ona wydana prawie czterdzieści lat temu, a to ogromny okres na granicy stuleci i tysiącleci pod względem swojej historii.
historycznym dramatyzmem oraz tektonicznymi formacyjnymi zmianami społeczno-politycznymi, gospodarczymi i światopoglądowymi. W szczególności w warunkach rozpadu radzieckiego imperium i pierwszych dziesięcioleci ukraińskiej niepodległości wyraźnie uwidoczniło się, że historia spotkań Tarasa z Moskwą – realnych i wirtualnych – prawie niczego nas nie nauczyła. Bo przecież inaczej w ukraińskich relacjach z nią w okresie poradzieckim byłoby znacznie więcej duchowej siły i historycznej przenikliwości Szewczenki, zdrowego rozsądku i bezkompromisowej wiary, państwowotwórczej mądrości oraz politycznej determinacji. Moim zdaniem temat Moskwy i moskiewszczyzny w życiu oraz losach twórczych Tarasa Szewczenki powinien stać się osią nowej Biografii. Na szczęście w nowych realiach historycznych ukraińscy uczeni szewczenkoznawcy okazali się znacznie mądrzejsi, bardziej przenikliwi i przygotowani do kreatywnej pracy niż politycy i mężowie stanu w swojej dziedzinie. Do 200. rocznicy urodzin Kobziarza zakończono wydanie Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach. Przygotowały go Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy (tomy 1–6, 12), Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy (tomy 7–12) przy udziale pracowników Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy oraz Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy. Pod egidą Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy pod kierownictwem Mykoły Żułynskiego zrealizowano również zakrojony na szeroką skalę projekt encyklopedyczno-badawczy, który połączył wysiłki nie tylko uczonych Akademii Nauk, ale także humanistów i muzealników Ukrainy w celu napisania ponad 6 tys. 300 artykułów do „Encyklopedii Szewczenkowskiej” w 6 tomach (wydanej w latach 2012–2015). Zaprawdę zbiorowe prace szewczenkoznawcze, które mają znaczenie światowe! Prawdziwie dzielna praca uczonych! W rezultacie systemowo przeanalizowano, przede wszystkim w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, dorobek szewczenkoznawstwa z półtora wieku, co jest niezwykle potrzebne do stworzenia kapitalnego dzieła biograficznego, przywrócono do obiegu naukowego tabuizowane nazwiska działaczy historycznych i kulturalnych, o których nie wspominano w zbiorowej biografii czasów radzieckich. Zresztą, lepiej zacytuję ważne konstatacje kolegium redakcyjnego encyklopedii (przewodniczący – Mykoła Żułynski, sekretarz odpowiedzialny – Ołeksandr Boroń, zastępca przewodniczącego – Wałerija Smilianska): „W wydaniu przemyślano na nowo tradycyjne wyobrażenia o światopoglądzie Szewczenki, odsłonięto mitologiczne, folklorystyczne, literackie i psychologiczne podstawy obrazowania poety, nowatorstwo pisarskie i malarskie, wyjście daleko poza granice ówczesnych kanonów i norm estetycznych. Autorzy starali się każdy utwór Szewczenki rozpatrzyć monograficznie — w aspektach znaczeniowych, stylistycznych i językowych, wyjaśnić osobliwości poetyki. Szczegółowo naświetlono biografię artysty, otoczenie i miejsca pobytu, życie codzienne, historię wydania dzieł oraz upamiętnianie. Podano informacje o współczesnych poety, instytucjach związanych z jego osobą, organizacjach społecznych, nakreślono także postacie artystów — interpretatorów twórczości Szewczenki. Osobna warstwa tematyczna — udział Szewczenki w historii Ukrainy i jej działaczach”. Zatem jest wszystko, co niezbędne, aby po raz pierwszy postawić zadanie stworzenia naukowej Biografii Tarasa Szewczenki w historycznie nowych warunkach niepodległej Ukrainy. Oczywiście pod kierownictwem organizacyjnym i naukowym Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Pierwsza zbiorowa Biografia typu akademickiego, przygotowana w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki AN USRR, ujrzała światło dzienne w 1964 r. (autorów było zaledwie trzech – J. P. Kyryluk, J. S. Szabliowski, W. J. Szubrawski). To ona została położona u podstaw następnej, już wspomnianej zbiorowej naukowej Biografii Tarasa Szewczenki, wydanej dwadzieścia lat później i do dziś nieprześcignionej przez nowe podobne wydanie. Otóż w Przedmowie do tej książki autorzy słusznie motywowali możliwość i konieczność jej wydania zwiększeniem w ciągu dwóch dziesięcioleci bazy źródłowej, zwłaszcza, „co najważniejsze”, ukazaniem się w latach 1976–1977 dwutomowego „Słownika Szewczenkowskiego” „z dużą liczbą różnej objętości rozpraw biograficznych”. A wracając do monumentalnej, wieloprofilowej, niezrównanie bogatszej sześciotomowej „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, która faktycznie stała się wybitnym podsumowaniem współczesnego ukraińskiego szewczenkoznawstwa, przekonujemy się o historycznej, społeczno-politycznej, narodowo-patriotycznej konieczności stworzenia zasadniczo nowej zbiorowej Biografii Tarasa Szewczenki w formacie akademickim. Zdobyte doświadczenie organizacyjne jest przede wszystkim ważną rękojmią niezwłocznego opracowania koncepcji tego kapitalnego dzieła. Nawiasem mówiąc, sztafetę od poprzedniego wydania najlepiej przekaże wybitna szewczenkoznawczyni Wałerija Smilianska, która zresztą jest znaną autorką z biograficznej Szewczenkiany. Pozwolę sobie zaproponować zarys koncepcyjny naukowej zbiorowej Biografii Tarasa Szewczenki w sześciu tomach, całkowicie rozumiejąc, że mogą istnieć także inne warianty. Tom pierwszy. Objawienie (1814–1837). Czyli od dnia narodzin Tarasa Szewczenki do czasu, kiedy zaczął pisać wiersze. Przypomnę, że sam poeta zaświadczył: „Wiersze kochałem od dzieciństwa i zacząłem pisać w 1837 r.”. Tą datą orientacyjnie datuje się balladę „Pryczynna”, która zaczyna się genialnie prostymi wersami, wyrytymi w genotypie każdego Ukraińca: Ryczy i jęczy Dniepr szeroki, Zły wiatr zawodzi, wyje w krąg, Wierzby do ziemi gnie wysokie, Górami spiętrza falę w krąg. Sądząc po wszystkim, właśnie ten utwór zachwycił Karola Briułłowa. Przypomnę, że Apollon Mokrycki, który wstawiał się za nim, aby uwolnić Szewczenkę z poddaństwa i umożliwić mu naukę w Akademii Sztuk Pięknych, zapisał w dzienniku 31 marca 1837 roku: „Pokazałem jego (Szewczenki. – W. M.) wiersz, z którego Briułłow był bardzo zadowolony, i widząc w nim myśli i uczucia młodego człowieka, postanowił wyciągnąć go ze stanu poddańczego…” (Wyróżnienie moje. – W. M.). Zatem to właśnie talent poetycki młodego Szewczenki skłonił Briułłowa do zajęcia się sprawą jego uwolnienia z poddaństwa! Oczywiście Briułłow docenił także zdolności Szewczenki-malarza. Zatem jeszcze przed znajomością młodego Szewczenki z wybitnym Briułłowem, a tym bardziej przed pełnym zanurzeniem go w elitarne kręgi artystów skupionych wokół niego, na długo przed uwolnieniem z poddaństwa Szewczenko wykołysał w swojej duszy zesłane przez Boga powołanie poetyckie. Po dwóch dziesięcioleciach, na zesłaniu, wyzna w swoim Dzienniku: „Dziwne jednak jest to wszechmocne powołanie. Dobrze wiedziałem, że malarstwo — to mój przyszły zawód, mój chleb powszedni. I zamiast zgłębić jego głębokie tajemnice, i jeszcze pod kierunkiem takiego”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nauczyciela, takiego jak nieśmiertelny Briułow, pisałem wiersze, za które nikt mi nawet grosza nie zapłacił, i które w końcu odebrały mi wolność, a które mimo wszechmocnego, bezlitosnego zakazu nadal po cichu skrobię… Naprawdę dziwne to nieustanne powołanie”. Jak wiadomo, Szewczenko doskonale poznał także „głębokie tajemnice” malarstwa i stał się wybitnym artystą, a w Akademii Sztuk nadano mu w 1860 roku tytuł akademika. Mimo to w tym zapisie dziennikowym szczególnie przekonująco wyraził dawne przeczucie, że „zajmowanie się wyłącznie malarstwem… kryło w sobie pewne niebezpieczeństwo rozpuszczenia się w kulturze imperialnej, podczas gdy twórczość słowna w języku ojczystym pozostawiała go wraz z jego narodem w żywym dialogu”11. Najważniejsze zaś, że Szewczenko pozostawił wszystkim Ukraińcom pewne, silne i przekonujące rozumienie swego poetyckiego powołania – pojmował je jako boską nakazowość. To było Bogopowołanie! Tom drugi. Powołanie (1837–1847). Obejmie on okres do aresztowania Szewczenki i wysłania go na zesłanie. To ten historyczny czas, kiedy Szewczenko wystąpił, używając słów Iwana Dziuby, „przeciw imperium”. Nie mam możliwości, a także potrzeby, rozwijać panoramy każdego tomu, wyrażam jedynie pewne refleksje dotyczące akcentowania, że tak powiem, filarowych, określających tematów. W biograficznej polifonii drugiego tomu ważne byłoby szczególnie wyraźnie zapoczątkować temat „Czyhyryne, Czyhyryne...” – jedynego w twórczości Szewczenki wiersza, który trzydziestoletni Kobzarz napisał w Moskwie 19 lutego 1844 r. podczas jej pierwszej wizyty. Właśnie ten wiersz otworzył antymoskiewski okres twórczości Szewczenki, który szczególnie ważne jest przeanalizować w drugim tomie. Przypomnę, że wszystkie inwektywy Szewczenki pod adresem Moskwy zawarte są w jego utworach poetyckich, napisanych w latach 1844–1845, to znaczy po „Czyhyryne, Czyhyryne…”, przede wszystkim w poemacie „Sen” (komedia), który, według określenia Iwana Dziuby, „stał się wyzwaniem poety rzuconym potężnemu, lecz niezdolnemu ostać się przed sądem rozumu imperium”. Tom trzeci. Zesłanie (1847–1857). W tym tomie ważne jest pełne uwzględnienie prac specjalnych, przede wszystkim znanego szewczenkologa Leonida Bolszakowa, które ujrzały światło dzienne już po wydaniu poprzedniego akademickiego wydania Biografii Tarasa Szewczenki12. Przypomnę, że za dokumentalną trylogię „Lata niewolnicze” („Быль о Тарасе”) uczony został w 1994 r. uhonorowany Państwową Nagrodą Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Baza dokumentalna okresu żołnierki poety została niedawno wzmocniona nowym korpusowym wydaniem swoistej grupy dokumentów przyżyciowych o Szewczence – akt śledczych i nadzorczych, sporządzonych w kancelarii resortów żandarmerii i wojska, a także instytucji centralnych i gubernialnych, obejmujących całe dziesięciolecie katorgi13. Wieloletnia praca nad książką „Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki. Komentarz autorski” przekonała mnie o konieczności głębszego podejścia do zapisów Szewczenki z okresu zesłania i szerszego ich wykorzystania. Tom czwarty. Powrót (1857, sierpień – 1858, marzec). Powrót Szewczenki z zesłania do Petersburga Iwan Dziuba słusznie nazwał „spowolnionym”, gdyż trwał on prawie osiem miesięcy. Jestem absolutnie przekonany, że ten okres zasługuje na osobny tom. Nawiasem mówiąc, w już wspomnianej akademickiej monografii z czasów radzieckich (1984) temat powrotu poety zajmował ponad dwanaście procent tekstu; w przybliżonej proporcji może on pozostać także w fundamentalnym sześciotomowym wydaniu. Na długiej i żmudnej drodze byłego zesłańca do Petersburga najmniej zbadanym pozostawał pobyt Szewczenki w Moskwie od 10 do 26 marca 1858 r., kiedy poeta zatrzymał się u swego przyjaciela Mychajły Szczepkina. Wybitny szewczenkolog Serhij Jefremow uważał nawet, że Taras
Szewczenko „znał mało” Moskwę. W rzeczywistości Kobzarz dobrze poznał to miasto, o czym świadczy m.in. sporządzona i wydana przeze mnie Mapa pobytu Tarasa Szewczenki w Moskwie. Zatem bez głębokiego ujawnienia pobytu tego narodowego geniusza w Moskwie nie można już stworzyć jego nowej, naprawdę naukowej Biografii, tym bardziej że ten okres jego życia został wszechstronnie zbadany14.
Tom piąty. Modlitwa (1858–1861). Lata te były, według trafnego określenia Iwana Dziuby, latami „sławy i samotności”. Moim zdaniem były to także lata modlitwy poety. Za Ukrainę, za krewnych, którzy pozostawali pańszczyźnianymi chłopami, za przyjaciół i wszystkich „pracujących ludzi”, na „okradzionej ziemi”, za siebie. Modlił się, by Pan „złoczyńców powstrzymał”. O tym niezbicie świadczy m.in. jego „Modlitwa”, stworzona w maju 1860 r. w trzech wariantach. Oto pierwszy:
Carzom, wszechświatowym szynkarzom,
I dukaci, i talary,
I pęta kutii ześlij.
Robotniczym głowom, rękom
Na tej okradzionej ziemi
Swoją siłę ześlij.
Mnie zaś, mój Boże, na ziemi daj miłość, serdeczny raj! I nic więcej nie dawaj! Niedoścignienie powiedział o tym sto dziesięć lat temu Korniej Czukowski — syn chłopki z guberni połtawskiej, który urodził się w Petersburgu, został, według jego relacji, ze względu na niskie pochodzenie wydalony z odeskiego gimnazjum, w artykule „Szewczenko” (1911): „U niego są tak częste apostrofy, prośby — do ludzi, do Boga… do Muzy, do Ukrainy, do losu. Powiedziałbym: to był geniusz modlitwy”. Gruntowne opracowanie tego tematu w jego rozwoju w pracach Jurija Barabasza, Iwana Dzjuby, Jurija Iwakina, Leonida Pluszcza, Wołodymyra Janiwa oraz w publikacji encyklopedycznej badaczki młodszego pokolenia Ireny Daniłenko pozwala mieć nadzieję, że znajdzie ona godne, znaczące miejsce w niniejszym tomie i nabierze niezbywalnego znaczenia. Chodzi o pełne ujawnienie tego, jak właśnie Taras Szewczenko, mówiąc wyważonymi słowami wspomnianej literaturoznawczyni I. Daniłenko, „w artystycznym dialogu z Twórcą i z samym sobą dążył do odnalezienia najwłaściwszej drogi harmonizacji ziemskiego życia, kierując się priorytetami wyższego prawa moralnego”. Tom szósty. Nieśmiertelność (1861 r. – obecnie2
T. Szewczenko. Fotografia. 1860. Fotograf I. Doss
ność). W poezji Szewczenki nieśmiertelność wspominana jest tylko raz, ale jakże dobitnie! Pod koniec wiersza „Muza” (1858) poeta prosi ją, by nie opuszczała go ani w nocy, ani w dzień, ani wieczorem, ani rano, i by uczyła go nieskłamanymi ustami mówić prawdę:
Pomóż modlitwie działać aż do końca.
A gdy umrę, moja święta!
Moja ty matko! Złóż
Swego syna do trumny
I choćby jedną łzę
W oczach nieśmiertelnych pokaż.
W nieśmiertelnych oczach Szewczenkowej muzy, która sto sześćdziesiąt lat temu pochyliła się nad trumną poety, na wieki zastygła łza, która znaczyła jego nieśmiertelność. Kobzarz jest nieśmiertelny, podobnie jak naród ukraiński. Najlepiej powiedzieli o tym Iwan Dziuba i Mykoła Żulinski: „Szewczenko jako zjawisko wielkie i wieczne jest niewyczerpany i nieskończony. Z woli historii utożsamia się on z Ukrainą i wraz z bytem ojczystego państwa trwa dalej, wchłaniając w siebie nowe dni i nowe doświadczenia narodu, odzywając się na nowe bóle i myśli, stając się wobec nowych tablic losu. Rośnie i rozwija się w czasie, w historii, a my wciąż musimy iść i iść ku jego zrozumieniu. Jesteśmy na wiecznej drodze do Szewczenki...” (Wyróżnienie moje. – W. M.).
Dla tego życiowo ważnego dla nas zrozumienia proponuję wreszcie podjąć się stworzenia nowej, wielotomowej naukowej Biografii Tarasa Szewczenki, której każdy tom przenikałby w najgłębsze zakątki ludzkiej duszy. Rozumiem to dosłownie. Autorzy Biografii powinni nadać tekstowi serdeczność, a żywym przykładem niech będzie dla nich autobiograficzny dokument Szewczenki, jego Dziennik, czytając który słyszymy bicie czystego i udręczonego serca poety; ten unikalny utwór jest werbalnym obrazem jego kardiogramu. Tylko taka nowa naukowa Biografia Tarasa Szewczenki będzie niezbędna zarówno szewczenkoznawcom, innym uczonym-humanistom, jak i najszerszym kręgom jego szczerych miłośników, którzy pragną dokładniej poznać życie poety, zagłębić się w jego twórczość i światopogląd. Na koniec jeszcze raz zastrzegam, że nie stawiałem sobie za cel wyliczania wszystkich, nawet najważniejszych tematów nowej Biografii Szewczenki, a jednak przedstawiłem jej wyraźny zarys konturowy z przejrzystym szkieletem oraz kilka ważnych wątków. Mocnym i niezawodnym fundamentem przyszłego wielotomowego wydania staną się znaczące naukowe dorobki uczonych, zwłaszcza
wyżej wspomniane wydania oraz wybitne dzieło Iwana Dziuby. W Ukrainie znajdą się utalentowani szewczenkoznawcy, zdolni zrealizować wybitny projekt narodowy; w jego twórczej przestrzeni wyrośnie nowa młoda plejada biografów Szewczenki. Zatem, mówiąc mądrowanymi słowami Tarasa Szewczenki z jego Przedmowy do wydania „Hajdamaków” (1841), „начнем же убо начало книги сице…” Nie mam żadnych złudzeń co do ogromu, pracochłonności i długotrwałości tej pracy. Jest ona obliczona nie na lata, ale na dziesięciolecia. Do wielkiego celu nie blisko iść światem, lecz czas już wyruszyć w drogę. W pełni zdaję sobie sprawę ze złożoności, a nawet ciężaru obecnej sytuacji historycznej, jednak jestem przekonany, że Taras Szewczenko nie cofnąłby się przed tak ważną sprawą narodową. Niech nam po raz kolejny staną się pouczające jego słowa: „Горе нам! Но, братія, не вдавайтесь в тугу, а молітесь Богу і работайте разумно, во ім’я матері нашої України безталанної. Амінь”.
——————————— 1 Czałyj M. Życie i twórczość Tarasa Szewczenki. Zbiór materiałów do jego biografii. Kijów: Wesełka, 2011. 264 s. 2 Koniśkyj O. Taras Szewczenko-Hruszowski: Kronika jego życia. Kijów: Dnipro, 1991. 702 s. 3 Dziuba I. Taras Szewczenko. Kijów: Wydawniczy dom „Alternatywy”, 2005. 704 s.; Jego też. Taras Szewczenko. Życie i twórczość. Kijów: Wydawniczy dom „Kyjiwo-Mohylańska Akademia”, 2008. 718 s. 4 Dziuba I. Na wieki niezbędny // Encyklopedia Szewczenkowska: w 6 tomach. T. 1. Kijów, 2012. S. 19–68. 5 Dziuba I. Taras Szewczenko // Historia literatury ukraińskiej. T. 4. Kijów: Naukowa Dumka, 2014. 720 s. 6 T. H. Szewczenko. Biografia / W. S. Borodin, J. P. Kyryluk, W. L. Smiliańska, J. S. Szabliowskyj, W. J. Szubrawskyj. Kijów: Naukowa Dumka, 1984. 560 s. 7 Zob.: Melnyczenko W. Moskwa w twórczym losie Tarasa Szewczenki. Moskwa: Domaszniaja biblioteka. 2015. 496 s. 8 Kyryluk J.P., Szabliowskyj J.S., Szubrawskyj W.J. T. H. Szewczenko. Biografia. Kijów: Naukowa Dumka, 1964. 634 s. 9 T. H. Szewczenko. Biografia. S. 10. 10 Smiliańska W. Biograficzna szewczenkiana (1861–1981). Kijów: Naukowa Dumka, 1984 i in. 11 Dziuba I., Żulynśkyj M. Na wiecznym szlaku do Szewczenki // Szewczenko Taras. Pełne zbiorowe dzieła: w 12 t. T. 1. Kijów: Naukowa Dumka, 2001. S. 14. 12 Bolszakow L. N. „Wsio on izwiedał…”: Taras Szewczenko: poiski i nachodki. Kijów: Dnipro, 1988. Jego też. Byl o Tarase. Kniga pierwaja. Jaman-Kala. Kniga wtoraja. Na Arale. Kniga tretja. Orienburg. Moskwa-Orienburg: Kora, 1993; Jego też. Orienburgskaja Szewczenkowskaja encyklopedija. Tiurma. Soldatczina. Ssylka. Orienburg: Pieczatnyj dom „Dimur”, 1997; Dniewnik Tarasa Szewczenki s kommientarijami L. N. Bolszakowa. Orienburg: Izdatielstwo „Orienburgskaja guberrnija”, 2001 i in. 13 Śledczo-nadzorcze sprawy Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847–1859). Tekstu metagrafowane / Kolegium redakcyjne: Ołeksandr Boroń, Hennadij Boriak, Halina Burłaka, Serhij Halczenko, Iwan Hlyź, Mykoła Żulynśkyj, Ołha Muzyczuk, Ołeksandr Rejent, Walerij Smolij (redaktor odpowiedzialny), Dmytro Stus, Walentyna Szandra. Kijów: Aryj, 2018. 880 s. 14 Melnyczenko W. J. Taras Szewczenko i Mychajło Hruszewskyj na Starym Arbacie. Moskwa: OLMA-PRESS, 2006; Jego też. Taras Szewczenko: „Moje przebywanie w Moskwie”. Moskwa: OLMA Media Grupp, 2007; Jego też. „Na sławu naszej preslawnoj Ukrainy” (Taras Szewczenko i Osyp Bodiański). Moskwa: OLMA Media Grupp, 2008; Jego też. Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. Moskwa: OLMA Media Grupp, 2009; Jego też. Szewczenkowska Moskwa. Autorska encyklopedia-chronoskop. Moskwa: OLMA Media Grupp, 2009; Jego też. Taras Szewczenko w Moskwie. Kijów: Łybid, 2009; Jego też. Taras Szewczenko: „Przyjaciele moi jedyni”. Moskwa: Domaszniaja biblioteka, 2013; Jego też. Moje duchowe studnie: Artykuły i wywiady XXI wieku. Kijów: Łybid, 2019.
Tłumaczenie maszynowe
Galeria sztuki Biblioteki imienia Mykoły Rudenki (Kijów) zaprosiła na otwarcie wystawy malarstwa i grafiki poetki, tłumaczki, dziennikarki i artystki Walentyny Dawydenko „Okno”, gdzie przedstawiła ona różne gatunki swojej twórczości. Wcielenie tego projektu w życie zaproponowała dyrektorka Centralnego Systemu Bibliotecznego Dzielnicy Darnickiej, zasłużony pracownik kultury Oksana Hołowata, z którą panią Walentynę poznał swego czasu pisarz Mykoła Som podczas otwarcia jej wystawy w galerii „Peczerska”. Otwierając nową wystawę, pani Oksana zaznaczyła, że wszyscy chętni mają możliwość nie tylko obejrzeć ekspozycję, ale także osobiście porozmawiać z autorką, dowiedzieć się z pierwszej ręki, jak tworzy swoje prace. Podziękowała pani Walentynie, że zgodziła się przeprowadzić swoją wystawę w murach biblioteki. W najbliższych planach – organizacja szeregu wycieczek, które zapoznają czytelników biblioteki z nową ekspozycją. – Bardzo się cieszę, że moja nowa wystawa odbywa się właśnie w galerii biblioteki. Dla mnie bibliotekarze są bliscy, jak nauczyciele – wyznała Walentyna Dawydenko. – Przecież moi rodzice byli pedagogami. W wieku czterech lat już czytałam, a biblioteka stała się tym środowiskiem, w którym od małego znajdowałam zrozumienie. Dzisiaj świat zbliżył się do katastrofy humanitarnej. Staje się bardziej dynamiczny, technokratyczny, ale też bardziej pragmatyczny i okrutny. Pozostaje poza uwagą wiele problemów humanitarnych, związanych z ludzkimi przeżyciami i uczuciami. Na tych problemach skupiali uwagę jeszcze antyczni filozofowie. Wiedzieli, jak wielkie znaczenie ma duchowy segment dla zdrowia społeczeństwa w ogóle. Mimo wszystko literatura i sztuka żyją, rozwijają się. Owoce ukraińskiej sztuki są obfite i bogate. Ale stosunek do nich młodego pokolenia jest już zupełnie inny. Obecnie wytwarzają się nowe typy poetyckiego i artystycznego języka. Dlatego podejścia do pracy z młodzieżą muszą być także szczególne… To, co dzisiaj robią bibliotekarze, w szczególności biblioteki imienia Mykoły Rudenki, to prawdziwe poświęcenie. Swoimi humanitarnymi projektami, jak kroplami dawcy, żywią społeczną krew. Poezja dla ludzi jest niezbędna tak samo, jak nuty dla muzyków. A wielopłaszczyznowość i różnorodność tych wystaw, które odbywają się w tej bibliotece, kształtują gust artystyczny. W malarstwie pozostaję impresjonistką, tak samo jak w poezji. Półtora miesiąca temu odbyła się moja wystawa w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy. Tam przedstawiłam tylko płótna malarskie. A dzisiaj prezentuję więcej prac, wśród których jest także grafika ołówkiem i akwarele. Nazwałam nową wystawę „Okno”. To okno ojcowskiej chaty, okno mojego widzenia świata, a być może to także okno na inne światy. Tutaj zobaczycie wrażenia z tych miejsc, w których byłam, tych tematów, którymi się zainteresowałam. Na przykład – Etruskowie we Włoszech, antyk w Grecji. Mam nadzieję, że każdy znajdzie w moich pracach coś bliskiego właśnie jemu. Trzymam w rękach nową książkę swojej bliskiej przyjaciółki Uliany Hlibczuk „Dziewczynki”. Uliana to dziennikarka i prozatorka, to już druga jej książka. Do stworzenia wydania dołączyłam jako artystka. Ozdobiłam okładkę i rozdziały książki swoją grafiką. W ciągu ostatnich kilku lat przetłumaczyłam duży zbiór włoskiej poezji od XII wieku do naszych czasów. To prawie 70 autorów, którzy nigdy nie byli tłumaczeni na język ukraiński. Wśród nich takie nazwiska jak Lorenzo Medici. Był on nie tylko mężem stanu, ale także niezwykle ciekawym poetą. W rzeczywistości ci poeci mówili takim poetyckim językiem, jak i my dzisiaj – utalentowane obrazy, jaskrawe metafory. Lorenzo Medici jako działacz polityczny, mąż stanu dbał o kulturę i sztukę, był mecenasem artystów i poetów. I zapewne robił to nie dlatego, że chciało mu się sławy (miał jej i tak pod dostatkiem). Znał fundamentalne prawa społecznego bytu: artyści i pisarze powinni mieć szczególny status w społeczeństwie, aby rozwijać duchowość, bo bezduchowe społeczeństwo potencjalnie staje się niewolniczym… Walentyna Dawydenko podarowała bibliotece swoją książkę „Nocna wieża”, która doczekała się już dwóch wydań, i przeczytała poezje z tego zbioru. W duszy dziećmi. Życzę każdemu, aby szczęście było z wami. I nie tylko w jakimś momencie, a zawsze. Na kijowskiej wystawie przedstawiam serię „Ryby”. Zaczęłam ją od „Prehistorycznej ryby”. Obok – „Ryba filozof”, „Zagadkowy krab”, „Zdziwiona ryba”, która zobaczyła jakieś piękno na dnie morskim, symbol dostatku – „Żółw”. A jeszcze „Ryba-bicz”, która jest symbolem męskiej ochrony. W rzeczywistości takich ryb na świecie nie ma, to wytwór autorskiej fantazji. Myślę, że będę pracować nad tą serią i dalej. Obok tryptyk – „Harmonia duszy”. Bardzo lubię święta duchowe: „Boże Narodzenie”, „Wielkanoc”, „Trójca”, „Pokrowa”, na ten temat mam wiele obrazów. Na centralnej pracy tryptyku symboliczne pisanki, a z dwóch stron symbol Berehyni, który ochrania naszą duszę. W pracy „Strażnicy cudu” chciałam pokazać, że każdy ma swój cud, swoje skryte marzenia. Namalowałam dwa mistyczne ptaszki, które ochraniają ten cud, żeby on koniecznie się spełnił. Nazwaliśmy wystawę „Drzewo z bajkowych snów”. Zaczęło się wszystko od zwykłych słupków drzew. Biorę je do rąk i widzę, że każdy słupek ma swoje linie, swój charakter, swój nastrój. Ja je maluję tak, jakbym czuła duszę tych słupków, a niektóre figurki tak i pozostają czarno-białe. To, jak i sny, które bywają kolorowe albo czarno-białe. Teraz wyciągam z koszyka kawałki drewna, oglądam każde. Jeśli coś mnie poruszyło, to zabieram je od kominka i zaczynam z tego tworzyć nową bajkę. A jeszcze maluję drewniane pisanki. Na jednej z nich ptaszek, który osiedlił się w drzewie, sama natura stworzyła dla tej pracy oko i ogon. Dalej malowidła: „Berehynia”, „Radość”, „Dwa ptaszki”, „Zielone kwiaty”, „Ruch to życie”, „Kwiat-marzenie”. Biorę drewno i już widzę, że tam żyją te obrazy. Świętom duchowym poświęciłam prace „Miodowy Spas”, „Jabłkowy Spas” i „Orzechowy Spas”. Właśnie na Orzechowego Spasa piekli pierwszy chleb z nowych zbiorów. Tutaj namalowałam i orzechy, i ręczniki. Każdą pracę tworzę inaczej. Ale nigdy nie wiem, jaką w rzeczywistości będzie. Sama natura podpowiada, jak mam ją robić. Materiały przygotował Eduard Owczarenko Zdjęcia autora
Tłumaczenie maszynowe
W Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki w Kijowie otwarto wystawę „Drzewa z bajkowych snów”. Zaprezentowano tu ponad 50 prac, które przedstawiają rodzinną twórczość Mykoły Kaftana oraz Inny Krasnowskiej-Kaftan. Inna Krasnowska-Kaftan od ponad 30 lat pracuje jako bibliotekarka w Kałanczackim Centralnym Systemie Bibliotecznym na Chersońszczyźnie. Uczestniczka wielu lokalnych, obwodowych, międzynarodowych i ogólnoukraińskich wystaw, festiwali oraz projektów artystycznych, w 2016 roku została członkinią Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy. Swoim twórczym zapałem zaraziła męża Mykołę Kaftana, który przez ponad 20 lat pracował w organach ścigania. Mykoła tworzy wyroby w technice pirografii i rzeźbienia. Pracą w drewnie małżeństwo zaczęło zajmować się trzy lata temu. W sierpniu 2020 roku, z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy, odbyła się prezentacja wspólnego projektu „Czary stepowego kraju”, który zorganizowało Chersońskie Obwodowe Centrum Twórczości Ludowej. Po raz drugi projekt został przedstawiony w Kijowie, w Muzeum Hetmaństwa. Główny lejtmotyw wystawy to „Bez miłości cudów nie bywa!”. – To jedna z wystaw, które otwierają nasz nowy sezon – zaznaczyła zastępczyni dyrektora generalnego Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki Olha Muzyczenko. – Bardzo się cieszę, że jesień zaczyna się właśnie tą wystawą sztuki dekoracyjnej, od której wieje światłem i ciepłem. Myślę, że czuje to każdy odwiedzający. – Przede wszystkim chcę podziękować całemu zespołowi Centrum, a także naszym stałym odwiedzającym, w szczególności Halynie Jarowej, która przez wiele lat kierowała Muzeum Hetmaństwa. Ludzie, którzy choć raz byli na naszych wystawach, chcą trafić na nie ponownie. Jest nam bardzo miło – opowiedział Mykoła Kaftan. – Inna zajmuje się sztuką od piątego roku życia, a ja od dwóch lat. Wcześniej za swoje główne zadanie uważałem oprawę jej prac. Najtrudniej jest wysuszyć drewno, do tego potrzeba dwóch-trzech lat. Potem trzeba je przygotować do pracy. Znajdowałem ciekawe okazy drzew, zacząłem je sam oprawiać. Część z nich Inna malowała, inne zostawialiśmy w pierwotnym stanie. Z czasem zacząłem zajmować się wypalaniem w drewnie. Moje nowe hobby to zegary. Na niektórych natura sama stworzyła różne obrazy – linie ptaków, ryb, innych zwierząt. Mam wiele planów, ciągle jestem w twórczym poszukiwaniu. Każdemu z nas Bóg włożył w duszę wiele talentów, ale rzadko je rozwijamy. Życzę, aby każdy miał jakieś hobby, zajmował się tym, co leży mu na duszy. Wtedy pojawi się u was pragnienie, by spojrzeć na swoje życie inaczej, pojawi się w nim więcej radości. – Przywieźliśmy prace nasycone naszym chersońskim słońcem i morzem. Mamy wyjątkowy region – Morze Czarne i Azowskie, Sywasz, Różowe Jezioro, które ma miliony lat – kontynuowała rozmowę Inna Krasnowska-Kaftan. – W swoich pracach staram się przekazać piękno tego, co nas otacza – przyrody, słońca, ludzi. Jakkolwiek ciężko by nam nie było, wśród wszystkich problemów trzeba dostrzegać perłę szczęścia, radości. I wtedy na tym świecie będzie nam się lepiej żyło. Z jakim nastrojem duszy artysta tworzy swoje prace, taka energia będzie od nich wyczuwalna. Albo jest ona radosna, szczęśliwa, poprawia nam nastrój, darzy pozytywem, albo patrząc na te prace, nie czuje się niczego. Zawsze interesuje mnie poznawanie nowych rodzajów sztuki. Maluję na papierze, płótnie, ceramice, kamieniu. W procesie twórczym stworzyłam swój autorski styl – „kwiecice”. Obraz „Kwiecica szczęścia” zainspirował mnie do tworzenia nowych wierszy. Kwiecica to portret duszy, kwiecica to stan przyrody. W każdym człowieku widzę jego własną kwiecicę, którą można namalować albo ulepić z plasteliny. Obudziliśmy się, możemy spojrzeć na słońce, jasne niebo, wciągnąć świeże powietrze. Wydawałoby się, że to zwykłe rzeczy, ale w rzeczywistości są nadzwyczajne. Wszystko to trzeba cenić, chronić i kochać. Bierzemy udział w wielu wystawach, często rozmawiamy z ludźmi. W procesie twórczego kontaktu z widzami bardzo ważne jest inspirowanie ludzi, aby odkrywali swój twórczy potencjał. Uważam, że najważniejsze w życiu to wierzyć w cud, bajkę, marzyć, być. Mykoła Kaftan oraz Inna Krasnowska-Kaftan
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szyta. I w tym czasie, kiedy pojawił się Wyszywankowy Fest, kiedy modne stało się noszenie takiej odzieży, modne stało się również identyfikowanie siebie i swojej wyszywanki z terytorium (oto u nas Polesie, a to Przedkarpacie itd.) – stało się to nawykiem. I już na święta, na Dzień Niepodległości, na Dzień Wyszywanki zakładam wyszywaną koszulę, która reprezentuje mnie i moją ziemię. I oto najprawdopodobniej kolejnym etapem ewolucji wyszywanki w naszym współczesnym życiu (i przede wszystkim będzie to zauważalne u znanych osób, które są medialne) będzie właśnie wyszywanka imienna. 15 lat temu Łesia Woroniuk (wtedy studentka Uniwersytetu Czerniowieckiego im. J. Fedkowycza) założyła Dzień Wyszywanki. Dziś to Światowy Dzień Wyszywanki, który obchodzony jest co roku w trzeci czwartek maja. – Bardzo mi miło słyszeć legendę – mówi Łesia Woroniuk – że święto wyszywanki istniało zawsze. Dziś nawet obcokrajowcy zakładają wyszywanki na znak solidarności z Ukrainą. I jeśli mówić o ciągłości, to chciałabym opowiedzieć o wyszywanych koszulach z rejonu Sokala na Lwowszczyźnie. Na początku XX w., kiedy Ukraińców na terenach przygranicznych przesiedlano, kobiety nie mogły zabierać ze sobą wyszywanej odzieży i wyszywanych ręczników, bo od razu było wiadomo, że to Ukraińcy, gdziekolwiek by nie mieszkali. I zakopywały te rzeczy w ziemi. I dopiero potem, w latach 80. – 90., ich potomkowie zaczęli wydobywać te skrzynie spod ziemi. Wiele rzeczy ocalało. Ocalały także niektóre ornamenty, które koleżanki-mistrzynie dziś odtwarzają. I oto na czym polega ciągłość historii? Ukraińska kobieta zawsze była polityczna! Na tych wyszywanych koszulach, na ręcznikach widzimy żółto-niebieskie kwiaty, tryzuby ukryte w różnorodnych schematach, albo pod kołnierzykami, żeby nie od razu było widać (można było zobaczyć tylko wtedy, gdy się go podnosi). Albo też na ręcznikach tryzub wyszyty pośrodku, tak, aby znajdował się pod ikoną. Tak go ukrywano, że po bokach był niby zwykły ornament. Albo też ręcznik tak składano, że tryzuba nie było widać. I to jest historia o tym, że kiedy ukraińscy mężczyźni walczą, Ukrainki walczą również wszystkimi możliwymi metodami – naukowo, artystycznie, każdy w swojej sferze, nawet wyszywaniem! Podczas wydarzenia wystąpili także Ałła Istomina, dyrektorka wydawnictwa „ADEF-Ukraina”, Wiktor Hyrycz, reżyser, dyrektor i kierownik artystyczny Teatru Młodego Widza na Lipkach, poetka Łesia Mudrak i inni. Po prezentacji obecni przenieśli się do salonu muzealnego, gdzie Maryna Olijnyk, kandydat nauk historycznych, młodsza pracownica naukowa IMFE im. M. Rylskiego, wystąpiła z wykładem o historii koszuli „połubotkowskiej”.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor CION Zdjęcia Marii Słobodniuk
Niedawno w Muzeum Maksyma Rylskiego odbyła się prezentacja projektu „Wyszywanki rodziny Rylskich”. Wydarzenie, zorganizowane z okazji 30-lecia niepodległości Ukrainy, zgromadziło wielu ciekawych ludzi, a niektóre znane osobistości medialne zadebiutowały nawet w niezwykłej dla siebie roli... modeli prezentujących odzież. Co prawda, bardzo szczególną – odtworzonych przez współczesne mistrzynie wyszywanych koszul, które należały swego czasu do wybitnych Ukraińców.
Maksym Heorhijowycz Rylski, wnuk poety, ubrany w niebieskie dżinsy i jasnoszarą z białym haftem koszulę typu „połubotkiwka” (swego czasu odtworzoną z autentycznej wyszywanki dziadka przez Tetianę Zez i Tetianę Serebrenikową i podarowaną mu), wspomina:
– Jest zdjęcie z 1948 roku, gdzie ja, roczny, jestem na rękach u babci Kateryny i mam na sobie coś podobnego do wyszywanki. Jakoś nie bardzo nosiłem takie koszule, ale po siedemdziesiątce zacząłem...
Dla Maksyma Tadejowycza noszenie wyszywanki było czymś zupełnie naturalnym, miał to w duszy. A ponadto była to demonstracja jego ukraińskości w tamtych czasach. Jest zdjęcie z 1939 roku (wtedy otrzymał swój pierwszy order – Order Czerwonego Sztandaru Pracy), a rok wcześniej wyszedł rozkaz NKWD o jego aresztowaniu, od którego uratowali go Chruszczow i pieśń o Stalinie... Straszne to były czasy: ginęli jego przyjaciele z „piątki groźnej”, odbywał dziesięcioletni wyrok w łagrach Ostap Wysznia... A w 39-tym, otrzymawszy order, dziadek przypiął go do marynarki, pod którą była wyszywanka. Dziś możemy się uśmiechać, a w tamtych czasach to było zupełnie nieśmieszne. Rok 1942. Znana fotografia, na której stoi Tyczyna w garniturze, Dowżenko, jak zawsze, w gimnastiorke, a obok Maksym Tadejowycz, uroczyście podniosły, w wyszywance i wyszywanym krawacie, który powiewa na wietrze. I podpis Dowżenki: „Tyczyna i Dowżenko przy pomniku wielkiego ukraińskiego poety Maksyma Rylskiego na Wołdze. Saratów, 1942 rok”. Ołeksandr Petrowycz był człowiekiem z humorem...
W 1957 roku, niedługo przed śmiercią, już ciężko chora Kateryna Mykołajiwna Rylska przyjechała powitać męża na lotnisku w wyszywance, którą podarował jej Maksym Tadejowycz...
– Oto ona, ta unikalna koszula – wzruszona mówi Wiktoria Kołesnyk, dyrektorka Muzeum Maksyma Rylskiego i moderatorka wydarzenia, – wskazując na małą, rozmiarem niemal dziecięcą, wyszywankę. A oto ta, która jest po lewej, Maksym Tadejowycz przywiózł w 1953 roku z Białorusi. Kiedy atrybuowaliśmy ją z panią Maryną Olijnyk, to początkowo uważaliśmy, że jest bułgarska, ale potem, starannie przeanalizowawszy ornament haftu, doszliśmy do wniosku, że jest jednak białoruska. W jednym z listów do syna Bohdana poeta pisał: „Jeśli nie pobędę na Białorusi, to mi jakby czegoś brakuje”. W muzeum Jakuba Kołasa w Mińsku pokazywano nam kożuch, którym przykrywali się przyjaciele Kołas i Rylski w zimnej, nieogrzewanej chacie... Dziś za hasło „Żywie Biełaruś!” w sąsiednim kraju mogą bez problemu wtrącić za kraty, a Maksym Tadejowycz, tłumacząc Jankę Kupałę, z radością powtórzył za białoruskim klasykiem te słowa:
...Ale jak nie kochać swojej łąki,
Pieśni rodzimych rodziców,
siwobrodych matek,
Swojej chaty, swojego sadu i wiatrów,
które krzyczą –
Toż to zgiełk, toż to krzyk, Że ŻYJE BIAŁORUŚ! Prezentując ikonę św. Jana Rylskiego, przywiezioną przez poetę z Bułgarii (podarowaną Maksymowi Tadejowyczowi przez mnichów Monasteru Rylskiego), pani Wiktoria Kołesnyk zaprasza do głosu sinologa Nazara Rylskiego, prawnuka poety.
– Kiedy studiowałem w Chinach – mówi Nazar Tarasowycz, ubrany w wyszywankę z kolekcji mamy, – to mieszkałem w pokoju z Bułgarem. On, tak jak ja, powiesił nad swoim łóżkiem ikonę św. Jana Rylskiego. On, dlatego że jego również nazywano Iwanem, a ja, dlatego że również Rylski (ożywienie wśród obecnych – W. C.). Nawiasem mówiąc, tego świętego w Bułgarii bardzo czczą i uważają za niebiańskiego patrona narodu bułgarskiego.
Tutaj Wiktoria Leontiwna wspomniała hasło „Żywie Biełaruś!”, tak nasza ukraińska wyszywanka w czasach imperialnych i radzieckich również była hasłem. Tylko bez słów...
Dalej Nazar Rylski wyciąga z dyplomatki i prezentuje obecnym wyszywane koszule rodziny Rylskich, zachowane przez jego mamę Oksanę Rylską:
– Ta tutaj bardziej przypomina zakarpacką, a ta, z krótkim rękawem i wyszyta białym na białym, należała do mojego dziadka Bohdana Maksymowycza Rylskiego, pierwszego dyrektora muzeum, w którym się obecnie znajdujemy.
Komentując to, co zobaczyliśmy, Tetiana Zez, redaktorka wydania „Haft w odzieży wybitnych Ukraińców”, zauważa:
– Nie używamy starodawnych krojów, ponieważ są niewygodne w noszeniu. Nasze wersje są lepiej przystosowane do współczesnych warunków. Ale haft odtwarzamy autentyczny.
Dziś prezentujemy kilka koszul, które są wyszyte ornamentem połubotkowskim. Odtworzoną przez nas koszulę „połubotkiwkę” Maksyma Rylskiego będzie teraz prezentował znany dziennikarz telewizyjny Witalij Hajdukewycz. Zgodził się być modelem. A „połubotkiwkę” Mykoły Sadowskiego, wybitnego aktora, reżysera i założyciela pierwszego ukraińskiego stacjonarnego teatru, łaskawie udostępnił nam Wiktor Hyrycz, dyrektor artystyczny Teatru Młodego Widza na Lipkach. On również będzie prezentował jej współczesną wersję. W damski wariant tej koszuli właśnie teraz przebiera się Sofijka Wołoszyna. Ten wzór odtworzono z oryginału, który należał do małej hetmanówny Oleny Skoropadskiej, a obecnie przechowywany jest w Muzeum Hetmaństwa. Dla mnie koszula „połubotkiwka” jest jak yin-yang – czy to damska, czy męska...
Naszą wersję koszuli, która należała do Kateryny Rylskiej, prezentuje poetka Lesia Mudrak. Wśród nas jest obecna hafciarka Hala Hamankowa, która odtworzyła haft na krepdeszynie.
Tetiana Zez bierze do rąk książkę-album „Haft w odzieży wybitnych Ukraińców” i wyjaśnia:
– W tej teczce są 22 pocztówki i wciąż je dodajemy. Na każdej znajduje się nota historyczna, zdjęcie oryginału koszuli, która znajduje się w muzeum, a na odwrocie fotografia współczesnej odtworzonej koszuli, również na jakiejś znanej osobie. Czyli i tutaj mamy pewną ciągłość. Dla hafciarek są schematy, wykonane przez założycielkę szkoły koszuli borszcziwskiej Wiktorię Krywonis. Jestem bardzo wdzięczna wydawnictwu „ADEF-Ukraina” i jego dyrektorce Alli Istominie, która zaryzykowała wydanie tej publikacji właśnie w takim formacie.
– Choć Taras Hryhorowycz miał kilka wyszywanych koszul, to nie wiemy, jakie one były – powiedziała Olha Karpenko, starsza pracownica naukowa Domu-Muzeum T. Szewczenki w Kijowie. – Nie wiemy, jaką koszulę wyszywano dla niego w rodzinie Maksymowyczów. Mamy jedyną „czumaczku”, odtworzoną w projekcie „Haft w odzieży wielkich Ukraińców”. Jest niezwykle ciekawa. I kijowski haft płaski jest bardzo delikatny, ten skromniutki haft ściegiem, tylko na kołnierzyku. A uszyta przez siostrę Szewczenki Jarynę z konopi, które sama wyhodowała i z nich przędła. I wyszyta przez nią samą... Nawiasem mówiąc, w czasach Szewczenki takich już nie noszono. To ciągłość: Szewczenko, Tadej, Maksym... I myślę o Tadeju Rylskim, o jego przyjaciołach ze „Starohromady”, którzy chodzili po Kijowie, po Petersburgu, którzy szokowali publiczność na Newskim swoimi świtkami i wyszywanymi koszulami. Których „wydawali” ci sami ukraińscy chłopi, którym nieśli słowo... Tak więc haft – to nie jest takie proste. W 1862 roku wyszedł rozkaz dyrektora Drugiego Gimnazjum Kijowskiego, aby nikt z uczniów nie pojawiał się na ulicy w stroju ludowym. Oto wam wyszywanka!
– I ci chłopcy (Tadej Rylski, Wołodymyr Antonowycz, Mykoła Łysenko, Mychajło Starycki i inni) – kontynuuje Oksana Konstantyniwśka, wiodąca pracownica naukowa Muzeum Łesi Ukrainki – mieli problem: chłopi nie mogli pojąć, dlaczego paniczowie ubrali się po wiejsku? Starycki odnotował, że czasami tych chłopców bito i przeganiano. Bo jak tylko gdzieś w wiosce odbywało się wesele czy pogrzeb, oni już byli z notatnikami – coś zapisywali. Chłopi przecież nie wiedzieli, że oni zbierają folklor. I choć uważa się, że to właśnie Iwan Franko zapoczątkował noszenie wyszywanej koszuli pod marynarką, to jednak pierwsi byli mieszkańcy Naddnieprza. Oni też wprowadzili tę modę w Galicji. A wśród kobiet Ołena Pcziłka zapoczątkowała noszenie wyszywanek. Chociaż wiemy, że wcześniej tak ubierała się Hanna Barwinok... Ale to właśnie Ołena Pcziłka po raz pierwszy usystematyzowała i wydała zbiór z ukraińskim ornamentem. Zebrała go i zaprezentowała jako wydanie naukowe. Potem sama dziwiła się, że w pańskich majątkach zaczęto go wykorzystywać jako podręcznik do haftowania. I kiedy reprint książki „Ukraiński ornament” ukazał się w wydawnictwie „ADEF-Ukraina”, okazało się, że warto kontynuować ten temat. Said Ismagiłow, mufti Duchowego Zarządu Muzułmanów Ukrainy „Umma”, pochodzi z Doniecka. Jeszcze jesienią 2013 roku, owinięty niebiesko-żółtą flagą, wychodził na proukraińskie wiece w rodzinnym mieście. Później wyzwalał z wrogiej niewoli greckokatolickiego księdza i protestanckiego kaznodzieję. I dopiero pod groźbą aresztowania, we wrześniu 2014 roku, był zmuszony opuścić rodzinny Donieck. – Rosyjska propaganda nazywa mnie „wyszywanym muftim” – mówi Said Ismagiłow. – Dlatego, że stale zakładam wyszywankę, fotografuję się w niej i tego nie ukrywam. Każdy naród ma jakieś określone cechy – w kulturze, ubiorze, zachowaniu, w jakichkolwiek sferach. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech Ukraińców są właśnie wyszywanki. I dlatego zakładałem specjalny wyszywany ubiór na spotkanie z królem Arabii Saudyjskiej, z prezydentem Turcji, z emirem Kataru... U mnie zawsze pytają: „A co to u Pana za ubiór?”. Ja mówię: „To ukraiński narodowy ornament”. No, skąd król jeszcze by się dowiedział, że istnieje ukraiński ubiór? Ciekawe spostrzeżenia dotyczące ewolucji wyszywanki opublikował dziennikarz telewizyjny Witalij Hajdukewycz: – W czasach radzieckich wyszywanka – to było coś uogólniającego, coś stylizowanego, bezosobowego. Taka sobie „szarowarszczyzna”, tylko wy- Nazar, Oksana i Maksym Rylscy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
swoich taśm. W kinie zawsze z szacunkiem odnoszono się do ukraińskiego kina, przychodzi tu szczególna publiczność. Chcę życzyć zespołowi rozkwitu i pełnych sal wdzięcznych widzów. – Moje zaznajomienie się z kinem rozpoczęło się w dzieciństwie – wspominał niezmienny dyrektor Kijowskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego „Mołodist” Andrij Chałpachczi. – Jestem wdzięczny rodzicom, że już w młodym wieku zabierali mnie ze sobą do kina. Pierwszym filmem, który wywarł na mnie poważne wrażenie, byli „Nędznicy” (1958) z Jeanem Gabinem w roli głównej. Miałem wtedy zaledwie 8 lat. Od tamtej pory „Żowteń” stał się moim drugim domem. W ostatnich latach odbywa się tu festiwal filmowy „Mołodist”. Oprócz tego, stałe miejsce w kinie znalazło wiele innych festiwali filmowych. A. Chałpachczi poruszył problem ostatnich lat. Z różnych przyczyn zakończyły swoją działalność stołeczne kina „Ukraina”, „Kyjiw”, „Kinopanorama”, „Kinopałac”, „Drużba”, „Orbita”, „Zorianyj” i wiele innych. Owszem, dzisiaj są kina w centrach handlowo-rozrywkowych, ale nie można ich porównać z tymi oddzielnymi kinami, do których przychodzi się jak do własnego domu. Słowa powitania popłynęły również z ust krytyka filmowego i filmoznawcy Alika Szpyliuka, aktora i reżysera Achtema Seitabłajewa, a muzyczne powitanie – od dziecięcego folklorystycznego ludowego zespołu wokalno-choreograficznego „Zerniatko”. Po tym odbyło się spotkanie twórcze oraz przedpremierowy pokaz filmu „Miż namy”. Według słów producentki taśmy Poliny Herman, to wielki zaszczyt dla całego zespołu, że na jubileusz wybrano właśnie ich film. Odtwórczyni jednej z głównych ról Irma Witowska życzyła wszystkim przyjemnego oglądania i przyznała, że sama po raz pierwszy będzie oglądać ten obraz na wielkim ekranie. Reżyserka Sołomija Tomaszczuk wyraziła przekonanie, że przed kinem „Żowteń” jeszcze wiele jasnych kart w jego twórczej biografii.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora i stronami historii „Żowtnia” obecnych zapoznała dyrektorka kina Julia Antypowa. A zaczęło się wszystko w 1928 roku: właśnie wtedy przeprowadzono konkurs na projektowanie placówki kulturalnej. Zwyciężył Noj Trocki. Imiennity architekt zaproponował dość nowatorski jak na tamte czasy projekt w stylu konstruktywizmu – kino, w którym przewidziano foyer i pomieszczenia do rozrywki kulturalnej. W jednym dokumencie historycznym zaznaczono – „całkowicie odpowiada wymaganiom obsługi ludności pracującej”. 20 czerwca 1929 roku przyjęto uchwałę Prezydium Kijowskiej Rady Miejskiej deputowanych robotniczo-chłopskich o przeznaczeniu działki pod budowę nowego Derżkino na 700 miejsc. W tym samym roku rozpoczęto budowę kina. 29 stycznia 1931 roku w gazecie miejskiej wydrukowano ogłoszenie: „Dziś o 6 wieczorem odbędzie się uroczyste otwarcie kina „Dziewiąte Derżkino” (właśnie taka była jego pierwsza nazwa). Po części uroczystej pokazano film „Hegemon” scenarzysty i reżysera Mykoły Szpykowskiego. Przez 90 lat życia kino było wielokrotnie rekonstruowane. Przy tym odnawiano nie tylko sprzęt techniczny, ale i sam budynek zmieniał się kilkakrotnie. Lecz ani razu „Żowteń” nie zmieniał swojego przeznaczenia. Pod nazwą „Gloria” pracował nawet w latach II wojny światowej. Po wyzwoleniu Kijowa od nazistów kino trzeba było odbudowywać praktycznie z popiołów. Właśnie wtedy otrzymało współczesną nazwę. Kilka lat temu wydarzyła się nowa próba – okrutne podpalenie. Lecz i tym razem „Żowteń” odrodził się jak feniks. Wszyscy, którzy uważali kino za swój drugi dom, przyszli z pomocą, ratowali je, podnosili z ruin. Zaszczytną misję odsłonięcia znaku pamięci na cześć jubileuszu powierzono wieloletniej dyrektorce, obecnie doradczyni kina Ludmyle Hordeladze. W galerii „Kino” otwarto wystawę poświęconą historii kina od początku lat 30. ubiegłego wieku do czasów współczesnych. – Dziś „Żowteń” – główne miejsce w przestrzeni kinematograficznej stolicy – jest przekonana Julia Antypowa. – Tutaj widzowie przychodzą, aby obejrzeć najlepsze przykłady kina ukraińskiego i światowego, programy festiwalowe, pokazy przedpremierowe. Na wielkich ekranach naszego kina prezentują swoje prace szerokiej publiczności zarówno początkujący reżyserzy, jak i koryfeusze ukraińskiej kinematografii. Regularnie prowadzimy spotkania twórcze z działaczami ukraińskiego kina, wykłady o sztuce filmowej, warsztaty profesjonalistów kina. Codziennie dokładamy starań, aby marka kina nadal zajmowała zaszczytne miejsce na piedestale zaufania widzów. Dla mnie to wielki zaszczyt i odpowiedzialność być dyrektorką kina „Żowteń”, codziennie pracować z ludźmi, którzy odradzali kino, czynili je takim, jakim jest teraz. Ludmyła Hordeladze przyznała, że w kinie „Żowteń” minęło praktycznie całe jej życie. Bardzo kocha ten dom i stawia w świątyni świece za to, aby kino prosperowało dalej. Życzyła, aby „Żowteń” miał jeszcze wiele jubileuszy. Pierwszy zastępca przewodniczącego Podolskiej Rejonowej Administracji Państwowej Mykoła Dubowyk przypomniał, jak kino odradzało się po pożarze... Życzył zespołowi nowych sukcesów i wyróżnił dyplomami najlepszych pracowników „Żowtnia”. „Łagodną ukrainizacją” nazwał działalność kina deputowany Kijowskiej Rady Miejskiej z rejonu podolskiego Wadym Storożuk: „I co bardzo ważne, „Żowteń” jako jeden z pierwszych wśród kin rozpoczął ten proces. W tych murach zawsze żył ukraiński duch, jednocześnie aktywnie promuje się tutaj najlepsze przykłady kina europejskiego”. – 90 lat – to ogromny termin – podkreślił dyrektor Narodowej Studii Filmowej imienia Ołeksandra Dowżenki Ołes Janczuk. – W kwietniu 1931 roku w dystrybucji pojawił się film Ołeksandra Dowżenki „Ziemia”, który wszedł do funduszu światowego kina. Myślę, że ten obraz zdążył pokazać i „Żowteń”. Naszych reżyserów zapraszają, abyśmy robili tutaj pokazy premierowe czy przedpremierowe. Najstarsze kino Kijowa „Żowteń” uroczyście świętowało swoje 90-lecie. Powitać zespół z tym wydarzeniem przybyli dawni i nowi przyjaciele kina. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe