Anastasija FEDCZENKO Historia mniejszości na skalę światową 15 lat temu studentka wydziału historii Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego Lesia Woroniuk zobaczyła na przerwie przyjaciela Ihora Żytariuka w wyszywance. Czasami ona również zakładała na zajęcia wyszywaną koszulę. “Trzeba rozumieć, że wtedy wyszywane koszule nosiła młodzież proukraińska, inteligentna, progresywna, ale jednocześnie progresywni młodzi ludzie – w mniejszości, a zatem muszą trzymać się razem. To historia o jakichś białych krukach” – wspomina założycielka święta. Historia “białych kruków” w wyszywankach zyskała światowy zasięg nie od razu. Początkowo była to grupa studentów i kilku wykładowców. Następnie do święta dołączały inne uczelnie, miasta, potem – kraje. Przez ukraińską diasporę święto zaczęło rozrastać się najpierw na Włochy, Francję, Niemcy, Kanadę. Teraz Dzień Wyszywanki obchodzą na wszystkich kontynentach, w ponad stu krajach. “Trudno mi powiedzieć, gdzie obecnie nie świętują Dnia Wyszywanki. Obchodzą go nawet na Antarktydzie, na naszej stacji badawczej “Akademik Wernadski”. Jest nawet urocze wideo: naukowiec w wyszywance nagrywa życzenia, obok niego przechodzi pingwin, póki co bez wyszywanki – uśmiecha się Lesia. – Czasami żartujemy, że musimy jeszcze wyszywankę przekazać w kosmos przez Elona Muska. Ale wszystko, z czego żartowaliśmy, po kilku latach się spełniało”. W 2011 roku – w szóstym roku święta – w wyszywankę “ubrano” Uniwersytet Czerniowiecki, a w samym mieście ustanowiono rekord Ukrainy, zbierając 4189 osób w wyszywankach w jednym miejscu. W 2015 roku zapoczątkowano akcję “Podaruj wyszywankę obrońcy” – ukraińskim żołnierzom przekazano pół tysiąca wyszywanych koszul. “Bywało, na początku lat 2000. ludzie, widząc mnie w wyszywance w transporcie, pytali: “O, a wy na występ jedziecie? Wy…”. Kiedy święto stało się masowe, pewne grono etnografów i muzealników oskarżyło organizatorów Dnia Wyszywanki o to, że… uczynili wyszywane koszule zbyt popularnymi. “Ich zdaniem wyszywane koszule powinny być w muzeach, w skrzyniach. Ale bardzo ważne jest wychowywanie społeczeństwa ogółem. My nie robimy wydarzeń “swoi dla swoich”. Niemowlętom, które rodzą się w trzeci czwartek maja, darują wyszywane koszulki nie tylko na Ukrainie, ale i jeszcze w 21 krajach świata. W tym roku dołączyły Indie i ZEA. “Urodzeni w wyszywankach” – to akcja, która buduje ukraińską przyszłość – wyjaśnia Tkaczuk. – Dziecko przecież sfotografują w tej koszuli, najprawdopodobniej, i ono, kiedy dorośnie, dowie się, kim jest, jakie były wartości w jego rodzinie, jakie wartości trzeba przekazywać dalej. Mali Ukraińcy rodzą się nie tylko na Ukrainie. Przez nasze ambasady przekazujemy wyszywanki ukraińskim maluchom za granicą. Możliwe, że taka koszulinka stanie się dla nich zewem krwi do powrotu na ojczystą ziemię. Ale jeśli zostaną za granicą, będą to ci, którzy będą wspierać i promować ukraiński interes”. Po to, aby ubrać w koszulinki nowo narodzonych Ukraińców, w całym kraju jednoczą się mistrzynie. Tak, w Kramatorsku stowarzyszenie zorganizowała przymusowa przesiedlenka z Jasyruwatej Oksana Murawlowa. Dzięki niej wyszywane koszulinki darują w szpitalach położniczych całej Doniecczyzny, a jedną nawet przekazywano z ryzykiem dla życia do tymczasowo okupowanej Jasyruwatej. Oprócz tego, organizatorzy Światowego Dnia Wyszywanki stworzyli studio filmowe “Dywo”, które zajmuje się produkcją filmów dokumentalnych. W 2016 roku zaprezentowali obraz “Spadkobiercy narodu”. Podczas zdjęć dokonano oszałamiającego odkrycia. Zakończenie na str. 8 Każdego roku w trzeci czwartek maja obchodzą Światowy Dzień Wyszywanki. Ale tak było nie zawsze. Zrodziło się święto w murach Uniwersytetu Czerniowieckiego imienia Jurija Fedkowycza 15 lat temu ze studenckiego flashmobu – grupa przyjaciół postanowiła przyjść na zajęcia w wyszywanych koszulach. I jeśli wtedy patrzono na nich jak na białych kruków, to już po roku podłączyły się inne uczelnie, miasta, a obecnie wyszywanki tego dnia zakładają w ponad setce krajów świata. Samo zaś święto składa się z setek akcji i projektów.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
koncert?” Czyli noszenie wyszywanej koszuli w dzień powszedni albo bez szczególnej okazji było nietypowe. Udało nam się jednak przywrócić Ukraińcom zwyczaj noszenia wyszywanek. Teraz dziwnie jest zobaczyć w Dniu Wyszywanki człowieka bez koszuli. Pamiętam, jak jadę metrem i przyglądam się koszulom ludzi. A oni patrzą na moją. Spotykacie się wzrokiem i uśmiechacie. Te uśmiechy, komplementy, to poczucie bliskości duchowej dodaje sił” – opowiada współzałożyciel święta Ołeksandr Tkaczuk.
W 2016 roku wyszywankę włożyła także Lybid, która wraz z braćmi stoi na Majdanie Niepodległości. Ponadto przez dwa lata w stołecznym metrze i na ulicach ukraińskich miast organizowano publiczne wykłady o historii ukraińskiego stroju.
…staramy się pracować z szerokim gronem odbiorców. Opowiadamy o ukraińskim dziedzictwie kulturowym w ciekawy i inspirujący sposób. Współpracujemy z etnografami, badaczami, kolekcjonerami – mówi Woroniuk. – Mamy ogromne zapotrzebowanie z zagranicy. Zwracają się do nas, na przykład, z ukraińskiej szkoły niedzielnej w Portugalii czy z Organizacji Ukraińców ZEA, chcą zorganizować wartościowe wydarzenie kulturalne o Ukrainie. Pomagamy. Ważne, aby cudzoziemcy słyszeli naszą wersję naszej historii, a nie narzuconą przez rosyjską wojnę hybrydową”.
Wyszywanka jako skarb i część światowej kultury. „Urodzeni w wyszywankach” – jedna z pierwszych akcji w ramach Dnia Wyszywanki.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij BUTKO, przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie czernihowskim. Niestety, sławny i starożytny Nowogród Siewierski w obwodzie czernihowskim w ciągu ostatnich kilku lat zaczął kojarzyć się przede wszystkim z komunistyczną symboliką – mozaikowymi wizerunkami przywódców zbrodniczego komunistycznego reżimu totalitarnego, Lenina i Stalina, na wieży ciśnień w centrum miasta. Co było? Od 2018 roku miejscowa policja i prokuratura, na wniosek Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, wszczęły postępowanie karne w sprawie propagowania symboliki komunistycznego reżimu totalitarnego. Trudno racjonalnie wyjaśnić fakt, że śledztwo przeciągnęło się aż do tragicznej śmierci mera Nowogrodu Siewierskiego, Ołeha Bondarenki, 29 października 2020 roku z powodu COVID-19 i zostało umorzone z powodu jego śmierci. Od razu jasno wyjaśnijmy stanowisko Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej: apel do organów ścigania był motywowany kategoryczną niechęcią miejscowych władz do wypełniania wymogów ustawy Ukrainy „O potępieniu komunistycznego i narodowosocjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych na Ukrainie oraz zakazie propagowania ich symboliki”. Był to wymuszony krok dla realizacji norm ustawowych polityki państwowej pamięci narodowej, ochrony milionów ofiar komunistycznego reżimu totalitarnego. Co teraz? Na początku 2021 roku, po wybraniu na przewodniczącą miasta Nowogród Siewierski Ludmyły Tkaczenko, zwróciły się do niej niezwłocznie UIPN oraz Czernihowska Obwodowa Administracja Państwowa z pismami, w których przypominały: „Proponujemy Radzie Miejskiej Nowogrodu Siewierskiego przeprowadzenie przewidzianego w części szóstej artykułu 7 ustawy demontażu (usunięcia z przestrzeni publicznej) umieszczonych na wieży ciśnień w m. Nowogród Siewierski mozaikowych wizerunków Wołodymyra Lenina i Josyfa Stalina”. W odpowiedzi – pismo odmowne z podpisem mer miasta. Przypomnijmy, że w pismach UIPN i OAP, powołując się na normy ustawy dotyczące definicji symboliki komunistycznej, pisano: „Zgodnie z podpunktami „g”, „d” punktu 4 części pierwszej artykułu 1 wskazanej ustawy, symbolika komunistycznego reżimu totalitarnego – symbolika obejmująca, w tym, wizerunki, pomniki, znaki pamięci, napisy poświęcone osobom, które zajmowały kierownicze stanowiska w partii komunistycznej”. W odpowiedzi mer miasta czytamy: „Wskazane przez Państwa mozaikowe wizerunki W. Lenina i J. Stalina nie są ani pomnikami, ani znakami pamięci”. Innymi słowy, Rada Miejska Nowogrodu Siewierskiego w tekście ustawy „nie widzi” terminu „wizerunek” i na tej celowej podstawie twierdzi, że „prawny mechanizm ich demontażu, w tym przez organy samorządu lokalnego, nie jest przewidziany żadnym aktem prawnym”. A ponadto w tym dokumencie mer Nowogrodu Siewierskiego wskazuje na zbiorową odmowę większości deputowanych do wypełnienia wymogów wspomnianej ustawy Ukrainy: „Ponadto kwestia demontażu mozaikowych wizerunków W. Lenina i J. Stalina, które znajdują się na wieży ciśnień na Placu Bazarowym w mieście Nowogród Siewierski, została wniesiona pod obrady siódmej nadzwyczajnej sesji VIII kadencji, jednak wskazana decyzja nie została podjęta, ponieważ nie uzyskała wystarczającej liczby głosów deputowanych”. Ot tak. Dlaczego ta kwestia była rozstrzygana na sesji rady miejskiej, a nie przez komitet wykonawczy rady miejskiej lub osobiście przez przewodniczącą komitetu wykonawczego, czyli Ludmyłę Tkaczenko? Ustalono, że mozaikowe wizerunki W. Lenina i J. Stalina na wieży ciśnień NIE są zarejestrowanymi zabytkami o znaczeniu lokalnym lub narodowym. O tym po sprawdzeniu wszystkich rejestrów zabytków i innych dokumentów jednoznacznie oświadczył Departament Kultury i Turystyki, Narodowości i Religii obwodowej administracji państwowej. Innymi słowy, dla państwa one NIE istnieją. To właśnie stało się przyczyną tego, dlaczego w 2015 roku te wizerunki nie trafiły na listy dekomunizacyjne, zwrócono na nie uwagę później, po sygnałach od społeczeństwa. Jeszcze ciekawiej, że NIE znajdują się one w bilansie Rady Miejskiej Nowogrodu Siewierskiego, NIE są mieniem komunalnym. Zatem decyzje sesji rady, zgodnie z wymogami prawa, nie są potrzebne. Bez biurokratycznej zwłoki ich los powinien rozstrzygnąć komitet wykonawczy Rady Miejskiej Nowogrodu Siewierskiego w trybie roboczym. Test na ukraiński patriotyzm. Do tekstu tej publikacji dodaliśmy, oprócz zdjęć z komunistyczną symboliką w Nowogrodzie Siewierskim, także zdjęcie zrobione przez rosyjskich żołnierzy na Ukrainie na froncie wojny rosyjsko-ukraińskiej. Przedstawiono na nim czołg z napisem „Za Stalina!!!” 200. Samodzielnej Brygady Strzelców Zmotoryzowanych Pieczengskiej Orderu Kutuzowa Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej w składzie wojsk brzegowych Floty Północnej. Jej pododdziały walczyły przeciwko Siłom Zbrojnym Ukrainy w 2014 roku na Ługańszczyźnie, a w 2015 roku – w walkach o Debalcewe. Ogólnie w wojskach rosyjskiego agresora, jak właściwie w całej Federacji Rosyjskiej, istniał i istnieje kult czczenia Stalina jako symbolu agresji, zaborczej, imperialistycznej polityki. To jeszcze jedno z wielu przypomnień, że mozaikowe wizerunki na wieży ciśnień w Nowogrodzie Siewierskim są nie tylko komunistyczną symboliką byłego zbrodniczego reżimu totalitarnego, ale także symboliką współczesnego rosyjskiego agresora, z którym Obrońcy Ukrainy walczą już ósmy rok… W ten sposób odmowa usunięcia z przestrzeni publicznej wizerunków komunistycznych wodzów jest testem na ukraiński patriotyzm i oddanie własnemu państwu ukraińskiemu. Komentarz Petra ANTONENKI, redaktora naczelnego czernihowskich gazet „Swit-info” i „Struna”: Zatem przewodnicząca odmówiła. A kim właściwie jest mer miasta? Carem, imperatorem, nowogrodzko-siewierskim księciem odtworzonego po tysiącu lat księstwa? I dlaczego tylko do niej są pretensje? Przecież istnieje MIEJSCOWA WŁADZA. A to przede wszystkim Rada Miejska Nowogrodu Siewierskiego. I mimo wszystko, nie pomijajmy roli mer miasta Ludmyły Mykołajiwny Tkaczenko. Wnosi ona tę czy inną kwestię pod obrady komitetu wykonawczego lub rady, składa sprawozdania, zapewnia wykonanie ustaw. A tutaj, gdy mowa o wizerunkach Lenina i Stalina, mer „nie dostrzegła” w ustawie normy, że komunistyczną symboliką są także jej wizerunki, a nie tylko pomniki. Zaćmiło mer L. Tkaczenko, która ma wystarczający staż pracy w organach państwowych, w tym w radzie miejskiej. Obecnie – o Radzie Miejskiej Nowogrodu Siewierskiego jako jednostce administracyjno-terytorialnej. W procesie decentralizacji na Ukrainie w sierpniu 2018 roku stała się ona zjednoczoną wspólnotą terytorialną, dołączając rejon nowogrodzko-siewierski, wcześniej odrębny. W ubiegłym roku, przy łączeniu rejonów na Ukrainie, kiedy w obwodzie z 22 stało się ich 5, uformował się także powiększony rejon nowogrodzko-siewierski, do którego włączyło się kilka sąsiednich. Ale tam są swoje ZWT, a wspólnoty od ubiegłego roku nazywane są już nie zjednoczonymi, a po prostu wspólnotami, według nazw ich centrów – miejska, osiedlowa, wiejska. Zatem Rada Miejska Nowogrodu Siewierskiego – to właśnie miasto, gdzie jest 14,2 tysiąca mieszkańców, a także były rejon.
W październiku 2020 roku, podczas kolejnych wyborów samorządowych na Ukrainie, wybrano również Radę Miejską Nowogrodu Siewierskiego. Na stanowisko mera wybrano ponownie Ołeha Bondarenkę. Nie zdążył on jednak objąć urzędu, gdyż zmarł. W wyborach uzupełniających na przewodniczącą wybrano Ludmyłę Tkaczenko, która, nawiasem mówiąc, w październiku została wybrana na jedną z 26 radnych miejskich. Szczegóły: 5 osób wybrano w okręgach terytorialnych, 21 – w jednolitym okręgu wielomandatowym, z list partii politycznych. Ale jakich dokładnie partii? Jak wygląda polityka Nowogrodczyzny, oficjalnie utrwalona jesienią wyborami 2020 roku? W oczy rzuca się przeważająca bezpartyjność korpusu radnych. Żaden z 5 radnych wybranych w okręgach nie jest członkiem jakiejkolwiek partii. Spośród 21 radnych wybranych w jednolitym okręgu wielomandatowym, tylko 5 jest partyjnych: „Batkiwszczyna” – 2 radnych, po jednym – „Nasz Kraj”, Partia Radykalna Ołeha Laszki, OPZZ (Platforma Opozycyjna – Za Życie). Jest to świadectwo tego, jak bardzo zdyskredytowane są u nas partie, przy obecnym partyjnym cyrku na Ukrainie z jego ponad 350 partyjkami. Ale mimo wszystko prawo wymaga, aby zarówno w okręgach, jak i w okręgu jednolitym kandydatów wystawiały partie polityczne. Zobaczmy więc, kto wystawił tych, którzy zostali radnymi. Nie ma tu ani jednego radnego z niegdyś sławnych sił narodowo-demokratycznych. Nawet z tak stosunkowo znanych jak „Swoboda” czy Ludowy Ruch – obie partie znajdują się obecnie na marginesie polityki. Nie widać wśród radnych również członków poprzednich partii władzy. Ani „Naszej Ukrainy”, popularnej za czasów Juszczenki, ani partii „Europejska Solidarność” Poroszenki. Reprezentowani są „regionalni”, obecnie przebrani w OPZZ. Liderem jest „Nasz Kraj” – 6 radnych. Drugie miejsce – „Ridnyj Dim” (Rodzinny Dom), 5 radnych: partia mera Czernihowa Atroszenki, która nie tylko pewnie zwyciężyła w Czernihowie, ale także stworzyła struktury i z powodzeniem wystartowała w wyborach w obwodzie. Z tej partii wybrano również mer miasta. Po 4 radnych mają „Sługa Narodu” i „Za Majbutnie” (Za Przyszłość), 3 – OPZZ, po 2 – „Batkiwszczyna” i Partia Radykalna Laszki. Wszystkie te partie oczywiście deklarują patriotyzm i państwowość. Nawet wczorajsi „regionalni” – OPZZ – nigdzie nie występują za odbudową Związku Radzieckiego i za rosyjskimi czołgami na Ukrainie. Dlatego pytanie do organizacji obwodowych tych partii, których radni „nie zauważają” symboliki totalitarnego reżimu komunistycznego w centrum starożytnego ukraińskiego miasta: wy jesteście jakiego państwa?! Jeśli chodzi o ocenę prawną sytuacji, to dziwi nie tylko to, że organy ścigania od 2018 aż do 2020 roku zwlekały ze śledztwem, ale także to, że zostało ono umorzone z powodu śmierci poprzedniego mera. Czyżby sprawa była otwarta konkretnie przeciwko niemu, a nie z powodu naruszenia prawa? …Od Nowogrodu Siewierskiego do granicy z Rosją jest kilkadziesiąt kilometrów. A granica samej hromady jest granicą państwową Ukrainy z państwem-agresorem Rosją. To właśnie Federacja Rosyjska po rozpadzie Związku Radzieckiego oficjalnie uznała się i ogłosiła następcą prawnym ZSRR. I „zgodnie z sukcesją” kontynuuje zaborczą politykę Związku. Nowogród Siewierski stał się niemal ostatnim miastem Ukrainy, w którym dopiero niedawno zdemontowano pomnik Lenina. Ktoś bardzo boi się Ustawy o dekomunizacji. Smutne „rekordy”. Głos należy do wyborców, obywateli, Ukraińców na tym północnym forpoczcie państwa ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
28. Homeschooling Popularyzacja wybitnych postaci naszego ukraińskiego świata to sprawa niezbędna, dobra i chwalebna. Jednak czy dopuszczalne są jakiekolwiek metody i formy tego oświecenia? W tym roku obchodzimy 150. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki. Największym osiągnięciem na jej jubileusz stało się pełne, nieocenzurowane wydanie dzieł Łesi Ukrainki w 14 tomach – to, według Oksany Zabużko, “zrealizowana dekomunizacja Ukrainki” (w Kijowie 25 lutego, w 150. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki, odbyła się oficjalna prezentacja pełnego nieocenzurowanego wydania dzieł pisarki w 14 tomach). Oznacza to, że jest z czego uczyć się zarówno o Łesi, jak i języka Łesi. Ale są też inne, drobne i wtórne wydania, obliczone na niewybrednego czytelnika. Kupiła też moja córeczka popularne wydanie o Łesi Ukraince, atrakcyjne z zewnątrz, instagramowe w środku i bezbarwne językowo. Łesia zapewne od takiego stylu by zemdlała. Ja zaś wyłowię tylko fokus słownego absurdu poprzez słowo homeschooling. Jeden z rozdziałów tego popowego “arcydzieła” o Łesi Ukraince nosi tytuł: “Edukacja Łesi. Albo homeschooling końca XIX wieku”. Oto taki sobie kolejny “teaser biopic” o Łesi Ukraince, o czym już pisaliśmy w projekcie PRZECIWANGIELIZM. Więc jak to nazywała pierwsza kobieta-nacjonalistka i poliglotka Ołena Pcziłka, która właściwie organizowała dla swoich dzieci ów homeschooling od obecnych, zarażonych obczyzną potomków? Żeby nie zmoskwicować własnych dzieci, Ołena Pcziłka organizuje dla nich początkową edukację domową, a Łesia, która opanowała dziesięć języków obcych, nadal nie uczy się w żadnej oficjalnej placówce: “Muszę powiedzieć, że choć ukraińskich książek dla dzieci prawie nie było, ale jednak nie tak mało było ich w rodzinie, gdzie chcieli je mieć; to tym bardziej, że wtedy u nas nie rozróżniano jeszcze książki dziecięcej od niedziecięcej. Dzieci z wielką ochotą czytały dzieła Kulisza, opowiadania Marka Wowczka. “Pana Twardowskiego” Hułaka-Artemowskiego znały na pamięć. Wielkim wkładem w lekturę dzieci były baśnie Andersena w przekładzie Staryckiego i pieśni serbskie w jegoż przekładzie, które bardzo lubiła Łesia” (Denysiuk I., Skrypka T. Dworiańskie gniazdo Kosaczów. Lwów: Akademicki ekspres, 1999, s. 82–83). Natomiast ojciec porozumiewał się w języku rosyjskim: “Od ojca nie mogłyby nawet nauczyć się języka ukraińskiego, bo on nie umie w nim mówić. Właściwie ja “postanowiłam” i zawsze otaczałam dzieci takimi okolicznościami, aby język ukraiński był im najbliższy, aby od małego poznawały go jak najwięcej. Życie ze mną oraz wśród wołyńskiego ludu sprzyjało temu… Uczyły się oboje najpierw ze mną (chodzi o Mychajła i Łesię – I.F.), potem do nich przychodzili nauczyciele i uczyli ich według programu gimnazjalnego z pewnymi zmianami. Łesia uczyła się razem z bratem także łaciny i języka greckiego (ona w rezultacie może swobodnie czytać Homera w oryginale – więc i tłumaczy go na ukraiński… …Ze mną ona wyuczyła języki niemiecki i francuski, sama nauczyła się jeszcze polskiego i włoskiego. Zatem tłumaczy ze wszystkich tych języków i, jak Panu wiadomo, pisze oryginalne rzeczy (wszystko to po ukraińsku)” (Tamże, s. 22–23). Zatem pod kierunkiem matki – tego “rektora” domowego uniwersytetu – według programu męskiego gimnazjum Łesia opanowała języki grecki, łaciński, rosyjski, francuski, niemiecki, a z czasem nauczyła się włoskiego i angielskiego. Sama o swojej znajomości języków europejskich bez “żadnych” dyplomów Łesia Ukrainka pisała w liście do M. Pawłyka 27 marca 1903 roku, kiedy mowa była o jej pożądanej możliwości przeprowadzki do Lwowa i utrzymywania się właśnie z wykładów języków obcych w galicyjskich gimnazjach: “Języki francuski i niemiecki znam o wiele porządniej, niż zwykle znają “pierwsze uczennice” różnych gimnazjów i instytutów w Rosji, znam i teoretycznie, i praktycznie na tyle, że mogę artykuły w tych językach pisać, a listy tym bardziej (nawet wiersze niemieckim wierszem białym tłumaczyłam), mówić mi po francusku, co po rosyjsku prawie wszystko jedno. Język włoski znam teraz, w każdym razie, lepiej, niż ile trzeba, na przykład, w konserwatorium śpiewu, rozmawiam teraz płynnie i dość, by prowadzić korespondencję biznesową. Angielski znam teoretycznie (jednak mogę i na głos czytać, nie tylko oczami) i mogę bez słownika tłumaczyć z niego. Gdybym miała uczniów Polaków, to znam po polsku tyle, ile trzeba, by wyjaśnić przy lekcjach. Język rosyjski znam nie mniej, niż każdy Ukrainiec, który przeszedł rosyjskie szkoły (choć ja ich nie przechodziłam), ale wymowę mam w języku rosyjskim gorszą niż we francuskim, charakterystyczną dla Ukrainki, i najmniej byłabym chętna, właściwie, ten język wykładać (Łesia Ukrainka. Zbiór dzieł w 12 t. K.: Naukowa dumka, 1978–1979, t. 12, s. 57–58). Czy gdzieś Państwo w tym soczystym języku matki i córki o nauce domowej i wychowaniu słyszeli to dziwowisko homeschooling, które, z uwagi na fonetyczne przystosowanie w naszym języku, powinno mieć zupełnie inną powłokę fonetyczną: howmsculing, bo angielskie h w apelatywach po ukraińsku należy oddawać jako g, a nie ch, jak w rosyjskim, bo u nich g po prostu nie ma, co odzwierciedla nasz nawet daleki od doskonałości w rozdziale zapożyczeń Prawopis-2019: “Dźwięk [h] przeważnie oddajemy literą g”: hospis, Helsinki i in.? (Ukraiński prawopis. Charków: Folio, 2019, s. 150). Ponadto, dla naszego języka nie jest charakterystyczny zbieg samogłosek nie na styku morfemów, czyli howm, a nie houm!, helowin, a nie chelouin, weekend, a nie uikend, Hemingway, a nie Cheminguej, Hauptmann, a nie Hautomann. Po co nam pośrednictwo języka moskiewskiego w oddawaniu obcych słów? Tak poświadczamy swoją wtórność. Niestety, obowiązujący prawopis w oddawaniu obcych połączeń liter au, ou jest bardzo nielogiczny i niespójny, bo proponuje albo równoległe oddawanie połączenia liter au: laureat / lawreat, pauza / pawza; albo tylko przez aw: automobil; albo tylko przez au: Faust, outsider (Tamże, s. 156). W języku angielskim słowo home nie tylko jest wieloznaczne z podstawowym znaczeniem “dom, mieszkanie, siedlisko, gospodarstwo” i in., ale też homonimiczne home v (past i p. p. homed, pres p. homing) 1. wracać do domu (zwł. o gołębiu); 2. wysyłać, kierować do domu; 3. przebywać, mieszkać (gdzieś); to home with smb mieszkać u kogoś (wspólnie z kimś); 4. udzielać schronienia, urządzać u siebie (AUS 2006, s. 648–649). Zatem homeschooling – jako określenie nauki domowej, utworzone sposobem składania (home+school, gdzie school bez rodzajnika “zajęcia, nauka”, AUS 2006, s. 1230) i utrudnione formantem -ing. Zatem, jak poświadcza nasze doświadczenie historyczne, a w szczególności nauka domowa Łesi Ukrainki, swoje na nogi stawia – a cudze z nóg zwala, trawka przecież każda tylko na swoim korzeniu rośnie. Życzę wzrastać właśnie z własnego języka i własnymi słowami owocować. Jak Łesia. Ona z twórczości swojej stworzyła Dom naszego języka. 29. Homing W podręczniku do 7 klasy z biologii czytamy taki temat: “Sposoby orientowania się zwierząt. Homing. Migracje zwierząt”. W zeszycie do prac z biologii zadanie dwukrotnie zawiera ten niepotrzebny nowoanglicyzm: Czy wierzycie, że… 1) wszystkie zwierzęta są zdolne do migracji? 2) najbardziej znanymi migrującymi zwierzętami są ptaki i ryby? 3) homing – to instynkt powrotu do domu? 4) dobowa migracja jest charakterystyczna dla ptaków wędrownych? 10) homing przejawia się u płetwonogich?
11) czy instynkt powrotu do domu najjaskrawiej przejawia się u gołębi? (Prezentacja do lekcji biologii „Sposoby orientacji zwierząt. Homing. Migracje zwierząt”). Czymże jest homing według „europejskich oświecicieli” (wybaczcie: coachów, tutorów, mentorów i wszelkiego innego barbarzyństwa), którzy oślepiają nas „współczesnymi światłami”? Okazuje się, że to znana nam od wieków zdolność zwierząt do powrotu do domu. Oto co piszą o tym zniewoleni cudzoziemszczyzną, podający się za edukacyjnych nowatorów: „Posiadanie własnego terytorium dla tak zwanych zwierząt terytorialnych ma ogromne znaczenie. Właśnie dlatego u takich zwierząt homing jest rozwinięty najsilniej. Zdolność rozpoznawania i znajdowania swojego domu zbudowana jest na złożonej interakcji wrodzonych (instynktownych) oraz nabytych form zachowania <…>. Homing może odbywać się na znaczne odległości (węgorze, ryby łososiowate, żółwie morskie, ptaki wędrowne). Zwierzęta osiadłe, terytorialne, z reguły nie odchodzą daleko od swojego „domu”. <…>. Homing zapewniają reakcje wrodzone, pamięć, bodźce zewnętrzne i wewnętrzne. Jako zewnętrzne bodźce-orientatory mogą występować charakterystyczne cechy terenu, bodźce dźwiękowe, smakowe, zapachy, położenie słońca, księżyca czy gwiazd, pola elektromagnetyczne. Do bodźców wewnętrznych należy zaliczyć odczucia mięśniowe i pamięć ruchową. Najbardziej zdumiewająca jest zdolność do orientacji u ptaków” (Homing – to zdolność zwierząt do powrotu do domu). W języku angielskim słowo to używane jest jako rzeczownik i imiesłów: homing n 1. powrót do domu; droga powrotna; 2. zdolność znajdowania drogi do domu (u gołębi); 3. aw. wskazywanie lądowania; naprowadzanie (samolotów); homing a 1. powracający (zmierzający) do domu (z powrotem); 2. tęskniący za domem (AUS 2006, s. 649–650). Pamiętacie, jak z nudy, tęsknoty, żalu (a nie z powodu homingu) za rodzinnym domem, rodzinną ojczyzną umiera w dzikiej Moskiewszczyźnie bohaterka dramatu Łesi Ukrainki „Boarynia” Oksana? Niemiecki filozof Hans-Georg Gadamer ma charakterystyczny artykuł o przyciąganiu do ojczyzny jako języka. Słusznie zauważa, że Ojczyzna – to coś odwiecznego, a odwieczność polega właśnie na języku, bo właśnie „w języku ojczystym strumieniuje cała bliskość do swojego, w nim – obyczaje, tradycje i znajomy świat” (Hermeneutyka i poetyka. K., 2001, s. 188). Takie wrażenie, że do rodzinnych stron ptaki i zwierzęta ciągną bardziej niż niektórzy ludzie do języka ojczystego. Słowem, szczęście – to powrót do domu, do swojego języka, swoich dźwięków i intonacji. Czasem potrzebna jest obczyzna, aby poczuć sens swojskości: „…w wymiarze realnym ojczyzna – to przede wszystkim ojczyzna językowa” (Tamże, s. 189). 30. Afiliacja Po co nazywać słowem afiliacja dane o autorze? Po co tworzyć podstawianie pojęć, a nawet myśleć, że obce słowo przyniosło do naszego języka nowe pojęcie i rozszerzyło horyzonty naszego myślenia językowego? Po co gra w przemianowywanie tego, co zwykłe, wygodne, oczywiste? Chyba dla demonstracji własnych kompleksów i niepełnowartościowości. Groźne słowo afiliacja usłyszałam pod swoim adresem, kiedy do bazy moich publikacji naukowych nie pozwolono wnieść mojego artykułu, gdzie obok mojego autorstwa nie zaznaczono dodatkowych danych o mnie, w szczególności miejsca pracy i stanowiska. Skądże wzięła się ta afiliacja z niewłaściwym dla języka ukraińskiego zbiegiem samogłosek ia (prawidłowe byłoby przystosowanie fonetyczne przez zbitkę dźwiękową ija afiliacja przez analogię do rodzimej leksyki: dijałnistʹ, a nie dialnistʹ, co, niestety, w słowach pochodzenia obcego zostało zrujnowane stalinowską Pisownią z 1933 roku, która do dziś obowiązuje w tej pseudonormie). W języku angielskim affiliation [ɘˌfɪlɪˈeɪʃ(ɘ)n] n 1. przyłączenie; przyjmowanie w członki; ~ fee składka przy wstąpieniu do organizacji; 2. pr. ustalenie ojcostwa; autorstwa (w sądzie); ~ order orzeczenie sądowe ustalające ojcostwo i określające wysokość alimentów; 3. ofic. związek, kontakt; business ~s kontakty biznesowe; political ~s kontakty polityczne; to have few ~s with the local population mieć mało kontaktów z miejscową ludnością; 4. pr. przysposobienie (AUS, s. 63). Mimo to etymon tego słowa sięga greckiej jednostki leksykalnej affiolio ʻprzywiązanieʼ, co spowodowało powstanie terminu psychologicznego na oznaczenie „społeczno-psychologicznych fenomenów, które leżą u podstaw budowania wzajemnie uwarunkowanych relacji” (Kuprij T. H. Społeczna afiliacja młodzieży studenckiej jako czynnik rozwoju organizacyjnego szkoły wyższej). Po raz pierwszy jako termin użył tego amerykański psycholog Henry Murray w drugiej połowie XX w., rozumiejąc afiliację jako podstawową potrzebę człowieka w procesie interakcji społecznej: „Nawiązywać przyjaźń i odczuwać przywiązanie. Cieszyć się innymi ludźmi i żyć razem z nimi. Współpracować i komunikować się z nimi. Kochać. Przyłączać się do grup”. Zdaniem psychologów ogólnymi czynnikami afiliacji są: 1) konieczność porównania się z innymi, pozbycia się niepewności; 2) konieczność otrzymania pozytywnej stymulacji dzięki ciekawej, żywej komunikacji; 3) potrzeba otrzymania aprobaty, uwagi; 4) potrzeba wsparcia emocjonalnego (Kuprij T. H., tamże). Znaczenie terminologiczne słowo to zyskało także w innych dziedzinach wiedzy. W szczególności w terminologii matematycznej i informatyce, fizyce i naukach pokrewnych afiliacja – to przyłączanie / przyłączenie, przyjmowanie / przyjęcie w członki; w terminologii ekonomicznej – przyłączenie na prawach filii. Więc po co afiliacja w zaznaczaniu danych o naukowcu (nazwisko, imię, imię ojca autora; dane o organizacji, gdzie pracuje uczony; wydział, jednostka; miasto, kod pocztowy, kraj)? (zob. Czym jest afiliacja i dlaczego uczonemu tak ważne jest jej poprawne wypełnianie? ©Nauka i metryka). W tym kontekście termin jest absolutnie nieumotywowany, niestosowny, bezsensowny. Jest rozpowszechniany przez zgubną dla nas kosmopolityzację naszej nauki, co przejawia się w określonych przez Ministerstwo Oświaty i Nauki od czasów S. Kwita – L. Hrynewycz (i do dziś) preferencjach i prestiżu publikowania w zagranicznych wydawnictwach (w szczególności bazach danych Scopus i Web of Science). Z uwagi na obecną politykę Ministerstwa Oświaty publikowanie badań naukowych w krajowych wydawnictwach fachowych uznano za wtórne, drugorzędne. Priorytet nadano wydawnictwom zagranicznym, tak jak obcym słowom. Kiedy nie ma świadomości narodowej i godności, to i słów własnych nie wystarcza, więc samoobcość i samowyrzeczenie wydają za dobro, pożyteczną nowość i postęp. Na szczęście, ja do takich nie „afiliuję się”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
się, wygaszaniu zmagań narodowowyzwoleńczych OUN-UPA Ukraina nie doliczyła się setek i setek tysięcy ukraińskiej elity. Iluż ich, młodych, wykształconych, świadomych narodowo młodzieńców i dziewcząt, przelało się, zgodnie ze spowiedniczym poetyckim wyznaniem Wasyla Symonenki, „kropelką krwi” na święty sztandar Ukrainy! Niestety, do dziś znaczna część naszego narodu nie poznała i nie uświadomiła sobie porażającego poświęcenia heroicznej ukraińskiej młodzieży, która często do ostatniego naboju (ostatni zostawiała dla siebie) broniła się przed wściekłym w swojej nienawiści enkawudowskim okupantem, wysadzała się w bunkrach granatami, a to strzałami w skroń kończyła swoje młode życie.
…Dopiero niedawno dowiedziałem się o tym, jak niedaleko od mojej rodzinnej wsi Nowosiłki w lesie chrynickim radzieccy partyzanci-kowpakowcy wraz z oddziałem enkawudowców wczesnym rankiem 10 października 1944 roku otoczyli kryjówkę, w której były młode powstańczynie – członkinie formacji OUN-UPA Sycz Maria, 23 lata, Sycz Nadija, 18 lat, i najmłodsza, 17 lat, Hałyna Tarasiuk – staniczna sąsiedniej wsi Chrynyky. Trzy godziny dziewczęta odpierały ataki wrogów. A kiedy skończyły się naboje, dziewczęta zaśpiewały „Szcze ne wmerła Ukrajiny” i wysadziły się granatem. Już pod wieczór powstańcy, czy to z sotni „Szczupaka”, czy z sotni „Bosoty”, powyciągali spod wywróconych wybuchem granatu sosnowych kłód ciała Marijki i Nadki, a Hala leżała obok kryjówki z oderwaną ręką i wybitymi odłamkami oczami, poukładali ich ciała rzędem pod sosną, wykopali szybko mogiłę… Ktoś poradził napisać notatkę i włożyć do mogiły.
Ekshumacja i ponowny pochówek ciał młodych powstańczyń na cmentarzu wsi Chrynyky odbyły się 19 lipca 1992 roku. Wtedy znaleziono też notatkę, zamkniętą w buteleczce, którą powstańcy wtedy sporządzili i która obecnie przechowywana jest w Młynowskim Rejonowym Muzeum Krajoznawczym na Rówieńszczyźnie.
„Tu spoczywają trzy rycerki, które zginęły przez moskiewskich katów, zadając same sobie granatem śmierć. Lepiej zginąć, niż poddać się katom na męki. Zginęły podczas obławy dnia z poniedziałku na wtorek. Była przygotowana obława.
Zginęły we wtorek dnia 10.X.1944 r.: Tarasiuk Hałyna lat 18, Maruśka Sycz 24. rok, Nadija Sycz 18 lat. Chwała rycerkom, poległym w walce za matkę Ukrainę. Powstańcy to robili.
Nie zna… (dalej nieczytelne – M. Ż.)
10.X.1944 r.”
Jak tu nie wspomnieć odtworzonego mistrzowsko w powieści „Sotennyj Łys” obrazu realnego powstańca Heorhija Jurczenki – dowódcy Sotni Specjalnego Przeznaczenia Ukraińskiej Powstańczej Armii. Ze szczególnym emocjonalnym przeżyciem Swiatosław Prask tworzył heroiczno-romantyczną sagę o tym narodowym bohaterze, który tak natchnienie, z jakąś figlarną brawurą, balansując na śmiertelnej granicy awanturniczego ryzyka, wiódł swoją zwycięską i ofiarną ścieżkę w nieśmiertelność.
W okrutnym starciu z wrogiem sotnik Łys demonstruje zadziwiająco nieoczekiwane, mistrzowsko zrealizowane techniki walki; nieustannie przebywa w namiętnym pragnieniu zanurzenia się w wir walki i z piekielną obsesją karać, mścić się za wszystkie krzywdy i tragedie, które przyniósł na ukraińską ziemię moskiewski reżim. Pisarzowi udało się „wyzwolić” utalentowanego powstańczego dowódcę – sotnika Łysa (Heorhija Jurczenkę) z zapomnienia, podnieść jego obraz na poziom symbolicznego uogólnienia. Iluż takich rycerzy i rycerek walczyło w UPA o wolność i niepodległość Ukrainy!
Trzeba posiadać szczególny dar epickiego rozwijania czasu historycznego, aby dzięki artystycznemu „wrośnięciu” w jego niepowstrzymany nurt realnych wydarzeń oraz postaci historycznych otworzyć przed czytelnikiem tak przestronną, wypełnioną wieloma wydarzeniami, faktami, postaciami heroiczną i dramatyczną historię niepokornego narodu w XX wieku. Z reguły pisarz wybiera dla ideowo-estetycznej akcentacji na decydującym problemie artystycznego przemyślenia obraz idealnego, w jego rozumieniu, Ukraińca – bojownika o wolność Ukrainy, obrońcy Ojczyzny. Takim bohaterem, mężem stanu-wojownikiem jawi się w trylogii „Zdobyć albo nie być” organizator i pierwszy dowódca Ukraińskiej Powstańczej Armii Roman Szuchewycz.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Żułynśkyj, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy „Nawróć nas do Ciebie, Panie, a nawrócimy się; odnów dni nasze, jak dawniej”. Lamentacje Jeremiasza, 5:21 Myślę o Swiatosławie Prasku, o jego powieściach i romansach, które z okazji 80-lecia czytałem i przeglądałem, a teraz pod wpływem podarowanej mi przez niego duchowej książki popularnonaukowej „Tajemnica Modlitwy Pańskiej” zwróciłem się ku lamentacjom proroka Jeremiasza. Gorzko zasmucony zniewagą narodu wobec grzesznego Jeruzalem i jego ludu, pohańbionego agresywnym poniżeniem i drwinami, prorok Jeremiasz błaga Pana o zmiłowanie i spojrzenie miłosiernym okiem na ich zniewagę: „Dziedzictwo nasze przeszło na obcych, domy nasze – na cudzoziemców; staliśmy się sierotami, bez ojca; matki nasze są jak wdowy” (5:2–3). Sądzę, że te modlitwy i wołania do Boga biblijnego proroka były rozważane w rodzinie przyszłego chrześcijańskiego pisarza – tak siebie nazywa nasz jubilat, gdyż jego „ród w linii ojcowskiej był kapłański i nauczycielski przez wiele pokoleń”, i czytając Biblię, myśli bliskich zwracały się ku dramatycznemu położeniu rodzinnego kraju, ciężkiemu losowi swojego narodu, przygniecionego i poniżonego przez obcych. Dyrektor szkoły podstawowej w Kurhanach w rejonie bereźniańskim obwodu rówieńskiego, Bohdan Josypowycz Prask – członek OUN, kierownik rejonowego podziemia ounowskiego – 17 marca 1946 r. został aresztowany przez funkcjonariuszy MGB, a pięcioletni Swiatosław, którego ojciec zdążył jeszcze nauczyć pisać, stał się sierotą, a matka – „jak wdowa”. Wraz z wiarą w Boga, którą pielęgnowała w małym Swiatosławie głęboko wierząca matka, przyszło od ojca – aktywnego organizatora nacjonalistycznego podziemia jeszcze na Chełmszczyźnie, a później na Galicji, oraz od sióstr ojca, nauczycielek – cioci Lubomyry i cioci Wiry, zrozumienie przyczyn poniżającego położenia Ukraińców pod polskim panowaniem i moskiewską okupacją. Tam też odpowiednia lektura, a mianowicie książki, które zostały na strychu domu dziadka, znacząco przyczyniły się do narodowej samoświadomości syna represjonowanego ounowca. Poznanie prawdziwej historii Ukrainy dzięki pracom Mychajła Hruszewśkiego, Mykoły Arkasa, Dmytra Doroszenki, Iwana Franki rozszerzyło jego światopoglądowe horyzonty, a utwory literackie Ułasa Samczuka, zwłaszcza powieść „Wołyń”, Andrija Czajkiwśkiego, Adriana Kaszczenki, Bohdana Łepkiego, Juliana Opilśkiego skłaniały do nieśmiałych zamiarów przeżycia tajemniczych poetyckich olśnień. Lecz zapewne ten dar obrazowego myślenia obudził się w Swiatosławie Prasku jeszcze wcześniej, bo w powieści-trylogii „Zdeptane żyto”, w dużej mierze autobiograficznej, w artystycznym życiorysie głównego bohatera Myrosława Skały wyraźnie przegląda się los autora. Tak jak jego rodziny – ojca Bohdana, nazwanego w powieści Zinowijem Skałą, matki Nadiji, starszej siostry Marusi, która prawie siedemnaście lat tułała się na Kołymie, sióstr Lubomyry i Wiry, dziadków Wasyla i Josypa… Wszyscy bohaterowie powieści-trylogii mają realne pierwowzory, występują przeważnie pod własnymi imionami, niemal każdy z nich jest naznaczony kataklizmami samoświadomości, zesłanymi na nich przez komunistyczny reżim. To przecież o sobie opowiada autor powieści „Zdeptane żyto”, kiedy pisze: „Myrosław jeszcze od 6 klasy potajemnie pisuje wiersze”, to przecież swoją pierwszą traumę przeżywa on, gdy za sarkastyczną wierszowaną parodię na znienawidzonego wychowawcę z internatu o mało nie wykluczono go ze szkoły jako podstępnego „wroga ludu”. To przecież swoje przekonania, swoją pozycję wyraża autor duchowych rozważań „Tajemnica Modlitwy Pańskiej”, kiedy w „Zdeptanym życie” opisuje dyskusję studentów pierwszego roku wydziału geograficznego Uniwersytetu Lwowskiego o duchowej misji Słowa, które powinno zasiać w duszach Ukraińców ziarna wolności. W tej dyskusji student-geograf Myrosław broni poglądu, że „wszystkie nieszczęścia zaczynają się właśnie od duchowego upadku”, że „państwo przede wszystkim należy budować w duszy, to znaczy w ludzkiej świadomości”. Myrosław wykłada swoją wersję definicji Duszy, która bazuje na zrozumieniu przez niego biblijnych prawd i nowożytnych odkryć naukowych: „Dusza – to uniwersalna wysoko zorganizowana biokosmiczna energia Wszechświata z jednolitym kodem życiowych, intelektualnych i duchowych wartości, która jest zakodowana i funkcjonuje na poziomie genetycznym naszej podświadomości”. Nad pytaniami wiary, duszy, duchowości, jak i nad ostrymi problemami narodowymi, szczególnie wnikliwie rozmyślał student Uniwersytetu Lwowskiego Swiatosław Prask, a zatem i główny bohater powieści „Zdeptane żyto” Myrosław Skała, któremu powieściopisarz „powierza” wyrażanie myśli autora, dokonywanie tych czynów, które pisarzowi było dane wykonać, przechodzenie tych samych prób i doświadczanie tych prześladowań, które przypadły w udziale samemu pisarzowi. Tak, Swiatosława Praska, wówczas studenta Uniwersytetu Lwowskiego, inicjatora stworzenia pierwszego tajnego koła politycznego „Wyzwolenie”, aktywnego uczestnika Klubu Twórczej Młodzieży szestdziesiątników „Prolisok”, dosłownie za gardło chwyciło lwowskie KGB i latami coraz ciaśniej zaciskało pętlę w postaci wezwań na tak zwane rozmowy – przesłuchania, zwolnień z pracy, natarczywych namów do współpracy z organami… Moralno-psychologiczne napięcie i nieustanne sytuacje stresowe, które stwarzali i prowokowali funkcjonariusze KGB, doprowadziły do poważnych komplikacji zdrowotnych. Trzydziestosześcioletni pisarz prawie trzy lata balansował między życiem a śmiercią i tylko dzięki wierze w Boga i Modlitwie Pańskiej zdołał pokonać tę tajemniczą chorobę. W książce „Tajemnica Modlitwy Pańskiej” Swiatosław Prask przyznaje, że już od trzydziestu lat studiuje i zgłębia Biblię i za każdym razem dokonuje w niej odkryć. Jest to jego książka podręczna i główne źródło duchowego napełnienia jego Wiary. Wiary w Boga i wiary w szczęśliwy los Ukrainy, o której wolność i niepodległość walczył jego ojciec Bohdan – „Podkowa” i tysiące tysięcy bohaterów UPA. Duchowo doskonałą osobowością nie może stać się człowiek, jeśli nie napełni swojej duszy wiarą w Boga, bo „tylko wiara w Boga prawdziwie oczyszcza duszę, tylko ona uszlachetnia nas”, jest przekonany Swiatosław Prask. On całe swoje świadome życie „niespiesznie i stopniowo pokonywał strome duchowe stopnie poznania świata, a w konsekwencji i naszej Wiary w Niebiańskiego Stwórcę”, próbując poznać najbardziej skomplikowane sklepienia naszej fizycznej i duchowej budowy świata, chociaż zdawał sobie sprawę, że w pełni pojąć absolut prawdy człowiekowi zapewne nie jest dane, bo Wszechświatowa Boża tajemnica ukryta jest przed ludzkim poznaniem za siedmioma pieczęciami. Zastanawia się pisarz w swoich powieściach także nad problemem przebudzenia rodzinnego narodu, w szczególności nad tym, dlaczego zbrodnicze działania bolszewickiego reżimu, takie jak wielki głód, stalinowskie represje, przymusowe wysiedlenia chłopstwa, nie wywołały masowych zbrojnych oporów, jednomyślnego ogólnonarodowego wybuchu gniewu i zemsty – „z jakiegoś powodu nie spowodowały wszechogarniającej reakcji łańcuchowej ogólnonarodowego przebudzenia”.
Powieściopisarz dziwił się ogromnej masie ludzkiej cierpliwości i zachwycał się heroizmem oraz poświęceniem ukraińskich powstańców, którzy byli fanatycznie oddani idei wyzwolenia Ukrainy od okupantów, bez wahania szli za nią na śmierć, na katorgę. Jako głęboko wierzący chrześcijanin, autor powieści historycznych „Horyń”, „Zdobyć albo nie być”, „Zdeptane żyto” rozmyśla nad tym, dlaczego nie braterska szczera miłość do bliźniego, a brutalna, czasem ordynarna siła, która nie zbliża, a najczęściej wewnętrznie odpycha, nierzadko przeważała w tych krytycznych dla Ukrainy kataklizmach. Dramatyczny los bohatera powieści „Horyń” Petra Wernyduba przypomina moralno-psychologiczne wstrząsy samego pisarza, przeżyte w dziecięcych latach, kiedy po uwięzieniu ojca on wraz z matką zmuszony był nocować na bagnach, unikając wysiedlenia jako członkowie rodziny „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalisty”, „wroga ludu”. A czyż szczegółowo opisane w trylogii „Zdeptane żyto” przymusowe zamieszkanie rodziny Prasków-Skaliwów w Donbasie, dokąd na rozkaz miejscowego oddziału KGB sprowadzono wczorajszego żołnierza UPA, łagiernika i wysiedleńca, nie traumatyzowało ucznia, który nie mógł nie zastanowić się nad tym, dlaczego „w jego szkole na 36 uczniów – 28 z narodowości to Ukraińcy, a nauczanie prowadzone jest w języku moskiewskim”? Dlaczego tutaj, w Donbasie, na Ukrainie, przywieziono, zesłano, zwerbowano tysiące społecznych wyrzutków z całego Związku, przede wszystkim z Rosji, i stworzono rosyjskojęzyczne, z kryminalnym rdzeniem, antyukraińskie środowisko, w którym żebracza kacapia, różni „zeki” i „czurki” lekceważąco nazywają Ukraińców „chachłami” i „banderami”? Dlaczego na wydziale geograficznym, na jego kursie Światosława-Myrosława zebrała się tylko niewielka grupa patriotycznych ludzi o podobnych poglądach, reszta zaś komunikuje się głównie w języku rosyjskim, a swoje chorobliwe poczucie niższości próbuje ukryć natrętną demonstracją niezależności w zachowaniu i komunikacji? Światosława-Myrosława głęboko rani owo systemowe przekształcanie Ukraińców, ukraińskiego narodu w bezwolne trybiki, dlaczego znaczna część młodzieży, jego pokolenia, godzi się z konsekwentnie narzucanym „opiekunstwem” ze strony „starszego brata”. Szczególnie niepokoi go „owo antynarodowe moralno-duchowe pętło, zarzucone przez bolszewików na posłuszną szyję Ukraińca”, co nieuchronnie doprowadzi do utraty zdolności walki o swoją niezależność. Niestety, zacieśniać to imperialno-szowinistyczne pętło, którego genealogia sięga okresu pojawienia się ideologemu „Trzeci Rzym” i przekształconej w doktrynę polityczną „russkij mir”, gorliwie pomagają nowocześni janczarzy, którzy w języku ukraińskim opluwają żmijowym jadem ukraińskich patriotów, narodowo-wyzwoleńcze zmagania, Ukraiński Kościół Greckokatolicki. Wyrzucali z siebie złośliwie, z pogardą i furią, a na dodatek w języku ukraińskim, przebiegłą i podstępną ukrainobójczą ideologiczną rdzę, która rozjadała niedojrzałe ukraińskie dusze, przytłumiała poczucie narodowej godności, deformowała pamięć historyczną oraz dążenia do narodowej jedności i solidarności. Światosław Prask wspomina w powieści „Zdeptane żyto” zdradziecką pisarską służbę reżimowi Jarosława Hałana, Jurija Melnyczuka, analizuje skutki dominacji w uniwersyteckim procesie edukacyjnym nie dyscyplin zawodowych, a historii KPZR i ekonomii politycznej, wygasanie, wywiewanie z uniwersytetu ducha narodowego i zastanawia się nad aktualnym i wtedy, w latach 60-70. ubiegłego wieku, i w naszych dniach problemem: „Czy mamy obecnie na Ukrainie ową prawdziwie ukraińską (choćby naukową, jeśli nie polityczną) elitę narodu?”. Bo wtedy, w czasach studiów przyszłego pisarza na Uniwersytecie Lwowskim, nie zdarzyło mu się spotkać choćby jednego wykładowcy uniwersyteckiego, który odpowiadałby kryteriom ukraińskiej elity narodowej. Autor trylogii podaje swoją definicję elity narodowej: „Przecież ukraińskimi elitarnymi uczonymi można mianować ową intelektualną śmietankę społeczeństwa, która w swoją poszukiwawczo-twórczą podstawę bierze ukraińską ideę narodową, uformowaną na najwyższych wzorcach mentalności narodowej, wyprodukowanej na rodzimej kulturze, duchowości i moralności”. Rzeczywiście, po zakończeniu II wojny światowej, po wymuszonym, w wyniku długotrwałej wojny reżimu stalinowskiego i okrutnych represji
Tłumaczenie maszynowe
Pisarz wykonał ogromną pracę naukowo-badawczą, aby poprzez postać wybitnego organizatora i przywódcy narodowowyzwoleńczej walki na Ukrainie Romana Szuchewycza – „Tarasa Czuprynki” oraz innych wybitnych bojowników o wolność Ukrainy – Jewhena Konowalca, Stepana Bandery, Jarosława Stećki, Andrija Melnyka, Dmytra Laczkiwśkiego, Wasyla Hałasa, Tarasa Borowcia-„Bulby”, Wasyla Kuka, Ołeksy Hasyna, Ołeha Kandyby-„Olżycza”, Mykoły Łebedia, Łeonida Stupnyćkiego, Darii Husiak, Iwana Kłyniwa-„Łehendy” (te i inne postacie historyczne zostały artystycznie wyraziście i obiektywnie odtworzone w trylogii) – rozwinąć panoramę rewolucyjnej walki narodu ukraińskiego dzięki potędze militarnej UPA pod dowództwem OUN o niepodległe Państwo Ukraińskie. Większość tych ukraińskich bohaterów, przywódców narodowych zginęła w walce z podstępnym wrogiem, ale ani moskiewskiemu imperializmowi, ani hitlerowskiemu nazyzmowi, ani polskiemu pacyfikacyjnemu „zamachowi” na ukraińskie ziemie i dusze nie było dane ujarzmić ducha narodowego. Swiatosław Prask ujawnia jedno z głównych zadań, jakie stawia przed sobą, przed ukraińskimi Siłami Zbrojnymi główny dowódca UPA Roman Szuchewycz. Oprócz bezpośredniej walki zbrojnej z okupantami konieczne było, uważał on, „rozbudzanie” uśpionego przez wieki ukraińskiego ducha narodowego niepokory w oziębłych duszach chochoła i małorusa. Wszak wszelkie imperia przychodzą i giną, a prawdziwy duch narodowy, jeśli istnieje, pozostaje na wieki w krwi potomnych. Duch i Wiara – te dwie wzajemnie powiązane, współzależne stałe określają ideowy kierunek całej twórczości Swiatosława Praska. Pisarz nieustannie podkreśla rolę i znaczenie Modlitwy i Wiary jako duchowego sposobu uzdrowienia człowieka i narodu, jako gwarancji tworzenia narodowo świadomej, duchowo dojrzałej Osobowości. Swiatosław Prask w swoich książkach „Horyń”, „Zdobyć albo nie być”, „Wystukane żyto”, „Korzenie i pędy” odtwarza złożony proces formowania takiej osobowości dzięki celowej pracy jego bohaterów nad narodową samoświadomością, zrozumieniem swoich korzeni, historii narodowej, kultury, tradycji ludowego samopoznania i doświadczenia. Człowiek niewierzący, bezduchowy łatwo rozpuszcza się w antyludzkim, ateistycznym systemie, jego ludzkie „ja” moralnie deformuje się, ponieważ system pozbawia człowieka przede wszystkim wolności ducha i moralnej odpowiedzialności za swoje czyny, działania. Dla pisarza, który włożył tak wiele własnego, indywidualnego, przeżytego i przemyślanego w artystyczne losy swoich bohaterów (Petra Wernyduba i Myrosława Skały), bardzo ważne było, aby wywołać u czytelnika dialogiczne postrzeganie jego utworów. Nawiasem mówiąc, powieść „Horyń”, wypełniona wielkim potencjałem informacji historycznej, produkuje ogromny zasób wiedzy i jest, w istocie, powieścią-dysputą. Ten utwór jest skierowany na formowanie światopoglądowych punktów odniesienia młodego Ukraińca poprzez argumentowane obalanie narzucanych przede wszystkim przez rosyjsko-imperialną propagandę pseudohistorycznych koncepcji, założeń ideologicznych i stereotypów myślenia. Badacz życia i twórczości Swiatosława Praska Łewko Wołowyk słusznie podkreśla dominującą cechę głównych bohaterów jego utworów: uświadomienie sobie swojego rodowodu, rodowodu swojego narodu i państwa, swojego powołania i obowiązku własnego życia, samego sensu istnienia. W istocie, książka „Korzenie i pędy” tworzona była przez Swiatosława Praska nie tylko w celu zbadania swojego rodowodu, pamięci rodowej, ale także w celu skłonienia czytelnika do wyjaśnienia głębi własnej rodowej i narodowej pamięci historycznej. Lecz głównym, twierdzi pisarz, było dla niego i dla jego bohaterów osiągnięcie wolności i państwowości, a ten „wysoki cel wymaga wysokich zamysłów duszy, gorącego serca i chłodnego rozumu oraz ciągłego przebywania na granicy pomiędzy życiem a śmiercią”. Ideałem Swiatosława Praska – utalentowanego pisarza, działacza na niwie działalności proświtańskiej – zawsze była duchowo suwerenna osobowość, której dusza jest wypełniona Wiarą, zjednoczony naród ukraiński o silnym charakterze narodowym i potężnej woli do państwowego samostanowienia. Osiągnięciu takiego ideału poświęcił swoje życie i twórczość ten chrześcijański pisarz. Maria HUCOŁ, przewodnicząca Iwanofrankiwskiego Oddziału Miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, laureatka nagrody im. Marijki Pidhirianky. Od dawien dawna Ukraińców wyróżniało szczególne podejście do kobiet i sięga to w czasie nie stuleci, a tysiącleci. Tak twierdzi historia i archeologia – nasze pramatki były strażniczkami rodziny, rodu, plemienia i całego narodu. Wyważone i pełne szacunku podejście Ukraińców do kobiet było rozpowszechnione wśród wszystkich stanów społecznych zarówno za Rusi Kijowskiej, jak i po jej Chrzcie. Prawa kobiet zostały wpisane do „Ruskiej Prawdy” – zbioru ówczesnych praw Rusi Kijowskiej, sporządzonego przez Jarosława Mądrego na początku XI wieku. Naturalne jest, że ubóstwiany przedchrześcijański obraz kobiety-strażniczki z czasem rozszerzył się także na kultowy obraz chrześcijańskiej Bogurodzicy. I dla surowych wojowników, siczańskich rycerzy-kozaków najświętszym obrazem-obrończynią była właśnie Matka Boża. Prawie wszystkie ich świątynie nazywały się: Pokrowy Matki Bożej, jej obraz był nie tylko na ikonach, ale także na chorągwiach i sztandarach bojowych. Nie rozstawali się z nią, zabierając te obrazy ze sobą w wyprawy bojowe, morskie czy lądowe. Nie opuszczali Matki Bożej także w złej godzinie. Jak w poemacie Tarasa Szewczenki „Irzawiec”: Jak wędrowali dzień i noc, Jak opuszczali zaporożcy Wielki Ług i Matkę Sicz, Wzięli ze sobą Matkę Bożą, A więcej nic nie wzięli. ...Zachowały się także wizerunki portretowe, oprócz obrazów świątynnych, tak zwane „parsuny”, godnych szacunku i pamięci kobiet. Z nich patrzą na nas szlachetne i mądre kobiety, prawie wszystkie – z książkami w rękach (oznaka ich wykształcenia). Wśród nich nie tylko szlachcianki, ale także kozaczki, mieszczanki i wieśniaczki. To odziedziczona dawno tradycja uwieczniania szlachetnych kobiet za ich dobroczynność. Obraz Kobiety-„Proświty” pojawił się w organizacji jeszcze na początku jej powstawania na Ukrainie, 152 lata temu, i stał się emblematem Towarzystwa. Przeżyła „Proświta” aresztowania i śmierć najlepszych synów i córek, zakazy, represje i prześladowania, wszak miała ochronę skrzydlatej kobiety-Strażniczki. Ten obraz, o którego autorstwie dokładnie nie wiem, jest niebiański i ziemski zarazem. Skrzydła za plecami – symbol wysokiej duchowości narodu, talentu jego ludzi i świętości idei narodowej. Kobieta w jednej ręce niesie pochodnię, jako symbol światła, a w drugiej trzyma otwartą książkę – symbol edukacji. Wszak proświtańcy uczyli czytać i pisać, otwierali biblioteki, organizowali kółka dramatyczne i chóry proświtańskie. Kobieta pewnie stoi nogami na ojczystej ziemi, co jest świadectwem jej niezachwianej wiary w jedność i niepodległość państwa. Symbol-figura skrzydlatej kobiety-Strażniczki była w symbolice „Proświty” zawsze i odradzała się w czasach „odwilży” i wzlotów.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym — przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami — ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Kropywnycka Marjana Andrijiwna – 800 hrywien. 2. Stebłowska Leonilla Petriwna – 100 hrywien. 3. Łyzanczuk Wasyl Wasylowycz – 500 hrywien. 4. Stasyk Julija Iwaniwna – 100 hrywien. 5. Melnyczenko Wołodymyr Juchymowycz – 1000 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Diana HOVERA, laureatka nagrody im. Marijki Pidhirianky. Wśród ukraińskiej społeczności Dzień Matki, który corocznie świętujemy w drugą niedzielę maja, po raz pierwszy zorganizował Związek Ukrainek Kanady w 1928 roku. W następnym roku święto to obchodzono już także we Lwowie. Inicjatorką uroczystości była Ołena Kysilewska, redaktorka tygodnika „Żinocha dola”. W 1929 roku „Związek Ukrainek” zainicjował wprowadzenie tego święta na Tarnopolszczyźnie. Organizacje „Proświta”, „Ridna szkoła”, „Płast”, „Sokił” i inne organizowały koncerty, konferencje, festiwale w całej Galicji Wschodniej. Od tego czasu Dzień Matki obchodzono bardzo szeroko. W 1939 roku święto zakazała władza radziecka. Od 1990 roku dzięki wysiłkom organizacji społecznych święto matki powróciło na Ukrainę. W czasach niepodległości święto ustanowiono „…na poparcie inicjatywy Państwowego Komitetu Ukrainy ds. Rodziny i Młodzieży, międzynarodowej organizacji „Żinocha hromada”, Związku Kobiet Ukrainy, organizacji społecznej „Związek Ukrainek”…” zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy „O Dniu Matki” z dnia 10 maja 1999 roku nr 489/99. Obchodzą go co roku w drugą niedzielę maja. Mama u każdego jest jedna i u każdego własna, jednak u wszystkich jest na swój sposób najlepsza. Każdy człowiek, uświadomiwszy sobie siebie na poziomie osobistym, duchowym i narodowym, wyhodował w swoim sercu miłość do matki co najmniej w trzech jej hipostazach. Pierwsza z nich – to mama, która dała życie. Jasny i szczery uśmiech, troskliwe ręce i czułe spojrzenie są ucieleśnieniem najbardziej czystej i bezinteresownej miłości. Jest ona wiernym przyjacielem, niezawodnym oparciem, szczerym doradcą, strażniczką życia i pracowitą nauczycielką. Pierwsze słowo, pierwszy krok, pierwsza radość, pierwszy ból, pierwsze łzy i pierwsza miłość – wszystko zaczyna się od mamy. Całe nasze życie zaczyna się od mamy, każda minuta w nim uwieńczona jest jej troskliwym i czystym uczuciem miłości i opieki. Mama – najdroższa i najbliższa ze wszystkich… Wypielęgnowała i wychowała swój najcenniejszy skarb – dziecko. I wypełniła najważniejszą misję – dać nowe życie. Drugą matką w naszym życiu jest Matka Boża – uosobienie czystości, miłości, cierpliwości, miłosierdzia, wiary i poświęcenia, która wszystko to oddała dla swojego ukochanego Syna – Jezusa Chrystusa. To Matka, do której się modlimy i prosimy o zdrowie dla naszej rodzicielki. Jest ona duchowym początkiem dla nas, chrześcijan, ucieleśnieniem najwyższej matczynej misji – miłosierdzia poprzez cierpliwość i bezinteresownej miłości poprzez cierpienie. Matka Boża występuje jako orędowniczka wszystkich matek i przykład do naśladowania, a jej miłość jest skarbcem i prawdą duchowości dla wszystkich ludzi (jej synów i córek). Trzecią matką w życiu człowieka jest Ojczyzna. Rodzinna ziemia, dom, matczyna chata, ojcowski próg, miejsce, gdzie zawsze na ciebie czekają, gdzie czujesz się potrzebny i najszczęśliwszy. Tam, gdzie przebiegały ścieżki bosego dzieciństwa i splotły się wszystkie znane uczucia dziecięcego, młodzieńczego i dorosłego życia. Matka-Ojczyzna leży w sercu każdego patrioty jasnym odblaskiem miłości do wszystkiego, co rodzinne, znane i zwyczajne – tego, co zapisane jest w świadomości moralnej, pamięci historycznej i godności narodowej. Chyba każdy z nas w pewnym momencie swojego życia zastanawiał się nad wysokim uczuciem miłości do matki i próbował uświadomić sobie, kim dla niego jest mama, próbował zrozumieć, jakież światła kryją się pod maską tej wielkiej postaci i jaką rolę odgrywa ona w życiu każdego z nas. Mama – to jedyny na świecie człowiek, którego życie do ostatniego tchu poświęcone jest dzieciom. I nieważne, ile mamy lat – dopóki żyją nasi rodzice – jesteśmy dziećmi. Mamie nie jest obojętny każdy nasz krok, ważny jest każdy czyn. Matczyne serce przeżywa nasze wzloty i upadki ostrzej niż swoje własne. Więc niski ukłon i szczere podziękowania dla matek – za czułość, nieprzespane noce, przeżycia i modlitwy, które pomagają w naszym życiu, za cierpliwość, wytrwałość, mądrość i odwagę, z którymi wy, pokonując obecne trudności, zachowujecie wiarę w jutrzejszy lepszy dzień dla swoich bliskich i krewnych, dla naszej Ukrainy. Nie starczy słów, aby podziękować za waszą matczyną miłość, która jest dla nas życiowym amuletem, za ciepło waszego serca, które zawsze jest gotowe wybaczyć i zrozumieć. Dziękujemy wam za wsparcie, troskę i zrozumienie! Niech Pan usłyszy szczere modlitwy i wynagrodzi was oraz wasze rodziny zdrowiem, a naszemu państwu podaruje pokój i jedność. Aby ciepło domowego ogniska, stworzone waszymi łagodnymi sercami i troskliwymi rękami, ogrzewało wasze rodziny zawsze, a dobro, które niestrudzenie siejecie wokół siebie, wróciło stokrotnie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
odnowiali drewniany (w najlepszym razie – dębowy) krzyż. Ale jeśli rąbałeś muszlowiec, to i pomnik zrobią ci z niego. Dla Odessy ten cmentarz ma znaczenie nie tylko historyczne, lecz także kulturowe, ponieważ krzyże są wzorem ludowej sztuki kamieniarskiej, co wymaga również odpowiedniego stosunku do tego obiektu. Jednak obecnie żadna oficjalna struktura się nim nie opiekowała, a porządkowali go przedstawiciele organizacji społecznych i aktywiści. Dlatego pilnym zadaniem jest określenie jego przyszłego zarządcy bilansowego. Nadanie przez Ministerstwo temu obiektowi statusu zabytku historii o znaczeniu lokalnym da możliwość Departamentowi Kultury, Narodowości, Religii i Ochrony Obiektów Dziedzictwa Kulturowego Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej bardziej konkretnie rozmawiać z odeskim ratuszem o przejęciu go na bilans, z późniejszym zawarciem umowy ochronnej ze „Specjalistycznym przedsiębiorstwem komunalno-bytowej obsługi”, które opiekuje się miejskimi cmentarzami. Praca trwa, lecz obecnie szczerze witam wszystkich, którzy podnosili tę kwestię i troszczyli się o los zabytku.
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława RYZNYKOWA, m. Odessa. Wreszcie Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy wpisało najstarszy kozacki cmentarz Odessy do Państwowego rejestru zabytków nieruchomych. Teraz ten obiekt dziedzictwa kulturowego otrzymał status zabytku historii o znaczeniu lokalnym, co zostało potwierdzone zarządzeniem Ministerstwa z dnia 26 kwietnia 2021 roku. Obecnie jest to jedyny cmentarz w obwodzie odeskim wpisany do rejestru, który oficjalnie posiada status ochrony zabytków. Kujalnicki cmentarz kozacki uważany jest za najstarszy w Odessie. Został założony pod koniec XVIII wieku niedaleko limanu Chadżybejskiego. Zajmuje 16 hektarów na zboczu góry Szkodowej i znajduje się na terenie dawnej osady Kujalnik, skąd wywodzi się jego nazwa. Nazywany jest również „Sotnykiwskim” na cześć pochowanej tu rodziny kozaka Sotnyczenki oraz pochówków kozaków Siczy Sotnykiwskiej. Jeden z najdawniejszych grobów na cmentarzu datowany jest na 1791 rok, czyli na kilka lat przed tym, jak nasze miasto otrzymało nazwę Odessa. Historycy uważają, że cmentarz ten został utworzony w 1775 roku, zaraz po likwidacji Siczy Zaporoskiej. Pierwszym, który zwrócił uwagę na cmentarz Kujalnicki jako na obiekt dziedzictwa kulturowego, był archeolog, dyrektor Odeskiego Muzeum Historyczno-Archeologicznego Mychajło Bołtenko. W latach 20. XX wieku w rejonie góry Szkodowej prowadził wykopaliska zabytków kultury usatowskiej i zaczął dokumentować cmentarz. Następnie zainteresowanie cmentarzem odnowiło się w latach 80. i 90. XX wieku dzięki pracom krajoznawcy Romana Szuwałowa. Przeprowadził on inspekcję cmentarza i wydał w 1992 roku broszurę z rysunkami, oznaczeniami lokalizacji oraz opisem grobów. Później tą kwestią zajmował się Ihor Sapożnykow, który podsumował swoje badania w pracy „Kamienne krzyże Stepowej Ukrainy: XVIII – pierwsza połowa XIX w.”, wydanej w 1997 roku. Badacze byli przekonani, że na cmentarzu chowano początkowo przybyszów z Siczy Zaporoskiej, którzy osiedlili się tutaj po jej likwidacji, później kozaków czarnomorskich oraz tych z nich, którzy nie poszli na Kubań w 1792 roku. Otrzymali oni nazwę „nerubaji”, ponieważ zmuszono ich do rozbrojenia się i złożenia przysięgi, że nigdy nie będą walczyć przeciwko carowi. Tak właśnie żyli nerubaji w osadach, które z czasem otrzymały nazwę Nerubajiwka (Nerubajśke), Usatiwka (Usatowe). To właśnie ich rękami wydobywano kamień muszlowy do budowy portu wojskowego, a później Odessy i okolicznych wsi. Katakumby przynosiły niezły dochód, kozacy wozili kamień muszlowy do miasta na wozach (bindiuhach), którymi w dawnych czasach przewożono armaty. Z czasem, gdy port i miasto się rozrosły, kozackie społeczności transportowe pracowały w porcie, przewożąc ładunki. Na cmentarzu Sotnykiwskim pochowani są, między innymi, właściciele dużych sieci sztolni, w których wydobywano kamień, kozacy-nerubaji Szmyhora, Hetmanenko i inni. Ogółem na cmentarzu znajduje się ponad pięćset pochówków, prawie dwieście zwieńczonych jest kamiennymi cztero-, sześcio- i ośmioramiennymi krzyżami. W księgach metrykalnych z 531 zapisów o pochówkach 347 miało czysto ukraińskie nazwiska. R. Szuwałow przypuszczał, że są to nazwiska potomków zaporoskich starszyzn pułkowych, hetmanów, generałów-esaulów. Potwierdza to również fakt, że wykonanie kamiennych nagrobków kosztowało wówczas niemało – ponad 25 karbowańców, dlatego mogli sobie na nie pozwolić tylko zamożne warstwy ludności. Zwykłym śmiertelnikom na grobie stawia-
Tłumaczenie maszynowe
Leonid KLYMCZUK, honorowy przewodniczący Korosteńskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Dwadzieścia lat temu Wydawnictwo „Proświta” wydrukowało książkę „Ukraińska aforystyka”. To 3500 wypowiedzi stu mądrych Ukraińców, zebranych niemal przez tysiąclecie, od czasów Rusi Kijowskiej do dnia dzisiejszego. Jest tu ponad pół setki aforyzmów korosteńskiego miłośnika mądrości Jewhena Hryhorowycza Jaszczenki. Kiedy w 1989 roku na Korosteńszczyźnie, jako pierwszym w obwodzie żytomierskim, powstał Ludowy Ruch Ukrainy, aktywnym jego uczestnikiem stał się także Jewhen Jaszczenko. Wtedy też opowiedział mi o swoim zafascynowaniu eseistyką francuskiego filozofa-humanisty Michela de Montaigne’a oraz swoich nieafiszowanych twórczych dokonaniach „do szuflady”. Poprosił mnie jako przewodniczącego Ruchu o wsparcie publikacji w czasopiśmie „Nowyj mir” jego artykułu „Wielkość Tomasa Manna” – o niemieckim pisarzu, laureacie Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, w celu badania twórczości którego Jaszczenko w latach 80. jeździł aż do Moskiewskiej Biblioteki Naukowej. W tamtym niespokojnym czasie pieriestrojki mało czym mogłem mu pomóc, zwłaszcza w moskiewskim czasopiśmie. Dlatego poradziłem zwrócić się do kijowskiego wydawnictwa „Ukrajinśkyj pysmennyk”, gdzie wtedy pracował mój były kolega z roku, który światopoglądowo należał do kohorty „szistdesiatnykiw” (pokolenia lat sześćdziesiątych). Tak 500-stronicowy rękopis filozoficznych rozważań Jewhena trafił do redaktora wydawnictwa Anatolija Makarowa, który zaczął przygotowywać go do druku. Jednak pojawiły się trudności ekonomiczno-finansowe – zabrakło środków wydawniczych na ukazanie się książki. Co prawda, w almanachu „Chronika-2000” pojawiły się napisane jeszcze w latach 1975–1977 eseje J. Jaszczenki „Człowiek i rzecz”, „O anihilacji historii” oraz artykuł „Debiut filozofa” o nim i samym A. Makarowie. A ten artykuł Jewhena o Tomasie Mannie opublikowało ukraińskie czasopismo „Wseswit”. Następnie jego eseje pojawiają się w czasopismach „Fiłosofśka dumka”, „Dnipro”, „Awżesz!”, „Suczasnist”, „Nowa polityka”. Ludowy Ruch Ukrainy na Korosteńszczyźnie wrzał wtedy jako siła społeczno-polityczna, więc pierwsza pieriestrojkowa ukraińska organizacja społeczna „Towarzystwo Języka Ukraińskiego”, której początkowo przewodniczyłem jako prekursorowi LRU, została zreorganizowana w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. Rozpoczęli popularyzację działalności nowych działaczy społecznych. Tak w lokalnej gazecie pojawił się mój szkic „Wnuk Skoworody” o kulturalno-oświatowej działalności Jewhena Jaszczenki. Postanowiliśmy również, dla poprawy warunków pracy twórczej korosteńskiego intelektualisty, przekazać mu maszynę do pisania, podarowaną towarzystwu przez jednego z inicjatorów korosteńskiego Ruchu Wołodymyra Łukjanenkę. To nieco przyspieszyło wyjście nowych książek Jaszczenki „Korosteński pluton” (2003) i „Aforyzmy” (2007). Na twórczość Jaszczenki zwróciły uwagę ogólnoukraińskie media. Potomkiem sławnego ukraińskiego filozofa Hryhorija Skoworody nazwał go kulturolog Wasyl Skuratiwski. Jeden z kierowników Kijowskiej Organizacji Pisarzy Leonid Czerewatenko w artykule „Objawienie korosteńskiego miłośnika mądrości” napisał, że „Jewhen Jaszczenko spadł ukraińskiemu czytelnikowi jak śnieg na głowę”. Z moją przedmową gdzieś pod takim czerewatenkowskim tytułem pojawia się i jego słynny filozoficzny esej o „pra-fenomenie” dobroci ludzkiej – totemicznym ptaku Ukraińców – „Zazdrość bociana” w pierwszym pieriestrojkowym czasopiśmie Żytomierskiego Oddziału Obwodowego Związku Pisarzy Ukrainy „Koseń” (1999 rok). W ostatnich latach Jewhen Jaszczenko pracował nad rękopiśmiennym archiwum swoich utworów, mając nadzieję na ich całościowe wydanie. Niestety, choroby zmusiły Jewhena Hryhorowycza do wycofania się z aktywnego życia społecznego. A jesienią ubiegłego roku zakończyła się jego ziemska droga. Jednak ta nieprzeciętna osobowość zdążyła zostawić po sobie przyszłym pokoleniom znaczące rezultaty swoich intelektualnych rozważań, twórczych poszukiwań, nadziei i rozczarowań. Dlatego postanowiłem choć trochę oddać sprawiedliwość Jewhenowi Jaszczence z okazji dnia jego urodzin (13 kwietnia 1937 roku). Przygotowując artykuł, przejrzałem niektóre jego książki i ze smutkiem poczułem, jak bardzo będzie mi brakować tego wysoce intelektualnego rozmówcy. Kiedyś hamowanie przez pro-władzową postradziecką nomenklaturę ukraińskiego odrodzenia narodowego wywoływało u mnie ostre niezadowolenie, które potem wylewało się artykułami w prasie. Jewhen Hryhorowycz na moją niecierpliwość odpowiadał jednym ze swoich aforyzmów: „Kłamcy znają prawdę”. Więc, powiadał, nie warto próbować ich przekonać. Bo postradziecka biurokracja w swoich działaniach gotowa jest przystosowywać się do każdej władzy, kierując się bynajmniej nie prawdą czy sprawiedliwością, sumieniem i słusznością, a własnymi korzyściami samozachowania u władzy. Więc, dalekowzrocznie uważał, w już suwerennie upaństwowionej Ukrainie trzeba bardziej celowo pracować nad odrodzeniem głębinowych, zagnanych wiekami kolonialnej egzystencji aż w podświadomość, warstw ukraińskiej natury ludowej. I był nieustępliwy w swoim wniosku. Bo kiedy nie udało mu się przeprowadzić tej życiowej sentencji jako „Strony jednego autora” w ogólnoukraińskiej gazecie „Deń”, opublikował ją jako esej „Ług” w lokalnej gazecie, orientując jednocześnie współczesnych na budowę cywilizacyjnie nowej Ukrainy, powiadając, że pełnego „powrotu nie ma”. Tak, każdy ze swoimi myślami o wysokim sensie ludzkiego życia, i współistnieliśmy z nim – to tandemowo, to antypodalnie w nierzadko zaduchliwej atmosferze poleskiego prowincjonalnego życia. Przy całej swojej filozoficznej powściągliwości czasem radykalizował się, na przykład w artykule „Nadszedł czas wiary” w czasopiśmie „Suczasnist”. I wtedy w jednym z numerów tego samego czasopisma, kierowanego w 2003 roku przez Iwana Dziubę, występowałem już ja z tolerancyjnym artykułem „Nie spierajmy się na próżno, Ukraińcy”. Wiele dyskutowaliśmy z nim o określeniu swojego stosunku do imperialnej Rosji. Jewhen Jaszczenko kierował się pieriestrojkowymi iluzjami o demokratyczności Rosji takich zachodnioeuropejskich politologów i teoretyków liberalizmu ekonomicznego, jak Francis Fukuyama i Friedrich Hayek. Ja natomiast uważałem, że pieriestrojkowa demokratyzacja w Rosji – to przeszłość. Pomimo rozpadu Związku Radzieckiego, Rosja tak i pozostała imperium. W poszukiwaniach tolerancyjnego współistnienia Ukrainy i Rosji, jako już oddzielnych sąsiednich państw, obaj odczuwaliśmy znaczną ograniczoność naszych zamysłów przez wciąż istniejące postimperialne okoliczności wewnątrzpolitycznego życia, tendencje międzynarodowe, mając nadzieję, że następne pokolenia obywateli tych państw będą mądrzejsze przy budowaniu swojego sąsiedzkiego współistnienia. Właśnie takim był Jewhen Jaszczenko – nieobojętny politologiczny myśliciel, który zasługuje na pełną szacunku pamięć.
Tłumaczenie maszynowe
Wałerij ROMAŃKO, przewodniczący Donieckiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, członek zarządu Słowiańskiej Organizacji Miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”
Pod koniec kwietnia miało miejsce ważne wydarzenie w życiu społeczności miasta Słowiańska: ustanawiając tablice pamiątkowe, daliśmy świadectwo ważnym kartom naszej historii, które są związane z rozwojem Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat.
Wiele wydarzeń i nazwisk związanych z tymi latami zostało ustalonych przez historyków i krajoznawców. W tych latach aktywnie rozpoczął się ruch na rzecz niepodległości Ukrainy, wzmocnienia ukraińskiej armii, własnych symboli państwowych, utrwalenia języka ukraińskiego w różnych sferach działalności itp. Aktywny udział w tych wydarzeniach odegrała „Proświta” jako społeczna organizacja masowa. Nie wszystko wtedy udało się zrobić. Z czasem przez władzę radziecką, partię bolszewików, ten ruch na rzecz niepodległości Ukrainy został zatrzymany. Jednak impuls został dany znaczny, historycznie ważny. Wydarzenia ukraińskiej rewolucji 1917–1921 lat nie ominęły także Kraju Donieckiego. Przy Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej została utworzona specjalna komisja, podjęto odpowiednie środki w celu uczczenia 100-lecia Ukraińskiej Rewolucji. W ramach realizacji Dekretu Prezydenta Ukrainy z dnia 22.01.2016 r. nr 17 „O środkach związanych z uczczeniem 100-lecia wydarzeń Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat” w miastach i wsiach Doniecczyzny przeprowadzono wiele działań: konferencje, okrągłe stoły, odrębne publikacje, odsłonięcia tablic pamiątkowych poświęconych wydarzeniom tamtych lat oraz wybitnym działaczom okresu ukraińskiej rewolucji. Media relacjonowały takie wydarzenia, które odbywały się w Bachmucie, Kramatorsku, Mariupolu, Pokrowsku i w niektórych innych miejscowościach Doniecczyzny. Nie pozostał na uboczu także Słowiańsk. Zgodnie z decyzją komitetu wykonawczego Rady Miejskiej Słowiańska z dnia 7 kwietnia 2021 roku odsłoniliśmy dwie tablice pamiątkowe: Pierwsza – na budynku instytucji komunalnej „Centrum Twórczości Dzieci i Młodzieży” pod adresem ul. Centralna 39, która poświadcza działalność towarzystwa „Proświta” w tym budynku od sierpnia 1942 do marca 1943 r. Druga – na budynku technikum chemiczno-mechanicznego pod adresem ul. Centralna 41, i jest ona poświęcona urodzonemu w Słowiańsku podpułkownikowi armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Atanazijowi Honcie. Inicjatorami przedsięwzięcia była Doniecka Organizacja Obwodowa Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. Przewodniczący zarządu obwodowej organizacji krajoznawczej skierował list do mera Słowiańska z prośbą o wyrażenie zgody na ustanowienie takich tablic pamiątkowych, uzyskano zgody od zarządców budynków, przeszły one procedurę weryfikacji w Służbie Bezpieczeństwa Ukrainy. Wielką pracę organizacyjną wykonała przewodnicząca Słowiańskiej organizacji miejskiej krajoznawców, członkini NZKU oraz organizacji społecznej „Ukraińska Inicjatywa” Tetiana Łysak. Szczególne słowa podziękowania dla przewodniczącego organizacji społecznej „Ukraińska Inicjatywa” Jurija Anatolijowycza Kosenki, który wsparł nas moralnie i materialnie – dla Słowiańska bezpłatnie wykonano tablice pamiątkowe, osobiście przyjechał on do Słowiańska na ich uroczyste odsłonięcie. Oprócz tego przywiózł wiele literatury o wojnie w Donbasie, wojskowych i wolontariuszach, wybitnych działaczach kultury i sportu Ukrainy, o Kraju Donieckim i Słowiańsku, którą bezpłatnie rozdano wszystkim obecnym na wydarzeniu. Jurij Kosenko podkreślił: „Chodzi o to, że często odnosi się wrażenie, jakoby w Donbasie nie było bojowników o niepodległość Ukrainy, ale kiedy zaczynamy zwracać uwagę na fakty, to widzimy, że na Doniecczyźnie i Ługańszczyźnie narodził się cały szereg bojowników o niepodległość”. Przypomniał mieszkańcom Słowiańska biografię Atanazija Honty, któremu w swoim czasie przyszło wyemigrować do Wielkiej Brytanii, gdzie zmarł w 1980 roku. Na wydarzeniu wystąpili zastępca mera Słowiańska Jurij Pidlisny, przewodnicząca Słowiańskiej Organizacji Miejskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Olha Krasnoszczok, badacz historii Doniecczyzny Ołeksandr Dobrowolśkyj, dyrektor technikum chemiczno-mechanicznego Ołeksij Kotlarow, przewodnicząca Słowiańskiej Organizacji Miejskiej NZKU Tetiana Łysak. Wydarzenie prowadził i przemawiał przewodniczący Donieckiej Organizacji Obwodowej NZKU Wałerij Romańko. Krajoznawcy Doniecczyzny nadal pracują nad ustalaniem mało znanych kart historii rodzinnego kraju, aby ją zachować i przypomnieć rodakom o wydarzeniach minionych lat.
W 1994 roku Mychajło Pakałuk odszedł do wieczności. Olha Pakałuk w 1998 roku ostatecznie powróciła do rodzinnego Lwowa. Włączyła się w działalność oświatową, którą prowadziła placówka Czerwonego Krzyża przy przychodni dziecięcej na Sichowie. Następnie włączyła się w pracę organizacji „Caritas Ukraina”. Z czasem Olha Pakałuk została członkinią Bractwa UPA, Związku Więźniów Politycznych, „Ridnej Szkoły”, Ligi Kobiet Ukraińskich oraz Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów. Wszędzie była sumienna i obowiązkowa, nie tylko rzetelnie wykonywała powierzone zadania, ale sama brała na siebie różne obowiązki, dyżury. Wielu zachwycała jej niezwykła ofiarność i poświęcenie. Olha Pakałuk stale przekazywała datki na dobre cele. Jako osoba represjonowana otrzymywała od władz lokalnych dodatek pieniężny do emerytury i wykorzystywała go na finansowanie różnych potrzeb społecznych i kościelnych, szczególnie dużo pomagała domowi dzieci niepełnosprawnych. Pani Olha wywołała niemałe zdziwienie uczestników Lwowskiego Majdanu w 2014 roku, kiedy przyniosła do ich namiotu dużą porcję domowych wypieków i zapytała, w czym może być użyteczna dla Rewolucji Godności. Młodzież była oczarowana, choć nie wiedziała, że aktywnej pani stuknęło już 90 lat. Nie zapominajmy o poświęceniu Olhy Pakałuk! Niech wieczna będzie pamięć o tej godnej córce Ukrainy!
Lidija KUPCZYK, m. Lwów
Tłumaczenie maszynowe
Serce płomiennego patrioty Ukrainy, pierwszego przewodniczącego Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Chersoniu, światowej sławy folklorysty, znanego muzyka i dyrygenta Wiktora Iwanowicza Kisila zatrzymało się 2 maja 2021 roku. Z pewnością wszyscy pracownicy Chersońskiej Obwodowej Książnicy im. Ołeha Honczara, wszyscy pracownicy kultury Chersońszczyzny zawsze będą wspominać go dobrym słowem. Wiktor Kisil urodził się 22 marca 1950 roku w malowniczej wsi Nowa Majaczka na Chersońszczyźnie, w ukraińskiej rodzinie, w której kochano i szanowano ukraińską pieśń i język. Od najmłodszych lat bronił swojego prawa Ukraińca do rozmawiania w ojczystym kraju po ukraińsku. Absolwent Kijowskiego Konserwatorium, Wiktor Kisil przez pół roku pracował jako wykładowca w Sumskim Kolegium Muzycznym. Po przeprowadzce do Chersonia pracował w muzeum krajoznawczym, w bibliotece obwodowej i w Centrum Twórczości Ludowej. Przez niemal pół wieku Wiktor Iwanowicz pracował jako wykładowca i dyrygent orkiestry muzyki ukraińskiej „Wenceradа” Chersońskiego Kolegium Muzycznego. Właśnie z tą orkiestrą zdobywał nagrody na międzynarodowych i ogólnoukraińskich konkursach oraz festiwalach. Od 1978 roku aż do 2018-go badał ukraiński folklor na Chersońszczyźnie. Pieszo obszedł niemal wszystkie wsie obwodu. Jego folklorystyczne odkrycia są bezcenne. W grudniu 2017 roku kijowskie wydawnictwo „Art-Weles” zaprezentowało „Antologię tradycyjnej muzyki Ukrainy” na 10 płytach kompaktowych. Dziewiąta, „Południe”, w 80% składa się z jego nagrań. Codzienna, żmudna praca i aktywna działalność społeczna Wiktora Kisila zostały docenione także na szczeblu państwowym: otrzymał zaszczytny tytuł „Zasłużony Pracownik Kultury Ukrainy”, został odznaczony orderami „Za zasługi” III i II stopnia, a także najwyższym odznaczeniem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Sam co roku organizował i prowadził koncerty, wieczornice bożonarodzeniowe i wieczory pamięci Tarasa Szewczenki, Wołodymyra Iwasiuka, ukraińskich poetów-patriotów itp. 8 maja tego roku planował przeprowadzić wieczór pamięci rodaków-żołnierzy z grupy „Południe” Ukraińskiej Armii Powstańczej, ale nie było mu to dane... Wystradane serce patrioty, proświtianina, folklorysty i muzyka Wiktora Kisila zatrzymało się w Wielkanoc, 2 maja. Ale jego sprawa żyje. Aranżacje odnalezionych przez niego unikalnych ukraińskich melodii na orkiestrę instrumentów ludowych, opracowania ukraińskich pieśni ludowych posłużą jeszcze niejednemu pokoleniu muzyków zjednoczonej Ukrainy. Świetla pamięć światłemu człowiekowi…
Ołeh OLEKSIUK, przewodniczący Chersońskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
25 kwietnia 2021 roku w wieku 98 lat odeszła do Pana skromna z natury, lecz silna duchem i patriotyzmem pani Olha Pakaliuk.
Urodziła się 20 października 1923 roku we wsi Otynewicze na Lwowszczyźnie w wielodzietnej, świadomej narodowo rodzinie Danyła Mody i Kateryny Mazowskiej. Po ukończeniu dwóch klas państwowej szkoły w rodzinnej wsi rodzice posłali Olgę do „Szkoły Rodzimej” w mieście Chodorów, która była ostoją ukraińskości w warunkach państwa polskiego. W 1936 roku Olga ukończyła siedem klas i wstąpiła do tzw. Zachowawczego seminarium sióstr bazylianek we Lwowie, gdzie przygotowywano wychowawczynie przedszkoli. W 1937 roku cała rodzina przeprowadziła się do Lwowa. Wraz z nadejściem władzy sowieckiej Zachowawcze seminarium przekształcono w szkołę pedagogiczną. W 1940 roku Olga otrzymała świadectwo ukończenia szkoły pedagogicznej i kwalifikację wychowawczyni przedszkola. Pracowała jako wychowawczyni w różnych przedszkolach, posiadając dobre wiadomości muzyczne, wykonywała także obowiązki pracownika muzycznego, a później pracowała jako kierowniczka przedszkola na Starym Znesinniu. Kochała dzieci i swoją pracę, do której podchodziła z wielką odpowiedzialnością. Podczas niemieckiej okupacji ożywiły się ukraińskie towarzystwa, zakazane przez władzę sowiecką. Olga, mimo pracy w przedszkolach, należała do towarzystw „Sicz” i „Sokół-Batko”. Jako szczera patriotka starała się wspierać wszystkie ukraińskie sprawy. Pracując jako wychowawczyni we Lwowie, pełniła obowiązki łączniczki podziemnej OUN, do której przyprowadziła ją znajoma, która później ją wydała. Ukraińscy konspiratorzy chętnie korzystali z pomocy tych, którzy pracowali legalnie. Dlatego Olga okresowo wykonywała drobne zlecenia Organizacji. Wiosną 1946 roku Olga Moda wyszła za mąż za Myhajła Pakalukа, a w ich małżeństwie urodził się syn Lubomyr. Jednak rodzinne szczęście trwało krótko… Pewnego wieczoru, gdy Olga karmiła dziecko, do mieszkania weszło kilku ludzi w mundurach, pokazali mężowi jakiś nakaz i zaczęli przeszukiwać dom. Ucieszyli się, bo znaleźli dwie podziemne broszury o treści antysowieckiej, i zabrali Olgę. W więzieniu na Łontskiego śledczy z furią i okrucieństwem domagali się przyznania do antysowieckiej działalności, pytali o znajomości i kontakty, a nawet oskarżali o dokonywanie jakichś zabójstw. Olga wszystkiego zaprzeczała, zresztą niewiele wiedziała, bo jedynie okresowo pełniła obowiązki łączniczki OUN. Śledztwo przebiegało z całym okrucieństwem właściwym temu złowrogiemu systemowi. Ale najbardziej Olga tęskniła za dziewięciomiesięcznym synkiem. Nie uzyskawszy konkretów, śledczy przesłał sprawę do Moskwy, a Olgę przewieziono do innego więzienia – „Brygidek”. Po pewnym czasie odczytano jej orzeczenie OSO („trójki” z Moskwy), które zaocznie skazało ją na podstawie artykułów 54-1a i 54-11 Kodeksu karnego URSR na pięć lat pozbawienia wolności. Olga Pakalukа odbywała zakłócenie w Komi ASRR, w mieście Inta, gdzie wykonywała ciężkie prace: budowę zapory, wyrąb lasu, budowę dróg. Doznawała urazów, często chorowała. Skazana na pięć lat, przebywała w więzieniu ponad sześć lat. Została zwolniona 10 maja 1955 roku, z zatarciem skazania. To pozwoliło jej wrócić do Lwowa. Dzięki wsparciu byłej inspektorki z Zarządu Oświaty Olga została przyjęta na zastępczą wychowawczynię. W 1956 roku Olga Pakalukа ukończyła kursy doskonalenia kwalifikacji w Kijowie. Pracując jako wychowawczyni, śpiewała w chórze Domu Nauczyciela, jeździła z chórem na różne festiwale, brała udział w przyjęciach zespołów artystycznych we Lwowie. Trudniej układało się życie osobiste Olgi. Mąż mieszkał z inną kobietą, syna, który nie pamiętał mamy, nie chciał oddać. Za pomocą rodziców męża syna odzyskała przez sąd. Później także mąż wrócił do Olgi, wybaczyła mu – i jeszcze 35 lat przeżyli w zgodzie. Mieszkali w mieście Borszczów, gdzie Myhajło Pakalukа pracował jako główny lekarz. Pani Olga pracowała jako wychowawczyni w przedszkolu.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. „Znaleźliśmy w Sokalu zakopane wyszywane koszule. W ten sposób Ukraińcy próbowali je ratować podczas przesiedleń w trakcie operacji „Wisła”. Niemało koszul spróchniało, ale wiele ocalało. My potem te koszule demonstrowaliśmy w Radzie Najwyższej – opowiada Łesia. – I było to tak niespodziewane, że stało się prawdziwym szokiem dla kijowskich etnografów, zarzucali nam nawet, że wymyśliliśmy to jako zabieg artystyczny do filmu, bo płótno nie mogło tyle przeleżeć pod ziemią i przetrwać. A jednak zdołało!”. Ta historia poruszyła także Ołeksandra Tkaczuka. „Ukraińcy za wszelką cenę starali się uchronić wyszywane koszule. Do koszul odnoszono się jak do skarbu. I oto teraz, jeśli wróg będzie nacierał, czy będę zachowywał wyszywankę, czy myślał o swoim życiu? Priorytety w tym paradygmacie to wartości podstawowe. Ale ja od razu znajduję odpowiedź już w drugiej historii. Kiedy Putin rozpoczął wojnę na wschodzie Ukrainy, Ukraińcy, którzy zmuszeni byli wyjeżdżać z okupowanych terytoriów, również zabierali ze sobą wyszywanki jako symbol identyfikacji, uświadamiając sobie, że mogą zostać aresztowani lub zabici z tego powodu, a mimo to ryzykowali, by wywieźć swoje koszule. Mogliby nie brać wyszywanek, przeprowadzić się i kupić je na bezpiecznym terytorium. Ale dla nich ważna jest ta ciągłość, bo te rzeczy są cenne przez więzi rodzinne – dzieli się Ołeksandr. – Wyszywanka to więcej niż tylko rzecz, to element pamięci narodowej na równi z językiem. Z czasem ludzie przechodzą na ukraiński. I tak samo z czasem przewartościowują wyszywaną koszulę, nie traktując jej już tylko jako elementu garderoby”. Po „Spadku narodu” światło dzienne ujrzały jeszcze dwa filmy produkcji studia filmowego „Dywo”: „Słowik śpiewa” (2019) i „Tkacka droga” (2020). W 2018 roku wraz z Ministerstwem Polityki Informacyjnej oraz Ministerstwem Spraw Zagranicznych zorganizowano przyjęcie dyplomatyczne. „Ukraińskie Amazonki” – projekt, podczas którego starodawne stroje i wyszywaną odzież współczesnych projektantów prezentowały uczestniczki działań bojowych, wolontariuszki, korespondentki wojenne. „Staraliśmy się także pokazać rolę kobiety we współczesnym społeczeństwie, rolę kobiety w wojnie oraz to, że wojna na Wschodzie nie jest zakończona. Było to wydarzenie dla ponad tysiąca osób, w którym uczestniczyli dyplomaci, przedstawiciele OBWE, NATO. Przyjęcie odbiło się szerokim echem na Ukrainie i za granicą” – opowiada założycielka święta. W tym samym roku w Czerniowcach pojawił się 20-metrowy mural „Zastawniwska piękność”. Dzień Wyszywanki przeprowadzono na Międzynarodowym Lotnisku „Boryspol” oraz na wszystkich ukraińskich lotniskach. Razem z pogranicznikami dla obcokrajowców, którzy przylatywali i odlatywali z Ukrainy, przeprowadzono kampanię informacyjną o wyszywanych koszulach i dziedzictwie kulturowym. „Wyszywane koszule to także kulturowa dyplomacja. I nasza diaspora włącza obcokrajowców w ukraińską kulturę. Znamy gruzińską kuchnię, japońskie anime. Każdy silny kraj pozostawił ślad w światowej kulturze. I chciałabym, żebyśmy i my pozostawili ten ślad. I udaje nam się to. Na przykład ukraińskie wyszywanki noszą już premier Kanady Justin Trudeau, królowa Holandii Maksyma, światowe sławy: Adele, Lana Del Rey, Richard Branson, Jackie Chan i inni. W ciągu ostatnich lat do świętowania Światowego Dnia Wyszywanki dołączają główne biura Facebooka i Google. Zagraniczni projektanci tworzą całe kolekcje z ukraińskim haftem: Gucci, Valentino, Galliano. A to wszystko oznacza, że wyszywanka staje się częścią światowej kultury”. Ostatni miesiąc przygotowań do święta to prawie zawsze brak snu i wypite cysterny kawy, przyznają organizatorzy. Święto stało się tak masowe, że czasami organizatorzy zmuszeni są udowadniać, że to właśnie oni je założyli. „Wielu myśli, że święto istniało zawsze albo od 1991 roku. Spotykałam szkolne scenariusze, w których było napisane, że święto założyli ukraińscy kozacy na Chortycy albo ukraińscy dysydenci, ktoś pisał, że zrobił to Dmytro Pawłyczko. Kiedy mówię, że jestem założycielką, nie zawsze wierzą, przy mnie zaczynają googlować. Mówią, że młoda. No tak, wyglądam dobrze jak na sześćdziesiątnicę” – uśmiecha się Łesia. W zeszłym roku z powodu kwarantanny masowych wydarzeń z okazji Dnia Wyszywanki nie było. W tym roku organizatorzy mają nadzieję, że uda im się przeprowadzić zaplanowane wydarzenia. Dzień Wyszywanki 2021 połączy ekologię i etnomuzykę. „Będziemy mówić o tym, że ziemia naszych przodków jest dla naszych potomków. Ziemia jako jednostka fizyczna i ziemia wypełniona kodami kulturowymi. Jak powiązane są dziedzictwo kulturowe i ekologia? W rzeczywistości przenikają się wzajemnie. Kiedy pewne terytorium staje się niezdatne do życia, z czasem znika także cała lokalna kultura, która przez wieki była tworzona przez przodków. W ciągu ostatnich dziesięcioleci na Ukrainie wyschło około 10 tysięcy rzek. Oznacza to, że nie używa się już ich starodawnych nazw, znikają z użycia pieśni, bajki, legendy związane z tymi rzekami. Wycinka lasów zagraża nie tylko zalaniem całych regionów, ale także, zmuszając mieszkańców do ciągłego odtwarzania tego, co utracone, „wypłukuje” bogactwo lokalnych tradycji i zwyczajów. Nadmierne używanie plastiku narzuca proste, szybkie rozwiązania domowe, tworząc społeczeństwo konsumpcyjne, które coraz mniej skłonne jest zagłębiać się w kulturę i historię, a także być odpowiedzialnym za przyszłość”. Przesłanki ukraińskiej państwowości W historii Europy każda korona, wydana przez Papieża Rzymskiego czy cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, jest uosobieniem państwa. Korona nigdy i nigdzie nie znika: jeśli jeden monarcha zajął inne państwo, to nakłada tę koronę na swoją głowę jako drugą, a jeśli ją zdejmuje – po prostu przestaje zarządzać tym państwem. Czymże interesująca jest dynastia austriackich Habsburgów? Na głowach osób, które rządziły, była nie tylko korona cesarza Austrii, tam była korona Czech, Słowacji, Węgier, a jeszcze korona państwa, które nosiło nazwę Królestwo Galicji i Lodomerii. To praktycznie bezpośrednia sukcesja od Ruskiej korony XIII wieku, która należała do rodu Romanowiczów ze starej dynastii Rurykowiczów. Jeśli zaś porównać, jak na początku XX wieku rozpadały się imperia, to Rosyjskie, w którym nie istniało pojęcie, że korony mają prawo do jakiegokolwiek samostanowienia – całe rwało się i trzeszczało: operacje wojskowe, armie, powstania itp. Austriackie zaś imperium po prostu ogłosiło wolność narodom (koronom). Zachodnioukraińska Republika Ludowa powstała nie dlatego, że miało miejsce Powstanie Listopadowe, a dzięki faktowi, że za tym terytorium stała korona i uzyskano całkowicie prawdziwą niepodległość. Austriacki monarcha zdjął z siebie obowiązek bycia zarządcą innych państw i przez ten interesujący fakt prawny powstały wszelkie podstawy do utworzenia ZURL. Dla dynastii nie istnieje pojęcie etniczności i narodu Dzisiaj słabo uświadamiamy sobie w całości, co to znaczy być dynastą. Sto lat temu państwo było drugorzędne, pierwszym był monarcha, dynasta. I nakładano królewskie korony nie dlatego, że ktoś tego chciał, a dlatego, że mieli krew dynastów i mieli do tego sakralne prawo, dane przez Boga. Co więcej, oni są wybrani przez Boga po to, aby wykonywać najcięższą pracę na świecie – być monarchą. Szczególnej uwagi zasługuje to, że przedstawiciel królewskiego rodu Wilhelm Franciszek von Habsburg-Lotaryński uznał się za Ukraińca.
W tym roku Dzień Wyszywanki odbędzie się w formacie Dnia Muzyki Etnicznej na Ulicy. Na ogromnej liczbie lokalizacji (place, parki, ulice dla pieszych) grać będą tradycyjni muzycy (kobzarze, lirnicy, fleciści, trembiciarze, drymbiarze, cymbaliści itd.) – podkreśla Łesia Woroniuk. Ołeksandr Tkaczuk dodaje: „Przeprowadzamy paralelę z dziedzictwem kulturowym, które znika, tak jak dobre warunki naturalne, i że zarówno jedno, jak i drugie trzeba chronić dla przyszłości, dla naszych potomków, aby mogli żyć w normalnych warunkach, wzmacniali swoją tożsamość narodową i pomnażali kulturę. Muzyka ukraińska to taka sama warstwa kultury, którą trzeba chronić i popularyzować. Wyszywanki też trzeba chronić, jak własne dzieci!”. Anastasija FEDCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji 15-lecia Światowego Dnia Wyszywanki 20 maja w Kijowie w skwerze przy ul. Jurija Illenki 39 zaplanowano odsłonięcie pomnika wybitnego działacza polityczno-wojskowego Wasyla Wyszywanego (Wilhelma von Habsburga). Inicjatorzy postawienia pomnika: organizacje społeczne „Muzyczny Batalion”, „Światowy Dzień Wyszywanki”, „Muzeum Narodowe Ukrainy”, klub historyczny „Chołodnyj Jar”.
być Ukraińcem. Politycznym Ukraińcem. Przecież krwi ukraińskiej praktycznie nie miał. Umownie miał bardzo daleki związek z Rurykowiczami, ale taki związek, bez przesady, mieli praktycznie wszyscy monarchowie ówczesnej Europy. Ważne jest co innego: dla każdego monarchy uznanie swojej przynależności do jakiegoś narodu czy nawet grupy religijnej jest decyzją życia.
Pewnego razu Wyszywany powiedział, że jest Ukraińcem i koniec – wycofać się ze swoich słów czy zmienić decyzję już nie mógł. Dlatego musimy uświadomić sobie, że człowiek jego formatu politycznie zdecydował się być Ukraińcem. Nie warto szukać wyjaśnienia tej decyzji poprzez jego korzenie, gdyż dla monarchów Europy nie istnieje rozumienie narodowości, a związki między narodowością a tronami są zazwyczaj umowne.
Urodzony, by być politykiem, Wilhelm Franciszek von Habsburg-Lotryngski działał jak dynast, który od urodzenia był politykiem.
W odróżnieniu od wielu ludzi swoich czasów, nie należało oczekiwać, że będzie drapał się na szczyt kariery, zdobywał jakieś umowne stanowiska. Dość znamienne jest zdjęcie Habsburga i metropolity Andrzeja Szeptyckiego. To dwie samowystarczalne postacie, które pojawiły się w ukraińskiej historii dzięki swojemu pochodzeniu. Właśnie to najbardziej gnębiło tę socjalistyczną większość, która panowała wtedy w Centralnej Radzie i Ukraińskiej Republice Ludowej. Nowo utworzona elita polityczna rozumiała, czym jest państwo, nie to że w pierwszym pokoleniu, a w pierwszej dziesiątce lat. Natomiast tacy ludzie jak Wyszywany, Skoropadski, Szeptycki – to nosiciele wrodzonej państwowości, oni od dzieciństwa wiedzieli, że będą rządzić, jeśli nie państwem, to jakąś instytucją, gdyż to ich prawo. Byli do tego moralnie i intelektualnie gotowi.
Swoją drogą, Pawło Skoropadski mógł łatwo przyjechać do niemieckiego cesarza Wilhelma, czego nie mógł zrobić żaden inny wysokiej rangi urzędnik ówczesnej Ukrainy. Tak samo z Habsburgiem-Wyszywanym: gdyby został mocniej przyjęty w ukraińskie kręgi polityczne, to z nim można by wejść do każdego europejskiego rządu i prowadzić negocjacje bezpośrednio – to zawsze łatwiejsze i skuteczniejsze, a Europejczycy lubią rozmawiać z tymi, których rozumieją.
Wasyl Wyszywany od razu stał się częścią ukraińskiego politycznego środowiska, któremu brakowało „topowych graczy”, urodzonych i wyuczonych do tego. Ale istniała pewna zazdrość społeczna, która odegrała swoją rolę. Jednocześnie stał się przykładem dla wielu Ukraińców, kiedy wstąpił w szeregi armii. Stając na czele Korpusu Strzelców Siczowych, udowodnił, że istnieje sukcesja prawna w ukraińskich działaniach.
Wyszywany nie był bezpośrednim spadkobiercą tronu i nie mógł liczyć na główną koronę. Mogłoby to się stać wyłącznie w wyniku jakichś wstrząsów. Spędził dzieciństwo w majątkach Habsburgów na Ukrainie Zachodniej, bawił się z wiejskimi dziećmi. Wyrósł na dość prostego, otwartego, szczerego człowieka. Czasami był na tyle ludzki, przekonany o prawdzie i dobru, że często odbierano to jako jego słabość i wielu ludzi to wykorzystywało. Miłość do Ukraińców pierwotnie zrodziła się jako miłość do swojego kraju, jako uświadomienie sobie, że może pomóc tym ludziom, zostając przywódcą ich państwa lub jednym z liderów politycznych, chociaż sam nigdy tego nie planował. Za niego mówili to inni. Ci sami galicjanie mówili, że Wyszywany to „nasz arcyksiążę” (starszy książę). To samo twierdzili też niektórzy ukraińscy intelektualiści, którzy widzieli ukraińskie państwo jako monarchię, w której prawo do ubiegania się o kierownicze stanowiska mieli wyłącznie potomkowie hetmańskich rodów lub Habsburgów.
Kim więc jest Wasyl Wyszywany? To był wrodzony lider narodu. W kontekście europejskiego porządku i prawa był pretendentem do ukraińskiej korony. Potomkowie wszystkich cesarskich rodów są pretendentami do jakichkolwiek koron i w tym przypadku Habsburg, który podzielał ukraińskie stanowisko i stał się jednym z liderów, mógł utworzyć monarchiczną formę rządów na Ukrainie jako osobnym państwie europejskim i wszyscy doskonale to rozumieli.
Dla Ukraińców Wasyl Wyszywany jest bliski. Ale jego postać jest nieznana szerokiemu kręgowi Ukraińców, jest znana tylko w środowisku intelektualnym, humanistycznym. To postać, która do dziś pozostaje w cieniu wydarzeń politycznych, dość niemoralnych, takich, które nazywamy intrygami politycznymi. A właśnie dla Europy postawienie pomnika Habsburgowi, dynastowi o ogólnoeuropejskiej skali, to wydarzenie dość niecodzienne i ciekawe. Dynastia Habsburgów to dynastia, która nosiła niejedną europejską koronę i ten fakt może mieć ciekawy rezonans w światowej prasie.
Ołeksandr ALFIOROW,
ukraiński historyk, radiowiec,
działacz społeczny i polityczny;
rozmawiał i zapisał
Andrij PASŁAWSKI
O tym, dlaczego Wasyl Wyszywany zasługuje na pomnik i przywrócenie pamięci historycznej o nim, opowiadają badacze Andrij Pasławski i Ołeksandr Alfiorow.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
burze nie zastraszą duszy zakochanej w świetle. Język to subtelna, delikatna boska materia. Nie pusty dźwięk trybunowej leksyki, a drżenie filozoficznych idei, majestatyczny nurt pieśni ludowych, potęga wielkich ukraińskich powieści, olśnienia proroków, poetów, to głos wieczności zakodowany w naszej krwi. Jest on powierzony tym, którzy przyjmą to przesłanie. Należy on do wszystkich i do nikogo. Bo czas językowych policjantów minął. Nie dręczcie się nawzajem swoją wszechwiedzą, pychą, nie wciskajcie go w puste wezwania, hasła, bo kropla może słyszeć ocean, być jego częścią, lecz nie może być całym oceanem. My wszyscy musimy po prostu poczuć, że on jest, i wierzyć, że tym Słowem stworzymy swoje boskie komedie i tragedie, a także zbudujemy piękny, mądry kraj. I odrodzonym, odnowionym Słowem powrócimy do naszego Pana. I wiedzieć, że droga ta koniecznie wymaga naszych wysiłków i miłości. I odrobiny rozumu, cierpliwości. A także – wielkiej pracy. Przede wszystkim nad sobą. I po co to wszystko? – zapytacie. A po to, że na niebieskim ekranie powinni mieć głos nie tylko „bojownicy” o język ukraiński z ich niepiśmienną trybunową nowomową, lecz przede wszystkim jego nosiciele, ludzie zakochani w jego głębiach – ukraińscy poeci, prozaicy, aktorzy, artyści, etnolodzy, historycy, filozofowie, kulturoznawcy, ci, których nie po prostu usunięto z pola informacyjnego, ich po prostu tam zniszczono. Jakby ich nigdy nie było...
Tłumaczenie maszynowe
Natalia DZIUBENKO-MEYS Ostrzegają, że Facebook nami manipuluje, że i myśli nie są wasze, że ja – to nie ja i chata nie moja, że po przestudiowaniu mojego profilu, ja „przedwczoraj potknę się na streetracerach, wczoraj – na trendsetterach, dzisiaj – na downshifterach, i dokładnie wiem, że jutro będzie tylko gorzej”. To, żebyście nie wmyślali się – klasyczna abrakadabra, androny. A jeszcze to krzyk języka – na granicy załamania nerwowego. Bo jednocześnie – tu, teraz, trzeba przetłumaczyć, przetopić, spalić, odnowić, odrodzić... Bo trzeba szybko włączyć się w uniwersalny cywilizacyjny chór narodów, państw, a język ukraiński przyjmuje na siebie dzisiaj przerażające uderzenie technokratycznego, zglobalizowanego, a do tego wirtualnego świata, nie odnowiwszy w pełni swoich podważonych przez ciężkie czasy upokorzeń i prześladowań, zakazów, sił. W odpowiedzi słyszę groźne, patriotyczne – rozmawiaj po ukraińsku! Panowie, a wy sami tam byliście? Żyliście w jej ostępach, w jej legendarnych dąbrowach, żywiliście się jej światłem? Język ukraiński – to nie jakieś 600 słów, które i małpa może wyuczyć się. Znacie jej zapachy, kolory, jakie kwiaty tam kwitną, jakie zjawy tam dojrzewają? Słyszycie bicie jej serca, łoskot bandur, które rwą na sobie struny i duszę? Głosy przodków w srebrnych lśniących zbrojach, którzy stoją w obronie nas, obecnie żyjących? Jestem pewna, że żadne za
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
jak długo będzie trwać, licząc, umownie mówiąc, od roku tysiąc sześćset czterdziestego ósmego, niekończący się ukraiński serial – tragikomedia zwycięstw i porażek, bohaterstwa i zdrady, małorosyjskiego pochlebstwa, pępocentryzmu i dumnego europejskiego budowania państwowości,
długich lat zniewolenia i wyniszczania pamięci narodowej, nowych powstań, nowych nadziei i nowych rozczarowań. Ten serial czasami rodzi poczucie beznadziei, zmęczenia ukraińską historią, sprawia wrażenie zatrzymania Czasu – chronokolapsu, biegu w zamkniętym kręgu.
Lecz to wrażenie jest mylne. Ukraina powoli, z bolesnymi przystankami, z niewyopłakanymi stratami, pokonując każdego dnia zaciekły opór proroseyjsko-szowinistycznej, prosowieckiej, antyzachodniej piątej kolumny, stopniowo, krok po kroku zbliża się do odrodzenia tożsamości narodowej, niepodległości nie formalnej, lecz prawdziwej, żyjącej w duszach obywateli, jak widzimy to w Polsce czy w Wielkiej Brytanii; do ustanowienia suwerennej państwowości, za której panowania nie mogą pojawić się tacy potwory jak Barkas. W prawdziwej ukraińskiej historii ci biali klauni, dżokerzy i paniusie są znacznie straszniejsi niż w powieści”. Słowo „powieść” nie jest tu do końca na miejscu; Jurij Szczerbak nie pisał powieści; pisał wspomnienia o swoich cierpieniach, wpatrując się w cierpienia rodzinnej Ukrainy. Jurij Szczerbak, genialny twórca kraju, którego nie było, lecz stworzył go w swojej pamięci i pozwolił nam go ujrzeć. Zastanówmy się nad jego, być może najważniejszym, zdaniem: „Kiedy pisałem ten tekst, przypomniałem sobie swoją smutną i jasną opowieść „Mała drużyna piłkarska”, poświęconą genialnemu kijowskiemu poecie-studentowi Leonidowi Kysełowowi. Chciałem stworzyć remake, coś w rodzaju „Wielkiej drużyny piłkarskiej”. Pokazać, jak Ukraina, o której mówiono – i dziś mówi się, że to zupełnie nieznany na świecie naród! – przerasta w różnych krajach, w różnych środowiskach, i jak świat przychodzi na Ukrainę, zmieniając nas”.
24 kwietnia 2021 r.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PAWŁYCZKO
To bez wątpienia nie jest powieść, jak niektórzy piszą, to – Ukraina w okupacji. Wróg nie tylko uzurpował władzę, ale osiągnął, zdawałoby się, niemożliwe: u narodu całkowicie zniszczono pamięć, stał się elementarną biomasą. I w takiej sytuacji grupa śmiałków rozpoczyna walkę o wyzwolenie.
Tych odważnych ludzi w rzeczywistości nie ma, ale oni, ze swoimi nazwiskami, charakterami, zostali nazwani w utworze Jurija Szczerbaka „Martwa pamięć, głosy i krzyki”. Pierwszą taką osobą jest Andrij Ołeksandrowycz Zakrewśkyj. Drugą – generał Baluk, przywódca tajnej organizacji ukraińskich patriotów. Trzecią taką osobą jest „gospodarz baru, wątły cichy chłopak Mila”. Czwartą osobą jest Hryhorij Matwijowycz Drofa, którego nazywano w Nowym Jorku „Rudy Hryćko” („Hryshka the Red”).
Sam Jurij Szczerbak o swojej książce „Martwa pamięć, głosy i krzyki” pisze: „Można pomyśleć, że chodzi o kraj całkowitych debili, jednak to nie tak. Chodzi raczej o kraj ludzi z martwą pamięcią historyczną. Kraj polityków z przeważnie sparaliżowanym sumieniem, podstępnych i chytrych oszustów. Kraj, w którym obserwuje się katastrofalny spadek wykształcenia przy wzroście ogólnej liczby dyplomów uniwersyteckich i zmniejszeniu poziomu profesjonalizmu wśród ludzi pracy”.
„Ja twierdzę – pisze Jurij Szczerbak, – wszystkie opisane w książce wydarzenia i postacie istniały, istnieją w prawdziwym życiu i będą istnieć tak
Wasyl WEŁMOŻKO
W grudniu 2022 roku przypada trzysta lat od dnia urodzin genialnego ukraińskiego poety i filozofa Hryhorija Sawycza Skoworody. Z okazji tego jubileuszu w odeskim wydawnictwie „Astroprint” ukazało się ciekawe i ładnie wydane dwujęzyczne wydanie „Zrozumienie Skoworody”, którego kompilatorem został znany poeta, tłumacz, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Witalij Boszkow, który urodził się w bułgarsko-gagauskiej rodzinie.
Eleganckie wydanie, godne sławnego imienia wielkiego filozofa. Na twardej okładce – tytuł czerwonym i białym kolorem: „Zrozumienie Skoworody. Zbiór poezji”, niżej – to samo w języku gagauskim. Na ciemnofioletowym tle nienachalnie wyłania się motyw kozaka Mamaja z bandurą i koniem – na obie strony okładki. I niczym słońce – bezbłędnie wykonany portret Hryhorija Skoworody.
Nawiasem mówiąc, w 2020 roku Witalij Mychajłowycz został laureatem Międzynarodowej Nagrody Literackiej imienia Hryhorija Skoworody „Ogród boskich pieśni” za naukowy przekład poetycki zbioru wierszy Hryhorija Sawycza o tym samym tytule na język gagauski. Pojawienie się takiego przekładu – „to bardzo symboliczne, ponieważ Hryhorij Skoworoda miał korzenie tureckie (krymskotatarskie), a język gagauski, jak wiadomo, jest w jednej grupie z krymskotatarskim”, zauważa autor, i nalicza się w nim ponad dwa tuziny języków.
Autor nie po raz pierwszy tłumaczy wiersze ukraińskich poetów na swój język ojczysty i we wstępie wyznaje: „Podczas tłumaczenia ukraińskich wierszy na gagauski ciągle łapię się na myśli, że dość często wersy ukraińskich poetów dosłownie układają się-przeplatają z wersami gagauskich pieśni, ballad itp…”. Gagausi Ukrainy dzięki przekładom swojego rodaka Witalija Mychajłowycza mają możliwość czytać wiersze Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Wołodymyra Sosiury, Wasyla Symonenki oraz Dmytra Szupty w języku ojczystym. Właśnie Dmytro Romanowycz skłonił do translatorskiego wyczynu swojego brata – po raz pierwszy w historii przekładu poetyckiego na język gagauski przetłumaczono „Ogród boskich pieśni” H. S. Skoworody. W 2019 roku W. M. Boszkow otrzymał nagrodę literacką imienia Stepana Olijnyka za przekłady jego humoresek, wydane w osobnym zbiorze „Żarty nie z olejarni” w dwóch językach – jako dwujęzyczne wydanie. Tak samo w nowej książce teksty przeplatają się, zmieniając język ukraiński na gagauski. On szczyci się tym, że:
Już Gagauzi w rękach trzymają Owoce mego nielekkiego trudu! Wspominając swoje pierwsze spotkanie z twórczością Hryhorija Skoworody, Witalij Boszkow poetyckim wersem powiedział:
W moje życie wszedł Skoworoda, Wtedy jeszcze nie domyślałem się,
że to jest znakiem.
I to nie były tylko słowa, one dały nazwę cyklowi wierszy, poświęconemu Hryhorijowi Sawyczowi. To wyznanie poety stało się rozdziałem jego nowej książki, wydanej w tandemie z literackim bratem Dmytrem Szuptą, znawcą Skoworody (rodakiem Skoworody – pochodzącym z Połtawszczyzny), którego zbiór „Zrozumienie”, który wyszedł na 275-lecie H. S. Skoworody, stał się częścią nowego zbiornika.
Ten poemat łączy utwory o tematyce Skoworody autora, w którego dorobku jest prawie 80 wydań.
O książce Dmytra Romanowycza wspaniałą recenzję pozostawił prezes Międzynarodowej Akademii Literacko-Artystycznej Ukrainy Serhij Dziuba: „…Dmytro Szupta nie tyle „pisze o Skoworodzie”, co widzi go swoim bohaterem, nie tyle rozwija jego motywy, co obdarza życiem hipotetycznym, zmusza ową odwieczną zagadkę-symbol Skoworody odkrywać swoje nowe oblicza”. W tej książce widzimy zlanie się autora i bohatera, kiedy autor jakby patrzy na świat jego oczami – patrzy jakby w trzystuletnią dal, na przeszłość, i pragnie przeniknąć w przyszłość, biorąc pod uwagę konsekwencje przeszłości. Wtedy zaczynasz rozumieć, że ty już wszedłeś do Ogrodu Skoworody. Właśnie na tym polega czarująca władza mistyfikacji sztuki, która jest jednym ze sposobów na pokonanie czasu. Jest to swoista interpretacja Skoworody, kontynuacja jego wizji, a może i jego misji. To, zdaje się, jest poetyckim zrozumieniem Skoworody.
Nie na darmo w jednym z rubajatów Dmytro Szupta podkreśla, że na Ukrainie są „trzy filary”, trzech proroków. To oni stali się nosicielami ducha narodowego, bez którego nie pokonamy tej trudnej drogi, gdzie zdążyliśmy popełnić niemało wielkich błędów, odrzucając ratujące twórcze objawienia naszych geniuszy.
Masz, Ukraino, trzy filary. Z nimi zdołasz wszystko zwyciężyć: Skoworoda, Szewczenko z Szajanem – Twoi synowie, uskrzydleni bracia. Książka-dwujęzyczna „Zrozumienie
Skoworody” w nakładzie zaledwie 50 egzemplarzy, wkrótce może stać się prawdziwą bibliograficzną rzadkością. Ten, kto obcował ze „Zrozumieniem”, poczuje się rodakiem i współczesnym Skoworody, a także poczuje swoją przynależność do świata kultury.
Tłumaczenie maszynowe
Switłana KORONENKO. Rząd oficjalnie opublikował Porządek przeprowadzania egzaminów na poziom znajomości języka państwowego, informuje Narodowa Komisja ds. Standardów Języka Państwowego. Odpowiednie rozporządzenie z dnia 14 kwietnia 2021 roku nr 409 „O zatwierdzeniu Porządku przeprowadzania egzaminów na poziom znajomości języka państwowego” weszło w życie 29 kwietnia. Porządek wyjaśnia procedurę przeprowadzania i oceniania egzaminu na poziom znajomości języka państwowego, określa prawa i obowiązki wszystkich stron procesu egzaminacyjnego. Procedura egzaminowania będzie jednakowa dla osób, które są zobowiązane do posługiwania się językiem państwowym i stosowania go podczas wykonywania obowiązków służbowych, oraz dla osób, które zamierzają nabyć obywatelstwo Ukrainy. Zgodnie z Porządkiem rejestracja, przystąpienie do egzaminu oraz otrzymanie wyników odbywa się poprzez elektroniczny gabinet kandydata. Część pisemna egzaminu przewiduje wykonanie zadań testowych oraz napisanie tekstu na określony temat. Część ustna przewiduje wypowiedź monologiczną oraz dialog z egzaminatorem na określony temat. Na podstawie końcowego elektronicznego protokołu weryfikacji Komisja podejmuje decyzję o przyznaniu lub nieprzyznaniu kandydatowi państwowego certyfikatu. Ponownie przystępować do egzaminu można nieograniczoną liczbę razy, ale nie częściej niż raz na cztery miesiące. Wyczerpujący wykaz osób, które są zobowiązane do posługiwania się językiem państwowym i udokumentowania poziomu jego znajomości, znajduje się w artykułach 7, 9 oraz 10 Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Narodowa Komisja ds. Standardów Języka Państwowego kontynuuje przygotowania do egzaminu na poziom znajomości języka państwowego i tworzy wszelkie przesłanki do uruchomienia egzaminowania od 16 lipca 2021 roku zgodnie z normami Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Wszystkie informacje o egzaminie znajdują się na oficjalnej stronie internetowej Komisji.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z niekłamaną szczerością zaśpiewał przejmująco-wnikliwą melodię, która powoli płynęła w nocne niebo Toronto. Usłyszawszy tak uskrzydlony śpiew, który dziesiątki nieobojętnych mieszkańców miasta darowały w dowód najwyższej wdzięczności kompozytorowi i wykonawcy za niepowtarzalną pieśń, Płaton Majboroda z żoną oraz Dmytro Hnatiuk wybiegli na ulicę. I wtedy już wspólnie, niby na bis, wszyscy znów natchnienie podchwycili jej niezapomniane wersy: „Rodzona matko moja, ty nocy nieprzespałaś i wiodłaś mnie w pola na skraj wsi...”. Kiedy zaś nagle rozległy się okrzyki „Brawo!” oraz gorące oklaski, wszyscy wreszcie zwrócili uwagę na ludzi, którzy w półmroku stali na balkonach, wyglądali z okien, emocjonalnie witając uczestników tego improwizowanego koncertu, który trwał jeszcze dość długo. Przeleciały lata, upłynęły dziesięciolecia, a pamięć i rodzinny album do dziś zachowały minione wydarzenia, obrazy drogich ludzi, którzy dawno odeszli w dalekie światy. Więc jest co wspominać... Przez te długie dziesięciolecia nasza rodzina była w przyjacielskich, niemal rodzinnych stosunkach z Majborodami. Dość powiedzieć, że Heorhij Iłarionowycz nazwał swojego syna Romana na cześć naszego ojca Romana Iwanowycza, a nasz rodzony brat Jarosław został chrześniakiem Płatona Iłarionowycza. Ta przyjaźń zrodziła się jeszcze w latach studenckich, podczas nauki w Kijowskim Konserwatorium i wspólnego mieszkania w akademiku. Ojciec zwierzał się, że kiedy Darija Jełysejiwna odwiedzała swoich synów, to stawało się prawdziwym świętem. Przywoziła im różne wiejskie smakołyki, życzliwie częstowała wszystkich, którzy wchodzili do pokoju. Jak rodzącej się matce radował się Dariji Jełysejiwnie i Roman Iwanowycz, ponieważ swoich rodziców już nie miał. Rozpoczęła się wojna, wszyscy trzej poszli na front. Wojenna zawierucha zwiastowała każdemu jego niełatwy żołnierski los. Niejeden raz patrzyli oni śmierci w oczy. Mimo to wytrwali i po zwycięstwie wrócili do Kijowa. Przyjaciele byli głęboko zasmuceni tym, że ukochane miasto ich młodości zamieniło się w całkowite ruiny. Lecz najważniejszym wydawało się to, że ono powoli odradzało się. Śnieżnobiałymi świecami „znów kwitły kasztany”, a młodzież, jak i dawniej, zbierała się w alejach zadbanych parków, na zboczach pradawnego Sławutycza, podziwiała spokojne błękitne niebo i bezkresne dali, słuchając, jak „fala dnieprowska bije”. I to zwracało wypalone wojną serca wczorajszych wojowników ku muzyce, ku twórczości... Napełniał się życiem także budynek nr 48 przy ulicy Wołodymyrskiej, który przypominał bajkową rękawiczkę, wszak zaczęli się do niego zjeżdżać kompozytorzy, muzykologowie, wykonawcy. Tam też mieścił się Związek Kompozytorów Ukrainy. Wystarczy przypomnieć, że tylko w jednym z mieszkań komunalnych, w którym mieszkaliśmy, mieszkało osiem rodzin. Pośród nich – bracia Majborodowie, H. Żukowśkyj, A. Filipenko, M. Połonśkyj... A nasz pokój sąsiadował z mieszkaniem Majborodów, do których przeprowadziła się ich matka. Oprócz swojej rodziny, zaczęła opiekować się także naszą, gdzie dorastało troje dzieci: najstarsza, już uczennica, Ałła, Borys (autorzy tych wierszy) i Jarosław. Rodzice nazywali Dariję Jełysejiwnę mamą,
Tłumaczenie maszynowe
A. Wereszczahina, B. Wereszczahin, zasłużeni działacze sztuki Ukrainy Minęło ponad 60 lat, odkąd kompozytor Płaton Majboroda i poeta Andrij Malyszko stworzyli jedną z najbardziej lubianych przez Ukraińców piosenek „Rodzona matko moja”. Niejedno pokolenie było rozkochane w jej wysokopoetyckich wersach i poruszającej melodii, które do dziś czarują pięknem i głębią obrazów. Każda piosenka, jak i człowiek, ma własną biografię, niepowtarzalną historię... Jest ona także u słynnego „Ruszniczka”. Rok 1958. W Kijowskiej Wytwórni Filmowej imienia O. Dowżenki kręcono film „Lata młode”, nad muzyką do którego natchnienie pracował Płaton Iłarionowycz. Reżyser obrazu O. Miszurin zaproponował kompozytorowi napisanie piosenki dla jej głównego bohatera – młodzieńca, który dopiero zaczyna samodzielnie wytyczać swoją ścieżkę. Zdaniem filmowca pomogłaby ona bardziej jaskrawo i wyraziście nakreślić na ekranie jego wizerunek artystyczny, czyniąc wewnętrzny świat postaci wielowymiarowym i niezwykle bliskim dla widzów. P. Majboroda ucieszył się z takiej propozycji. Pierwowzorem Matki w piosence była Daria Jełysijiwna – mama kompozytora. Właśnie jej jasny obraz, jej „łaskawy uśmiech” zainspirowały kompozytora do stworzenia pamiętnego dzieła muzycznego. Tak narodziła się ta prawdziwa perła, niezapomniana piosenka-wspomnienie. W niej z niezrównanym ciepłem i czułością wyśpiewano niezłomną miłość, z jaką matki wyprawiały swoich synów w szeroki świat, w daleką drogę, ścieląc ją nieodzownym atrybutem ludowego życia – wyszywanym ręcznikiem. Trudno nazwać w ukraińskiej sztuce dekoracyjno-użytkowej inną rzecz, która zawierałaby taką różnorodność symboli, towarzyszyła człowiekowi przez całe życie – w radości i smutku. Rodzinne ręczniki od wieków uważano na Ukrainie za swoisty amulet i dziedzictwo duchowe. Były one darowane z życzeniami dobrego losu, szczęśliwej drogi, jak najszybszego powrotu do domu. Oczywiście, całą duszą, sercem pragnęła tego swojemu dziecku właśnie ona, rodzona Matka. Przypomnijmy te jasne słowa Malyszki: „I w drogę daleką ty mnie o świcie odprowadzałaś, i ręcznik wyszywany na szczęście, na los dałaś”... Pewnie przez takie sakralne znaczenie wyszywanego ręcznika dla Ukraińców wierszy Malyszki nie da się odpowiednio przetłumaczyć na inne języki, ponieważ traci się głęboką istotę. W naszym domu słynna piosenka zabrzmiała niemal od razu. Były urodziny naszej mamy Warwary Pawliwny. Gratulując jej, przyjaciele-autorzy poruszająco zaśpiewali swój nowy utwór. Co to był za duet! Kiedy poleciała melodia, wydawało się, że w szczerym śpiewie zlały się nie tylko ich głosy, ale i splotły się ich talenty, ludzkie losy. A jeszcze czuło się, jakby płynęła we Wszechświat na skrzydłach piosenki tak głęboka i bezgraniczna miłość do najdroższej na świecie osoby – Matki. Wszyscy obecni, jak zaczarowani, słuchali tego majestatycznego i zarazem tak poruszającego hymnu do duchowej macierzy, który lekkim smutkiem kładł się na ich duszach. Odnosiło się wrażenie, że dawno nie słyszeli tak doprawdy wysokoduchowego, pełnego czystości i piękna utworu. Jedni w cichym zamyśleniu milczeli, ktoś klaskał, inni próbowali podśpiewywać Płatonowi Iłarionowyczowi i Andrijowi Samijłowyczowi. Lecz tylko matka kompozytora milczała, uśmiechała się, a w jej łagodnych oczach błyszczały łzy – ożywało „wszystko znajome do bólu: i dzieciństwo, i rozłąka, i wierna miłość...”. Gdy tylko film wszedł na ekrany, niemal najjaśniejszą jego cechą i ozdobą stała się właśnie piosenka „Rodzona matko moja”, której pierwszym wykonawcą był Ołeksandr Taraneć. Od tamtej pory od razu rozbrzmiewała niemal w każdym koncercie. Piosenka sączyła się z otwartych okien mieszkań, słychać ją było na ulicach, w parkach. Tak szybko weszła w muzyczny obieg i stała się szeroko znana, tak bardzo przypadła wielu do serca, że zaczęto ją uważać niemal za ludową. Jak wspominali pracownicy Ukraińskiego Radia, żadna z piosenek tamtego czasu nie mogła się z nią równać pod względem liczby listów z prośbą o wykonanie jej w radiu. Przypomina się taki przypadek, który jaskrawo świadczy o popularności „Ruszniczka”. Pewnego razu nasza rodzina zebrała się u krewnych na Boże Narodzenie (wielu obchodziło je i wtedy) w Makarowie w obwodzie kijowskim. Była z nami i Daria Jełysijiwna, którą uważano za członka naszej rodziny. Jechaliśmy autobusem, bo było nas niemało. Pogoda okazała się straszna, autobus ledwo pełzł drogą. Nieznośnie długo ciągnął się czas. Nagle stało się to, czego nikt się nie spodziewał: zabrakło paliwa. Wszyscy zdziwieni patrzyli na siebie, nie rozumiejąc, jak mogło do tego dojść. Wtedy kierowca milcząc wyciągnął wiadro i wyszedł z kabiny w poszukiwaniu nadjeżdżającego transportu, aby nie narażać się na nieprzyjemności i uratować się z przykrej sytuacji. Na dworze ściemniało. Na horyzoncie niewyraźnie rysowały się tylko czarne pnie drzew i całe otoczenie nagle wydało się ponure, jakby pochłonął je całkowity niepokojący mrok. W autobusie robiło się coraz zimniej i ludzie zaczęli się denerwować, niektórzy z nich byli zbyt rozdrażnieni. I wtedy Daria Jełysijiwna dość głośno, abyśmy wszyscy mogli ją usłyszeć, mówi: – I co to za kierowca taki nieudacznik? My choć jednym samochodem jedziemy, choć innym, zawsze jest zapasowy kanister z benzyną... (w tamtym czasie jej synowie byli już znanymi kompozytorami i obaj mieli samochody). Po krótkiej pauzie jakiś mężczyzna, chyba ostry na język, zaśmiał się, a potem dowcipnie, w jego opinii, zapytał: – A jakież to, babciu, macie samochody? Czasem, bywa, nie maszynę do szycia razem z maszynką do mięsa? Wszyscy nagle ożyli, zaczęły się żartobliwe komentarze... Wtedy wstał nasz ojciec, wymownie obwiódł wzrokiem salon i wypowiedział z ciepłym uczuciem: – Szanowni państwo, czy ktoś z was zna piosenkę „Rodzona matko moja”? – Oczywiście, znamy! – twierdząco odpowiedzieli niemal chórem wszyscy pasażerowie. – Tak ta babcia i jest tą samą rodzoną Matką, której jej syn, kompozytor Płaton Majboroda, i dedykował swój utwór – dodał on. Autobus jakby podmieniono. Wyraźnie ożywał, powoli napełniając się miękkimi falami muzycznymi, które wznosiły się od dźwięków wspólnego śpiewu jednej z najbardziej czarujących ukraińskich lirycznych melodii. Było widać i słychać, jak zmienił się jego ogólny nastrój, bo obecni zaczęli wspominać i zgodnie śpiewać także inne utwory artysty. Wreszcie pojawił się kierowca i autobus ruszył dalej, niosąc w dal złote melodie piosenek Majborody: „Pójdziemy, gdzie trawy pochylone”, „Białe kasztany”, „Kijowski walc”, „Piosenka o nauczycielce”... Kiedy przybyli na przystanek końcowy, wszyscy mimowolnie, jak na zawołanie serca, otoczyli Darię Jełysijiwnę i zaczęli dziękować jej, żegnając głośnymi oklaskami, a ona, nisko się kłaniając, jeszcze długo tak stała, wzruszona, nie mając sił nawet ruszyć z miejsca. I wtedy, zapewne, wszyscy mogli dostrzec jej dobre, wyraziste matczyne oczy... My i nasi współpasażerowie byliśmy pocieszeni tak nieoczekiwanie ciepłym zakończeniem tej podróży. Tetiana Wasyliwna, żona Płatona Iłarionowycza, opowiadała, z jakim uniesieniem przyjmowano „Ruszniczek” i poza granicami Ukrainy, w szczególności w Kanadzie. Wtedy wszystkich poraziła popularność piosenki wśród Ukraińców, gdzie spora grupa, zebrawszy się pewnego razu po koncercie pod oknami hotelu, z Kompozytor Płaton Majboroda ze swoją mamą
Po lewej – Daria Jelysejiwna Majboroda z Borysem Wereszczahinem na rękach, po prawej – Warwara Pawliwna Wereszczahina z synem Jarosławem
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
a dla nas stała się dobrą, łagodną, ukochaną babcią. Wstrzymując oddech, dzieciaki zafascynowane słuchały piosenek-zabawianek, kołysanek, bajek, legend i strasznych opowieści, których babcia znała bez liku. Co więcej, zawsze częstowała nas wszelkimi łakociami. Wydawało się, że nie ma nic smaczniejszego na świecie niż te wiosenne skowronki – z oczkami z rodzynek, które babcia wypiekała i z radością częstowała nas w święto Czterdziestu Męczenników. Pozostaje tylko dziwić się, jak jej się to udawało w głodne powojenne lata. Do wszystkich dzieci odnosiła się niezwykle uważnie, umiejąc dla każdego znaleźć dobre, łagodne słowo. My i dziś pamiętamy ten ciepły uśmiech, który zawsze zdobił jej twarz. Lubiliśmy razem z babcią i mamą chodzić w gości do żony kompozytora W. Kosenki, u którego uczyli się bracia Majborodowie i nasz ojciec. Wiktora Stiepanowicza wtedy już, niestety, nie było, więc Angelina Władimirowna żyła samotnie w mieszkaniu domu nr 9 przy ulicy M. Kociubynskiego. Własnych dzieci Kosenkowie nie mieli, dlatego gospodyni domu zawsze była dla nas przyjazna i radośnie nas witała, jakbyśmy byli bliskimi. Chętnie częstowała aromatycznymi konfiturami, smacznymi wypiekami, słowem, urządzała święto. A dorośli w tym czasie cicho o czymś rozmawiali. Mówili o swoim prostym życiu, wspominając jakieś wydarzenia, rozmyślali o przyszłości... Lecz wróćmy do Darii Jelysejiwny. Wszyscy, którzy dobrze ją znali i mieli możliwość z nią rozmawiać, podkreślali jej łagodne usposobienie, szczerość, uczciwość i dobroć. A jej ciepłe matczyne oczy, jasne czoło, szlachetna srebrna siwizna i spracowane ręce dopełniały obraz tej mądrej i pracowitej kobiety. Lecz jak układało się życie naszej babci, czy los zawsze był dla niej przychylny? Wtedy, jako małe dzieci, wielu rzeczy jeszcze nie wiedzieliśmy, nie rozumieliśmy i w końcu nie mogliśmy wiedzieć, jak niełatwe ono się okazało... A ona za młodu tułała się na służbie, pracowała jako kucharka u petersburskiej szlachty. Wspominając przeszłość, Daria Jelysejiwna nie raz żartowała: – Bycie kucharką mam zapisane w rodowodzie! Inaczej być nie mogło, przecież w panieństwie jestem Kucharenko! Po powrocie na Ukrainę, do rodzinnej wsi Pełechiwszczyna na Połtawszczyźnie, związała swój los z przystojnym Iłarionem Iwanowyczem Majborodą. Rodzina była zgodna, pracowita. Mieszkańcy wsi szanowali ją. Do tego Iłarion Iwanowycz jeszcze dobrze śpiewał, grał na prostych instrumentach ludowych, a Daria Jelysejiwna znała mnóstwo ludowych pieśni, znała się na nutach (być może nauczyła się jeszcze w Petersburgu) i śpiewała w chórze cerkiewnym. Tak właśnie powstał swoisty rodzinny zespół. Więc sąsiedzi nie przepuszczali żadnej okazji, by wpaść do rodziny na kolejne spotkanie z muzyką. Jeszcze z tamtych czasów, być może, pozostała u babci ulubioną pieśń „Oj wyrwu ja wyrwu zełenyj lystoczok” („Oj wyrwę ja, wyrwę zielony listek”), którą przy okazji śpiewała już nawet w podeszłym wieku. Płaton Iłarionowycz, rozmyślając o muzycznych korzeniach rodziny, raz po raz podkreślał, że wywodzą się one od ich dziadka Fedora. Był on czumakiem, znał mnóstwo starodawnych ludowych pieśni, które przekazywał z ojca na syna, tym samym zachęcając całą rodzinę do muzykowania, która to odziedziczyła miłość do muzyki i talent. A ponadto uważany był za sprawnego wiejskiego muzyka, z pięknym głosem. Wydawałoby się, że wszystko układało się dobrze. Bóg zesłał młodym pięcioro dzieci... Lecz niespodziewanie przyszło nieszczęście, które zwaliło się na małżonków. Jeden po drugim od szkarlatyny odeszli z życia starsi synowie Iwan i Hryhorij. Niedługo potem opuściła ten świat także córeczka Marijka. Zostało dwoje – Heorhij i najmłodszy ulubieniec Płaton. Minęły lata. Heorhij ukończył Krzemieńczuckie technikum i wyjechał do Zaporoża, gdzie na budowie Dnieprogesu pracował jego wuj Wasyl. Dobiegał końca 1932 rok. We wsi utworzono pierwszy kołchoz, do którego Majborodowie nie mieli zamiaru wstępować. Do tego nadciągał straszny głód. I trzeba było jakoś żyć, wychowywać najmłodszego syna, myśleć o jego edukacji. Płaton już wtedy marzył o muzyce. Więc Majborodowie porzucili rodzinną wieś i wyjechali do Zaporoża, bliżej rodziny. Iłarion Iwanowycz także zaczął pracować na budowie, a matka zaczęła troszczyć się o rodzinę. Heorhij, który miał nieprzeciętny talent do muzyki, w 1936 roku wstąpił do Kijowskiego Konserwatorium. Za nim pojechał i Płaton. Lecz znów stało się nieodwracalne. Ojciec rodziny został represjonowany i rozstrzelany (zrehabilitują go znacznie później, na wniosek synów). I właśnie wtedy, już samotna, babcia znów wróciła do rodzinnej wsi. Tutaj przeżyła wojnę i przeprowadziła się do Kijowa do synów dopiero wtedy, gdy w rodzinie Heorhija dorastał już syn Roman. Lecz życie ułożyło się tak, że w nowej rodzinie ojca dla niego nie znalazło się miejsce. W rezultacie dorastał i wychowywał się u babci i stryja. Od 1950 roku nasze rodziny już nie mieszkały w jednym mieszkaniu. Płaton Iłarionowycz, babcia i Roman przeprowadzili się do Pasażu, gdzie otrzymali nowe mieszkanie, a my na Luterską (wtedy Engelsa). Lecz pozostawaliśmy niemal jedną rodziną. Babcia przychodziła codziennie, pomagała mamie w domowych posiłkach. A Roman dość często tygodniami zostawał u nas – przyzwyczaił się, że zawsze byliśmy razem. Daria Jelysejiwna bardzo chciała, abyśmy – następne pokolenie obu rodzin – zostali muzykami. Gorliwie śledziła nasze pierwsze kroki w świecie muzyki. Marzenia te spełniły się. Dorastaliśmy i swojego życia bez muzyki już nie wyobrażaliśmy sobie. I jej Romczyk, i cała trójka dzieci naszej rodziny, kończąc konserwatorium, zostali muzykami różnych specjalności. Na los babci przypadła jeszcze jedna próba – nie stało naszej mamy, i ona, tak jak my, bardzo boleśnie przyjęła tę stratę. Lecz, pomimo swojego bardzo podeszłego wieku, jeszcze więcej uwagi zaczęła poświęcać naszej rodzinie, dbając już także o nasze dzieci. Sama zaś Daria Jelysejiwna przeżyła długie życie. Dobre, cierpliwe i kochające serce babci przestało bić, gdy skończyła 94 lata. Jak zapowiedziała, miejscem jej wiecznego spoczynku stała się rodzinna Pełechiwszczyna, dokąd wróciła już na zawsze. Wróciła tam, gdzie tak długo strzegła miejsca obok starszych dzieci. Wypełniając jej ostatnią wolę, Płaton Iłarionowycz przez długi czas nosił w duszy pieśń, która miała stać się prawdziwym requiem dla jego najdroższej osoby. Długo i starannie szukał on także godnego tekstu. I oto, jak wtedy opowiadał, pewnego razu stał się cud. Na ulicy podeszła do niego nieznajoma kobieta. Przywitawszy się, powiedziała, że jest gorącą wielbicielką twórczości kompozytora i byłaby wdzięczna, gdyby mógł skorzystać z jej poezji, i wyciągnęła rękopis. Była to T. Mezentsewa. Poetyckie wersy poruszyły kompozytora niepodrobioną szczerością, głębią synowskich uczuć, czułością. Więc stały się one pieśnią – nieprzemijającym duchowym pomnikiem Matki. Pokłońmy się i my jej jasnej pamięci i przypomnijmy te wzruszające słowa: Ja do ciebie, mateńko, w pieśni idę, Widzę w niej ja ciebie jeszcze taką młodą. Czas leci i leci, zabiera lata, Ty w pieśni mojej, jak gwiazda złota...
Tłumaczenie maszynowe
Tytułem tego wpisu „podpinam się” pod nazwę książeczki, o której informuję. A nazwa brzmi: „Gdybyż tak!../ Otóż…”. Autor – pisarz Kostiantyn Suszko z Zaporoża1. O czym jest książeczka, obwieszcza adnotacja do niej: „Do wznowienia wszystkiego, co stworzył Kostiantyn Suszko, potrzeba by co najmniej dziesięciu tomów. Ale skąd wziąć pieniądze? Więc wymyślił człowiek, by z wyboru swoich najistotniejszych, jak uważa, szkiców, opowiadań, powieści itp. wyłuskać najbardziej znaczące (jego zdaniem) akapity i przedstawić je w osobnej książeczce. W ten sposób i o sobie przypomniał, i nie wydał zbyt wiele. A przede wszystkim – czytelnicy mają mniej kłopotu! Czyż to nie przykład do naśladowania, co, panowie klasycy?”. Tak przedstawili książkę wydawcy, a oto jak przyczynę jej powstania wyjaśnił w „Słowie wstępnym” sam autor: „Przez prawie pół wieku dziennikarskich i pisarskich trudów stworzyłem ponad trzy dziesiątki książek. Szkice, impresje, poematy prozą i opowiadania, rozprawy historyczno-publicystyczne i literaturoznawcze, nowele, powieści… O czym pisałem i piszę? Religia, krajoznawstwo, przyroda, historia, archeologia oraz, oczywiście, relacje międzyludzkie. Zaczynałem od wydania w nakładzie 13 000 egzemplarzy, kilka razy sprawa dochodziła nawet do 25 i 30 tysięcy, a oto niepodległościowy okres mojego beletrystycznego bytu rejestruje póki co taką oto sytuację nakładową: 10000-1000-500-2000-2700-700-1000-500-150-100… Przy czym skala nakładu nie zależy ani od gatunku, ani od tematu, tym bardziej od jakości dzieła – w całości od sumy pieniędzy, z którą zwracasz się do wydawcy. Nigdy nie mdlałem z zachwytu przed swoim, wyłącznie zdalnym, czytelnikiem, ale mimo wszystko w pewnym zestawie cnót mu nie odmawiałem. Aż tu nadszedł Facebook. I porządnie mnie ostudził. Zobaczyłem, jak postują i lajkują między sobą konsumenci pisarskiego produktu, usłyszałem i poczułem ich – już nie milczących zdalnie, a, co nazywa się, na żywo! – i poczułem się… Ale teraz nie o tym. Powiem tylko, że jasnym płomieniem, by składać słowo do słowa, żeby później wynieść wszystko do ludzi, już nie płonę. I sprawa nie w wieku (przysięgam!) – wciąż mam coś do powiedzenia, wiem nawet jak… Inne mnie niepokoi: a dla kogo? Oto słychać wszędzie: „Nie ten czytelnik nastał!”. A nawet wcześniej, kiedy jeszcze była moda na reagowanie na publicystyczno-poetycko-prozatorskie wprawy, osobiście w moich tekstach eksperci rzadko, bardzo rzadko zauważali to, na co kładłem nacisk. A ja tak się starałem… Właściwie, może u innych pisarzy jest inaczej? Słowem, wyłuskałem ze swoich książek osobne akapity-akcenty, usuwając wszystko, co zbędne, i pokazuję je osobno. Czy zauważycie teraz, drodzy nasi czytelnicy? Czy zrozumiecie?”. A dla przykładu, co dokładnie przyjdzie „zauważać lub nie zauważać”, podajemy z książeczki kilka mikrofabuł:
Co nas czasami tak nieodparcie ciągnie, by zajrzeć w przeszłość? Nie tylko w czasy „bosonogiego dzieciństwa”, a dalej, znacznie, znacznie głębiej… Nas jakby woła do siebie ów magiczny „punkt wyjścia”, kiedy na świecie wszystko dopiero się zaczynało. Kiedy – jeszcze żadnej zbrodni, żadnej zdrady, żadnej nagłej śmierci. Żadnego oszustwa, żadnej podłości, żadnego przemocy. Zaglądając w przeszłość, podświadomie jakby pragniemy zacząć wszystko OD POCZĄTKU. Żeby rozwijało się wszystko tylko zgodnie z prawdą i tylko zgodnie z sumieniem. Prawdopodobnie na tej samej fali wabi nas do siebie także „łono przyrody”, aby w otoczeniu tylko drzew i trawśmy mogli poczuć świat definitywnie czystym i jasnym. Takim, jakim stworzył go Najwyższy i jakim mógłby pozostawać zawsze. Pragnąc choć czasami pobyć w samotności, każda kobieta podświadomie czuje się Ewą, a mężczyzna Adamem, kiedy jakby pojawia się szansa dać początek ludzkości tak, aby nigdy nie zaznawała ani mąk, ani cierpień. Ja dawno już nie żywię czci przed daleką przeszłością, ale za to niewykorzystana przez nią szansa bezgranicznych możliwości Dobra i Tworzenia nie pozostawia mnie obojętnym. Kiedy ją straciliśmy? Na rzecz czego? („Wieszczy Step2”)
Ukraińcy, prawdopodobnie, są jedyną wspólnotą na świecie, która zupełnie niczym nie zawiniła przed ludzkością. Rozejrzyjmy się wstecz na sto, dwieście, pięćset, na tysiąc, trzy, pięć tysięcy lat. Czy choć na jakimś odcinku lub w epizodzie własnej i światowej historii czyhaliśmy na cudze? Przyłączaliśmy do swoich przestrzeni sąsiedzką ziemię?
Oblewaliśmy błotem sąsiadów? Gardziliśmy nie swoim językiem? Niszczyliśmy nie nasze świątynie? A jeszcze… Może tworzyliśmy wyrafinowane narzędzia do niszczenia ludzi – owe gilotyny, garoty, krzesła elektryczne, komory gazowe, obozy koncentracyjne? Nic nawet podobnego nie ma wśród „cywilizacyjnych osiągnięć” narodu ukraińskiego. („Bohaterowie mętnych czasów”)
Rewolucja – to cyniczny środek-sposób (plan, scenariusz, mechanizm itp.) zdobycia władzy przez grupkę sprytnych geszefciarzy – wymyślona nie po to, by poprawiać życie ludzi. Tak było zawsze. I tak będzie. Geszefciarze efektywnie wykorzystują energię wiecznie niezadowolonych, oddanych wichrzycieli, którzy bez wahania idą na barykady. Niemało ich tam zostaje, oczyściwszy drogę do władzy geszefciarzom. Oczywiście, wichrzyciele zapalają serca niemałej części rodaków, ale ta większość dalej niż wiecowe poparcie wichrzycieli i przyglądanie się, co to będzie, nie idzie. W rezultacie wichrzyciele giną, a widzowie-kibice przeżywają. Władza się zmienia, dokładniej, zmieniają się jej przedstawiciele, podczas gdy wszystko pozostaje na swoich miejscach. Życie toczy się w tym samym nurcie i z tym samym zestawem problemów społecznych. („Zatroskany świat”)
Po tym, jak uporamy się z syndromem małorosyjskości w naszym społeczeństwie, niechybnie czeka nas walka z zadziwiającym rodzajem konformizmu, który dzisiaj samookreślony jest uważany za szczery, prawdziwy patriotyzm. I będzie ta walka okrutna i zacięta. Tak po prostu wojująca szarość, ograniczoność i zarozumiałość swoich pozycji nie oddadzą. Oprócz wszystkiego innego, będą wirtuozersko i bezwstydnie spekulować testem, czyja miłość „do matki-ojczyzny” jest szczersza. Właściwie, oni już dzisiaj nim spekulują. Bo napięcie myślą o sobie w NASZYM jutrzejszym dniu. („Ścieżka na Chortycy”)
A książka… Książkę napisać można. Całkiem treściwą, oryginalną, być może nawet wybitną. Talent? Do tego wystarczy minimum zdolności i maksimum wytrwałości. A oto stać się Człowiekiem… Nim trzeba po prostu być. Stale i wszędzie. Człowiek, oczywiście, pisany wielką literą, zawsze, w każdych czasach znajdował się w największym deficycie społecznym. I – w największym zapotrzebowaniu! Jego – prawdziwego, niepozornego, ale mądrego, szlachetnego i porządnego – szukał w biały dzień z latarnią w rękach jeszcze Diogenes 2500 lat temu. Największy, najwyższy i najpotężniejszy talent – to Talent Człowieczeństwa. („Zatroskany świat”)
W ten sposób Kostiantyn Suszko, świętując 50-lecie swojej działalności twórczej, zrobił sam sobie prezent: na 114 stronach książeczki w formacie A-6 z ponad trzydziestu własnych wydań przedstawił dwa dziesiątki. A jeszcze trzy – z tych, które są przygotowane do ewentualnego druku. Kilka podanych wyżej urywków daje wyobrażenie, co z tego wyszło, ale ostateczne zdanie będzie mógł wyrobić sobie tylko ten, kto zobaczy książeczkę na żywo i, oczywiście, przeczyta ją.
Przygotował Mykoła Paszczenko, m. Zaporoże
1 Gdybyż tak!..; fabuły do niespiesznego czytania / Kostiantyn Suszko. – Kijów: Ukraiński pisarz, 2021 – 116 s. 2 Tutaj i dalej – nazwy książek oraz poszczególnych utworów.
Tłumaczenie maszynowe
Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” jest umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Tą publikacją Wołodymyr Melnyczenko kończy opowieść o przewiezieniu prochów Tarasa Szewczenki z Petersburga na Ukrainę, które wiosną 1861 r. zostało zrealizowane pod kierownictwem Hryhorija Czechtachiwskiego. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Podanie drugie. „Kobziarz nasz wielki stanął na rodzimej ziemi ukraińskiej”. Tydzień po wyjeździe trumny Szewczenki z Moskwy – 4 maja 1861 r. Hryhorij Czechtachiwski pisał już z ukraińskiego Krolewca, że poprzedniego dnia „w kwadrans po drugiej godzinie Kobziarz nasz wielki stanął już na swojej rodzimej ziemi ukraińskiej, a ja uklęknąłem i trzykrotnie pokłoniłem się rodzimej matce Ukrainie i trzykrotnie pocałowałem jej świętą ziemię od siebie i od rodzimych dzieci jej, które święcie czczą ją, mieszkając na obczyźnie daleko”. Jak wiadomo, wtedy w Kijowie rozstrzygano kwestię, gdzie dokładnie pochować prochy poety, ponieważ jego petersburscy przyjaciele jedynie wskazywali, że pożądane jest pochowanie go nad Dnieprem. Nieuchronnie pojawiło się też drugie pytanie: jeśli chować w Kijowie, to gdzie dokładnie – na jakim cmentarzu? Czy w monasterze Wydubickim, czy na Mogile Askolda, czy na urwisku Szczekawickim? Ale koniecznie – na górze, przy Dnieprze. Warfołomij Szewczenko był tego zdania, by pochować Szewczenkę na Szczekawicy, i nawet nakazał tam kopać grób. Ksiądz Feofan Łebedyncew zaznaczał: „Wreszcie przyjęto, dla uniknięcia wszelkich demonstracji podczas tego pogrzebu ze strony uczącej się młodzieży, przygotować grób w monasterze Wydubickim i dostarczyć tam trumnę zmarłego w wielkiej łodzi prosto z czernihowskiego brzegu, po przybyciu do mostu Łańcuchowego”. Aż tu do Kijowa przybył z trumną poety Czechtachiwski. I wszystko się zmieniło! Według słów Mychajła Czałego, Czechtachiwski oświadczył, że był u Szewczenki w jego ostatnich godzinach i rzekomo zapytał, gdzie go pochować, a poeta odpowiedział: „W Kaniowie”. Później Ołeksandr Łazarewski zaświadczył, że Czechtachiwskiego nie było przy śmierci Szewczenki. Jeszcze nie wiedząc o tym na pewno, Pawło Zajcew pisał: „A zatem, kiedy przybyli do Kijowa Łazarewski i Czechtachiwski, dowiedzieli się, że rodzina spoczyłego poety już się złożyła, zbierając 15 rubli, że za te pieniądze nabyto miejsce na Szczekawicy, już wykopano grób i zamówiono wysoki dębowy krzyż. Wszystko to już wykonał Warfołomij, którego cała rodzina poety, jako człowieka energicznego, praktycznego – »z bywalców«, uczyniła swoim przedstawicielem. Ale obaj młodzi petersburscy delegaci przywieźli swój własny projekt. Oni nalegali na to, by pochować Szewczenkę na Górze Mnisią pod Kaniowem – na miejscu, które dla niego już nabył Warfołomij, tam, gdzie miała stanąć wymarzona przez poetę »chata nad Dnieprem«, którą teraz spoczyłemu miała zastąpić »chata-trumna«. Zaczęły się nowe spory. I młodzież, i niektórzy ze starszych obywateli uważali, że godnym wielkiego poety miejscem wiecznego spoczynku ma być stolica Ukrainy Kijów. Wtedy Czechtachiwski wyciągnął argument, przed którym wszyscy skapitulowali: oświadczył, że Szewczenko, umierając, na pytanie, gdzie go pochować, odpowiedział mu: »W Kaniowie!«. Nie wiadomo, czy to była prawda, ale to rozstrzygnęło sprawę. Wszyscy się zgodzili. Uchwalono, by doczesne szczątki Tarasowe przewieźć do Kaniowa parowcem”. Najważniejsze, że stanowisko Czechtachiwskiego odpowiadało poetyckiemu testamentowi Szewczenki. Sam Ołeksandr Łazarewski pisał: „Namiętnie pragnąc wykonać ten testament, H. M. Czechtachiwski i mówił o rzekomo przedśmiertnej woli poety…”. Postanowiono pochować Szewczenkę na górze w pobliżu Kaniowa, w tych miejscach, którymi kiedyś zachwycał się poeta i gdzie marzył się osiedlić. Według jasnego świadectwa Łazarewskiego, „taka decyzja prawie w całości należy do Czechtachiwskiego…”. Dodam do tego, że i w Kaniowie u Hryhorija Czechtachiwskiego powstał spór z Warfołomijem Szewczenką, który chciał pochować powinowatego na cmentarzu przy cerkwi i nawet wynajął ludzi do kopania grobu. Lecz Czechtachiwski nalegał, że Kobziarza trzeba pochować właśnie na górze – zgodnie z jego testamentem. Żeby łany szerokopolne, I Dniepr, i urwiska Było widać, było słychać, Jak ryczy ryczący. Czechtachiwski wybrał najwyższą górę, ale Warfołomij Szewczenko powiedział, że to ziemia dziedziców, i Czechtachiwski zgodził się na Górę Mnisią, nazwaną przez lud Górą Tarasową. Serhij Jefremow wnioskował, że „pogrzeb Szewczenki na Górze Mnisią pod Kaniowem był dziełem rąk Czechtachiwskiego”. Nasz wielki współczesny Iwan Dziuba wywnioskował: „…Historia pokazała, na ile było to udane rozwiązanie – można powiedzieć, kongenialne obrazowi wielkiego poety Ukrainy”. Właśnie tak – kongenialne! Oto czym Ukraina zawdzięcza Czechtachiwskiemu! Co zaś do tych, którzy obecnie zamierzyli z merkantylnych pobudek zeszpecić piaskową kopalnią narodowy krajobraz naprzeciwko Świątyni, to chcę ich ostrzec modlitwą Szewczenki: Modlę się, Panie, natchnij im Ust moich słowa. Bo na duszę moją powstali Silni obcy, Nie widzą Boga nad sobą, Nie wiedzą, co czynią. Nie hańbcie się przed współczesnymi i potomnymi! Bójcie się Boga! O wszystkim, co związane z przewiezieniem przez Czechtachiwskiego prochów Kobziarza na Ukrainę, piszę ze szczerym szacunkiem do niego i z pokłonem do ziemi przed ukraińskim patriotą. Ale jest i inny kąt patrzenia na czyn Czechtachiwskiego z uwzględnieniem tego, że w jego charakterze było coś z desperata, awanturnika: „Właśnie dzięki tym cechom on, być może, i podjął się niełatwej i niepewnej sprawy przewiezienia i pochowania prochów Szewczenki. Umiarkowanemu, statecznemu, rodzinnemu człowiekowi trudniej było ruszyć w daleką drogę, a co dopiero na tak ryzykowne dzieło. Z jakiegoś powodu nikt inny z petersburskiej społeczności, oprócz 27-letniego Ołeksandra Łazarewskiego, który, w każdym razie, miał swój interes w Czernihowie, nie wykazał determinacji, by wykonać testament Szewczenki – pochować go nad Dnieprem”. Wychodzi na to, że wygłaszanie żarliwych i przenikliwych mów na pogrzebach Szewczenki – to prerogatywa statecznych i umiarkowanych ludzi, jak, na przykład, Mykoła Kostomarow i Pantełejmon Kulisz (obaj byli w przybliżeniu w tym samym wieku co Czechtachiwski), a „ruszyć w daleką drogę”, a jeszcze z trumną (Tarasową!) – to los… zdesperowanych awanturników. H. Czechtachiwski w młodych latach
Przypomniało mi się, jak pod koniec 1857 r. Szewczenko, zrozpaczony zsyłką i szczęśliwy z powodu długo wyczekiwanej wolności, zwołał do siebie do Niżnego Nowogrodu na spotkanie zarówno Pantelejmona Kulisza, jak i Michaiła Szczepkina… 38-letni Kulisz odpowiedział, że nie wypada mu jechać na rozmowę z przyjacielem Tarasem, wszak on jest „człowiekiem w gromadzie znaczącym”, a… niezauważalny, mało poważny desperat i awanturnik, 69-letni Szczepkin, przyjechał i podarował Szewczence szczęśliwe dni… Nie poruszałbym tego tematu, gdyby w niektórych publikacjach nie kładziono szczególnego nacisku na to, że rzekomo ukraińska gromada w Petersburgu w październiku 1864 r. „pozbawiła Czestachiwskiego tytułu obywatela i uznała go za niegodnego obcowania z uczciwymi ludźmi”, że Kostomarow, Kulisz i inni petersburscy gromadziarze „ostro potępili Czestachiwskiego za uwiedzenie naiwnej dziewczyny”, że był pijakiem i mistyfikatorem, a do tego — dwulicowy. Prawdopodobnie podobni świętoszkowie wykluczyliby z gromady i Szewczenkę, który, powiedzmy, w młodości, mówiąc słowami Iwana Soszenki, „odbił mu dziewczynę”, a w Niżnym Nowogrodzie, jak wiadomo, zaglądał do „madam Hilde do świątyni Priapa” i zdarzało się, że nieźle popijał. Wszystkie te nieprzyjemne etykiety, przyklejone Czestachiwskiemu, wymagają jeszcze wyjaśnienia, aby wreszcie odkryć i pokazać jego nieszczęśliwe od młodości życie rodzinne (był żonaty i miał córeczkę, kiedy wyruszył do Petersburga w 1843 r.) oraz nieudane zbliżenie z młodą Marią Denysenko, która pojechała z nim z Kaniowa do stolicy latem 1861 r. Jego grzeszne, jak nas wszystkich, życie wciąż czeka na nieformalne i wszechstronne zbadanie oraz naświetlenie, w tym artystyczne. Bez tego nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni. O niezniszczalnej i gorzkiej ludzkiej niesprawiedliwości genialnie powiedział Taras Szewczenko: „Wtedy powiesili Chrystusa / I teraz nie uszedłby syn Marii!”. Być może ktoś chciał być niby zgodny z Iwanem Draczem, który nazwał Hrycia Czestachiwskiego człowiekiem zawziętym i bujną głową. Ależ u wielkiego Dracza jest zupełnie inne — ciepłe, pełne zachwytu, rzec można, nie z wyższością Kuliszowe — spojrzenie na Czestachiwskiego! Niezapomniany Iwan Fedorowycz swobodnie i pięknie pisał: „Dziwne nazwisko dla stepowego chersońskiego człowieka, kozackiego desperata. Może gdzieś genealogia prowadzi aż do Matki Boskiej Częstochowskiej! Ależ zawzięty jaki! Gdyby nie on, nie mielibyśmy góry Szewczenki w takim wariancie”. Zatem słowa kluczowe — dusza kozacka! Bezsprzecznie, że twórcze, naukowe i pisarskie zasługi tychże Kulisza i Kostomarowa dla Ukrainy są o wiele większe niż Czestachiwskiego. Nie zajmował Hryhorij Mykołajowycz wysokich stanowisk, a jego drobna ranga — rejestrator kolegialny — była ostatnią w imperialnej Tabeli rang… Ale w swojej świętej misji, którą Czestachiwski wypełnił z poświęceniem, z honorem, niepomiernie przewyższył wszystkich wielkich Ukraińców. „Święcie wypełnił misję…” Listy Czestachiwskiego o przewiezieniu prochów Szewczenki na terytorium Ukrainy i pochowaniu go w Kaniowie (maj-lipiec 1861 r.), adresowane do Fedora Czernenki i petersburskiej gromady, zostały po raz pierwszy opublikowane w czasopiśmie „Kijewskaja starina” jeszcze w 1898 r. Przypisy do nich sporządził wówczas Ołeksandr Łazarewski. Listy te są szeroko odzwierciedlone w literaturze szewczenkoznawczej, dostępne dla szerokiego grona czytelników. Dla mojego czytelnika wyodrębnię tylko niektóre wątki o stosunku samego Czestachiwskiego i prostych Ukraińców do Szewczenki. 7 maja 1861 r.: „Fedorze Iwanowyczu i droga gromadko ukraińska! Ojciec nasz drogi Kobziarz, orzeł sizoskrzydły, już w Kijowie. Wczoraj, 6-go dnia, o 7 godzinie rano przyjechaliśmy do Browarów… Procesja zaczęła się około piątej godziny wieczorem w samym lesie, od strony Browarów. Na moście odprzęgliśmy konie, i studenci oraz gromada wieźli na rękach Kobziarza aż do samej cerkwi Narodzenia, która jest na Podolu. Całą drogę mówiliśmy przyjazne słowa ojcu Kobziarzowi i postawiliśmy go na noc w cerkwi. W niedzielę o czwartej godzinie odprawiliśmy panichidę i ponieśliśmy Ojca Wielkiego na rękach swoich dzieci szczere i rozumne, czczące świętą pamięć Kobziarza swojego…” 17 czerwca 1861 r., Kaniów: „A piekarcy i chmielanie (chłopi z pobliskich wsi. — W. M.) — to lud bardzo prosty i bez żadnych fanaberii oraz wymysłów… Oni wszyscy nazywają go Ojcem Tarasem, ratującym ich wolność, a górę, na której pochowali — Tarasową górą, zamiast poprzedniej nazwy Czerniecza…” 20 czerwca 1861 r., Kaniów: „Fedorze Iwanowyczu i droga Gromadko ukraińska! Jeszcze słoneczko na niebie świeci, a nasze słoneczko święte — Ojciec Taras, wielkie światło Ukrainy, już ostatni raz schowało się za ciemną górę, skąd już jego jasnego nowego świata więcej nie zobaczy rodzima ziemia ukraińska ze swoim dobrym ludem kozackim... 10-go maja o siódmej godzinie po południu nasz drogi i luby Kobziarz ułożył się na wieczne wieki w swojej nowej ciemnej chatce, skąd już nie wyjdzie więcej popatrzeć na świat Boży, swoim jasnym i orlim kozackim spojrzeniem nie obejmie matki Ukrainy, nie usłyszy więcej jego nowej i głośnej pieśni dobry lud kozacki, a ta pieśń, która została przez niego wyśpiewana, niech będzie pieśnią zwiastowania dla młodego kozackiego pokolenia i kieruje ku dobru, honorowi i pożytkowi narodowemu każdego uczciwego Ukraińca”. 1 lipca 1861 r., Kaniów: „Legendy narodu o Tarasie: Nie, teraz już pusta trumna, a on w pieczarach w Kijowie zamienił się w relikwie. A to on jedzie na miotle (kometa); mówią, że wszystkich panów podusi, a jednak nas obroni przed niewolą. Nie, on nie umarł, tylko naród mamią pustą trumną, a on sam chodzi żywy po-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
między ludem, mówią, go widzieli, że przyszedł do karczmy, kupił wódki, sam wypił dwa kieliszki, a jeszcze poczęstował kobietę i mężczyznę i tym podobne”. 15 lipca 1861 r.: „O Tarasie wie cała pańszczyźniana Ukraina, że on jej Ojcem-obrońcą, że on spoczął koło Kaniowa. Przychodzą ludzie ze słobód, pokłonić się jego mogile. Ja często zastaję koło mogiły prostych słobożan: stoją, zdjąwszy czapki, podparłszy się na kijach z tobołkami za plecami, patrzą na mogiłę tak, że ja jeszcze ani razu w swoim życiu nie widziałem tak szczerego, cichego, rozczulonego spojrzenia ludzkiego, jakby w tej mogile pogrzebana została ostatnia nadzieja na ich lepszy los”. Napisane nie dla publikacji, opowieści Hryhorija Czechiwskiego płynęły z głębi jego duszy, uświęconej żywą obecnością, szczerą przyjaźnią i ludzkim zaufaniem samego Szewczenki. Po ponad półtora wieku okazuje się, że te serdecznie proste opowieści wznoszą się do duchowych wyżyn, z których poruszają także nasze zmarznięte dusze, mówiąc słowami Szewczenki „swoim świętym ognistym słowem!” Nie ma ceny dla wersów, które zostawił nam Hryhorij Czechiwski! Sam on szczerze wyznał: „Bardzo dobrze zrobiłem, że pojechałem z ojcem Tarasem…” Zaprawdę, bardzo dobrze! „Szkodliwe pouczania chłopów przez urzędnika Czechiwskiego” Lecz zawzięty Hryćko Czechiwski nie tylko dostarczył trumnę z prochami Szewczenki i urządził jego mogiłę, ale także prowadził wśród chłopów antypańszczyźnianą i patriotyczną agitację, wykorzystując imię i utwory poety. O tym zachowało się niemało dokumentów. Oto 21 lipca 1861 r. kijowski generał-gubernator książę Iłarion Wasylczykow raportował do Petersburga Wasilijowi Dołgorukowowi, naczelnikowi III Oddziału własnej jego cesarskiej mości kancelarii (w cytowaniu tych imperialnych dokumentów celowo pozostawiono język oryginału): „W pierwszych dniach maja bieżącego roku, w liczbie innych osób towarzyszących ciału zmarłego akademika Tarasa Szewczenki, przybył z S.-Petersburga do m. Kaniowa służący w kapitule orderów sekretarz gubernialny Grigorij Czechiwski. Pozostawszy w Kaniowie dla wykończenia mogiły Szewczenki, dziwnym zachowaniem swoim zwrócił na siebie ogólną uwagę miejscowych władz i mieszkańców. Otrzymane zostały przeze mnie wiadomości, że zajmując się wykańczaniem mogiły i przerysowywaniem z natury różnych widoków, Czechiwski zaczął zbliżać się do prostego ludu, ubrał się w jego kostium i, mówiąc jego językiem, wszedł w poufałe stosunki z nim, zabraniając nazywać siebie po imieniu i ojcu, a mianując siebie po prostu Hryćkiem, odwiedzając karczmy i ludowe zgromadzenia oraz przyciągając prosty lud do siebie na mogiłę, gdzie i zaczęli zbierać się chłopi z sąsiednich wsi, przeważnie w święta, a inni i w dni powszednie, w wolnym od pracy czasie. Tutaj Czechiwski śpiewa z prostym ludem hajdamackie pieśni i czyta mu utwory Szewczenki… Sprzedaż utworów Szewczenki miała znaczny sukces, tak że w ciągu kilku dni bieżącego miesiąca Czechiwski sam zdołał zbyć kilkaset egzemplarzy, a przekazane przez niego w tym samym czasie do sprzedaży w Kaniowie jednemu kupcowi wszystkie zostały wyprzedane. W ludzie Czechiwski stał się znany pod imieniem Hryćka, i z powodu jego opowieści o Szewczence, utworach tego ostatniego, wydarzeniach historycznych i podaniach Ukrainy powstały różne dyskusje i trwożne pogłoski. Zaczęto opowiadać, że Szewczenko nie umarł, a żyje i nie przestaje myśleć o drogiej Małorosji i z czasem da znak do działań Małorosjan; że w mogile jego znajdują się noże i że wkrótce nadejdzie Tarasowa noc, w którą będą rżnąć panów i Lachów. W dzień odprawienia panichidy po Szewczence 8 lipca bieżącego roku przyjeżdżał do Kaniowa do Czechiwskiego służący w senacie sekretarz kolegialny Łazarewski, i to dało powód do plotek, jakoby przywiózł mu skrzynię noży…” Jak mądrze zauważył Iwan Dziuba, noże- O. Łazarewski. 1861 r.
nożami, ale przecież i słowo Szewczenki jest tak samo „obosieczne”… Można więc zrozumieć kijowskiego generał-gubernatora, który kończył swój list do III Oddziału takimi słowami: „O ile można sądzić z dostarczonych mi informacji, Czestachowski należy do liczby zwolenników małoruskiej narodowości i swoimi nierozważnymi działaniami mógł dać powód do niepokojących pogłosek w miejscach pełnych podań i wspomnień o krwawej walce Małorusi z Polską. W takim położeniu kraju żal, że pozwolono przewieźć ciało Szewczenki do Kaniowa, miejsca jego urodzenia, gdzie pamięć o nim jest jeszcze tak żywa”6. Ot i Czestachowski! Ale to jeszcze nie wszystko! Czytajcie, jak rzeczowo i sensownie donosił do III Oddziału o burzliwej działalności Hryhorija Czestachowskiego książę Iłarion Wasylczykow aż 28 lipca: „Opowieści i odczyty Czestachowskiego przesiąknięte były wspomnieniami dawnych czasów hajdamaczyzny7, kozackiej wolności wobec Polaków za uciemiężenie wolności i prawosławia; oprócz tego Czestachowski opowiadał o prześladowaniach, jakich doznał Szewczenko za wolność od spoczywającego w Bogu monarchy, i wmawiał słuchaczom, że rzekomo położył on swoją głowę za Ukrainę i chłopów”. Zatem Hryhorij Czestachowski był najwyraźniej pierwszym apostołem idei Szewczenki wśród ukraińskich chłopów, i to właśnie na tej ziemi, gdzie poeta marzył o osiedleniu się, bezpośrednio po jego śmierci i pogrzebie. Wszakże czytamy dalej: „Nie ograniczając się do miejsca pochówku Szewczenki, urzędnik Czestachowski, ubierając się czasem w małoruski strój, wyruszał do okolicznych wsi i osad, odwiedzał wesela i, zajmując się rysowaniem z natury osób bardziej typowych, powtarzał swoje opowieści o dawno minionych czasach. Choć cel tych opowieści, w tajnych rozmowach, nie mógł być pozytywnie odkryty, ale w każdym razie z pewnością należy sądzić, że w obecnych warunkach życia ludowego opowieści te mogły wprost przeczyć, widocznie, i założeniom rządu w pokojowym urzeczywistnieniu dokonującej się reformy chłopskiego bytu. Stan rolniczy i do tej pory jest zbyt mało rozwinięty, aby nie potrzebować życzliwych i sumiennych przewodników, i zbyt szybko, i smutno poddaje się obcemu wpływowi, byle tylko w czymkolwiek zgadzało się to z jego pojęciem o doskonałej wolności”. Wychodzi na to, że wszystko, co robił Czestachowski, wydawało się niebezpieczne dla władzy, gdyż, mówiąc słowami Wasylczykowa, było to „zupełnie nie w porę ujawnienie małoruskiej narodowości”. Ocknijcie się! bądźcie ludźmi, Bo biada wam będzie. Rozkują się wkrótce Zakuci ludzie, Nastanie sąd, przemówią I Dniepr, i góry! Czas mijał, nadszedł już sierpień, a sztabs-oficer korpusu żandarmów donosił kijowskiemu gubernatorowi: Czestachowski kontynuował opowiadanie chłopom, „że Taras Szewczenko cierpiał prześladowania od nieżyjącego już cara imperatora Mikołaja Pawłowicza, siedział w więzieniu i, w końcu, głowę położył za was, chłopi, i że onże, Taras, napisał zasady o wolności chłopów; następnie, wskazując na tereny wyróżniające się swoim wzniesieniem ponad horyzont ziemi, mówił, że tam bili się hajdamacy z Lachami…”. I co bardzo ciekawe: „Szkodliwe wmawianie chłopom przez urzędnika Czestachowskiego, że Taras Szewczenko napisał wolność dla chłopów, zaczyna się ujawniać…”8. Czyżby z tego wszystkiego, wyrażonego przez wrogów Ukrainy wobec Hryhorija Czestachowskiego, wynikało, że okazał się on bezwstydnym pijakiem, niegodnym ukraińskiej społeczności? Na zakończenie zaznaczę, że Hryhorij Czestachowski wykonał serię rysunków i szkiców z przedstawieniem różnych epizodów przewożenia prochów poety: „Trumna T. H. Szewczenki w cerkwi”, „Trumna T. H. Szewczenki w drodze”, „Chłopi przy trumnie T. H. Szewczenki”. Uwiecznił on ważne momenty pogrzebu Szewczenki. Czestachowski wzniósł nad prochami Szewczenki pierwszy grób i postawił pierwszy krzyż. Wybitna badaczka historii Świętości — Góry Mnichiej w Kaniowie Zinaida Tarachan-Bereza pisze: „Usypywano ten grób przez Czestachowskiego razem z kaniowianami i chłopami okolicznych wsi w ciągu miesiąca (17 maja — 16 czerwca 1861 roku). Na rysunku artysty przedstawiono przy grobie czterometrowy drewniany krzyż, a między nim i grobem jego postać”9. Razem z innym przyjacielem poety Zosysem Nedoborowskim sporządził opis rysunków, fotografii10, akwafort i rzeczy poety. Ciekawe, że w rozdziale „Fotografie z natury” zarejestrowano dwie fotografie Mychajła Szczepkina: „Małoruski aktor Mychajło Semenowycz Szczepkin, przyjaciel serdeczny Kobziarza Szewczenki. Podarował Kobziarzowi sam Szczepkin...”. Zatem Czestachowski dobrze wiedział o serdecznych relacjach Szewczenki i Szczepkina. Ważne jest też to, że uważał Mychajła Semenowycza za ukraińskiego artystę. Poszczególne dokumenty i rzeczy poety Czestachowski przechowywał osobiście i później przekazał zaufanym ludziom — ukraińskiemu artyście, historykowi sztuki i etnografowi Opanasowi Slastionowi oraz do muzeum starożytności Wasyla Tarnowskiego. Wśród nich były plany i projekty chaty, którą chciał sobie zbudować Szewczenko; oryginał pośmiertnej maski poety; przybory malarskie Szewczenki ze sztalugą, paletą itd., które Czestachowski uratował podczas wyprzedaży rzeczy poety. Przekazał on również podarowany mu Kobziarz z 1860 r. z autografem Szewczenki, sobie zostawił na pamiątkę jedynie takie samo wydanie z własnoręcznymi poprawkami poety oraz kilka fotografii. Wreszcie, jak sprawiedliwie pisze Zinaida Tarachan-Bereza, świadectwa Czestachowskiego były i pozostają dzisiaj „najgłębszym źródłem dla odkrycia historii przewiezienia prochów T. H. Szewczenki z Petersburga na Ukrainę i pochowania go w Kaniowie”. Pod koniec życia Czestachowski był już uznanym autorytatywnym nosicielem prawdziwej informacji o poecie. Jaskrawym świadectwem jest zwrócenie się do niego w kwietniu 1888 r. pisarza i historyka Danyła Mordowca (Mordowcewa) z unikalnym listem o następującej treści: „Wielce szanowny Hryhoriju Mykołajowyczu! Repinowi niezbędnie trzeba dokumentalnie wiedzieć, jakiego koloru oczy miał ojciec Taras11. Pan jest żywym dokumentem, i dlatego proszę mnie powiadomić pisemnie o kolorze oczu naszego ojca”.12 Jakże wzruszająco splotły się tutaj krystalizacja przez współczesnych postrzegania Szewczenki w ukraińskiej mentalności historycznej jako „ojca Tarasa” i zapisane nam wysokie zrozumienie tego, że każde świadectwo o nim musi być wydobywane z „żywego dokumentu” i być prawdziwe.
1 Podczas przeprowadzki z guberni orłowskiej do czernihowskiej drogą pocztową z Siewska do Głuchowa. 2 Pałamarczuk H. P. Pochowanie T. H. Szewczenki na Ukrainie // Pytannia szewczenkozawstwa. Nr 3. Kijów: Wydawnictwo AN URSR, 1962. S. 90. 3 Znany uczony J. K. Nachlik jako pierwszy poświęcił obojgu interesujący artykuł „Z otoczenia Pantelejmona Kulisza: Hryhorij Czechtakiwski i Marusia Denysenko”. 4 Swoją drogą, w archiwum zachował się list Hryhorija Czechtakiwskiego do Fedora Łazarewskiego z 24 czerwca 1867 r., w którym opowiada on, jak zaraz po pogrzebie jego brata Mychajła Łazarewskiego w Moskwie w Monasterze Nowodziewiczym (maj 1867 r.) rozpoczął starania „jak mucha w pajęczynie między moskiewskimi władzami” o przewiezienie jego prochów na Ukrainę: „…Arcybiskup przyjechał i, dzięki mu za to, zaraz napisał list własną ręką do oberpolicmajstra, żeby dopuścić mnie do Monasteru Nowodziewiczego do otwarcia mogiły… We wtorek rano myślę poruszyć mogiłę w Monasterze Nowodziewiczym i podnieść z niej Mychajła, żeby ona swoją wagą cudzego nie gniotła kozackiego ciała, i zawiozę na Ukrainę, niech spocznie w swojej ziemi, utoptanej wolnym, prawdziwym kozackim śladem” (Oddział rękopiśmiennych funduszy i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Nr 16, ark. 1–2). 5 Zob. Czechtakowski H. N. Pisma, pisannyje w 1861 godu o pochoronach poeta Szewczenka. — Spohady pro Tarasa Szewczenka. Kijów: Dnipro, 2010. S. 443–461. 6 Smert i pochorony T. H. Szewczenko (Dokumenty i materiały). Kijów: Wydawnictwo Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, 1961. S. 115–117. 7 Ciekawostką jest, że ziemianin Nykomyd Parczewski (u niego Szewczenko chciał nabyć działkę ziemi koło wsi Pekariw w powiecie kaniowskim w celu budowy na niej własnej chaty) pisał donosy, w których widział w działalności Czechtakiwskiego zagrożenie nową hajdamaczyzną i rzezią ziemian: „wkrótce będzie koniec wszystkim panom”. 8 Smert i pochorony T. H. Szewczenko (Dokumenty i materiały). S. 142. 9 Tarachan-Bereza Z. Swiatynia. Czernecza hora ta starodawnij monastyr Kaniwśkyj. Naukowo-istorycznyj litopys Czernechoji hory. Czerkasy: „Introliha TOR”, 2018. S. 377–378. 10 O materiale fotograficznym, zarejestrowanym przez Hryhorija Czechtakiwskiego, szczegółowo zob.: Jaciuk W. Taras Szewczenko i swit fotohrafiji. Albom-monohrafija. Kijów: Krytyka, 2019. S. 5–9. 11 Chodziło o portret Tarasa Szewczenki, stworzony przez Ilję Riepina w 1888 r. Przechowywany w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki. 12 Oddział rękopiśmiennych funduszy i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. F. 1, nr 313, ark. 1. H. Czechtakiwski. Pierwotny wygląd mogiły Tarasa Szewczenki na Górze Mnichów w Kaniowie. 1861 r.
Tłumaczenie maszynowe
Temat „Literacki Kijów” jest niezwykle obszerny. Można wyodrębnić podtematy: „Kijów w twórczości pisarzy krajowych i zagranicznych”, „Pisarze, którzy mieszkali i pracowali w Kijowie”, a nawet „Kijów w piosenkach”. A łącząc je w jedno, można stworzyć fascynującą opowieść-książkę, prezentując ciekawe miejsca stolicy Ukrainy, związane z imieniem tego czy innego znanego literata. Nadija NAUMOWA, pracownica naukowa Muzeum Centrum Historycznego miasta Kijowa. Jest ich tak wiele, że sam spis zająłby dziesiątki stron. Przypomnijmy, że w Kijowie bywali Aleksander Puszkin i Mikołaj Gogol, Iwan Franko, Lew Tołstoj, tutaj mieszkali Taras Szewczenko, Pantełejmon Kulisz, Mikołaj Leskow, Iwan Neczuj-Łewycki, Łesia Ukrainka, Mychajło Starycki, Aleksander Kuprin, Konstantin Paustowski, tutaj uczył się, żył i pracował Mikołaj Zerow, pewien czas przebywali Jarosław Iwaszkiewicz, Jaroslav Hašek i Janusz Korczak. Francuzi Honoré de Balzac i Madame de Staël odwiedzili Kijów i pozostawili wspomnienia o mieście. Później Kijów odwiedzali Maksim Gorki, Władimir Majakowski, Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam, Boris Pasternak. W gimnazjum Funduklejewskim uczyła się Anna Achmatowa (Gorenko). W 1918 r. znany belgijski pisarz Marcel Thiry (wtedy – żołnierz I wojny światowej) stał się świadkiem kijowskich wydarzeń, które odzwierciedlają momenty historii Ukrainy, i w 1926 r. napisał książkę „Przejazdem w Kijowie” (w języku francuskim), którą dopiero w 2016 r. przetłumaczono i wydano na Ukrainie. W Kijowie urodzili się Michaił Bułhakow, Maksimilian Wołoszyn, Anatolij Kuzniecow i Wiktor Niekrasow. Każdy z nich miał swój Kijów, każdy powiedział swoje słowo o pięknie miasta, położonego na stromych wzgórzach nad Dnieprem, o jego ogrodach, parkach, ludziach, znakomitych wydarzeniach. Ich utwory stały się barwnymi źródłami dla zrozumienia epoki i historii. Niektórym z krajowych przyszłych mistrzów słowa przyszło w młodych latach przebywać po obu stronach barykad burzliwych dni Ukraińskiej Rewolucji, co tak czy inaczej interpretowano w utworach. Warto wspomnieć także o ROLIT-cie – budynku, gdzie znani przedstawiciele ukraińskiej (już radzieckiej) literatury mieszkali ze swoimi rodzinami. Ci różni pod względem wieku, wychowania, pochodzenia społecznego, siły talentu ludzie, momentami bardzo niejednoznaczni pod względem charakteru, byli jeszcze po prostu sąsiadami. Kiedyś ulica nazywała się Kadencką, później Funduklejewską – na cześć kijowskiego gubernatora cywilnego Iwana Fundukleja. W 1919 r. przemianowano ją na ulicę Lenina, jeszcze za życia wodza światowego proletariatu. Jeszcze trwały wojna światowa i Ukraińska Rewolucja, ale bolszewicy po raz kolejny weszli do Kijowa i decyzją Kijowskiej Rady Deputowanych Robotniczych z 28 marca 1919 r. wybrali dla leninowskiej jedną z najlepszych ulic, która prowadziła od Chreszczatyka do placu Halickiego. Zabudowa jej zaczęła się w XIX w. według nowego planu generalnego. Pierwsze znane budynki – Korpus Kadetów, Teatr Anatomiczny (obecnie – Muzeum Medycyny), w 1901 r. na rogu z ul. Włodzimierską wzniesiono nowy gmach Teatru Miejskiego (architekt G. Sztrom). Na początku ulicy znajdowało się także pierwsze w Kijowie gimnazjum żeńskie (Funduklejewskie) i słynne kolegium Pawła Hałagana. W 1930 r. stolicą socjalistycznej Ukrainy był jeszcze Charków, ale już mówiło się o przeniesieniu centrum do Kijowa. Dlatego powstała myśl wzniesienia na tej ulicy budynku dla radzieckich pisarzy, którzy zdecydowali się założyć spółdzielnię mieszkaniową, gdzie mogliby żyć i tworzyć, zainspirowani ideami komunizmu. Podobny dom już zbudowano w Charkowie (spółdzielnia „Słowo”), jego mieszkańcy wkrótce przeniosą się do prawdziwej stolicy i otrzymają mieszkania w budynku, znanym pod nazwą ROLIT (skrót od „robotnik literatury”). Architekci Wasyl Kryczewski i Petro Kostyrko starannie przemyśleli, jak ma wyglądać godne mieszkanie dla „inżynierów ludzkich dusz”, powołanych do wychowywania nowego radzieckiego człowieka. Oni powinni tutaj tworzyć, nie martwiąc się o codzienność i nie przejmując się sprawami bytowymi. Dla budynku wybrano piękne miejsce – zbocze dawnego jaru Światosławskiego, do którego schodziła ulica i gdzie jeszcze nie było wysokich budynków, jedynie przytulne, typowe dla ówczesnego Kijowa drewniane domki z ogródkami i przedogródkami, które już ustępowały miejsca nowej zabudowie. Projekt architektoniczny w stylu modnego wtedy konstruktywizmu miał także ukraińskie cechy, którymi znany architekt Wasyl Kryczewski zawsze uzupełniał i upiększał swoje budowle. Co prawda, autorzy musieli zmieniać początkowy zamysł z powodu braku funduszy i ich dzieło znacznie różniło się od pierwotnego projektu, więc architekci byli niezadowoleni. Pisarze, którzy z niecierpliwością czekali na nowe mieszkania, pomagali w budowie domu, organizując czyny społeczne, podczas których pracowali jako robotnicy pomocniczy. W grudniu 1934 r. rozpoczęło się zasiedlanie Pierwszego korpusu, który rozciągnął się wzdłuż ulicy M. Kociubynskiego (dawna Tymofijiwska). Budynek miał pięć klatek schodowych, 60 dwupokojowych i trzypokojowych mieszkań. Sześć czteropokojowych mieszkań w ostatniej klatce schodowej z telefonami i wszystkimi wygodami bytowymi przeznaczono dla literackich naczelników, kierowników Związku Pisarzy. A kuchnie we wszystkich były maleńkie, tylko 2,5 metra kwadratowego. Przewidywano, że znani mistrzowie pióra z rodzinami będą jedli obiady i kolacje razem we wspólnej jadalni. Na najwyższym piętrze usytuowano salę-poddasze z przestronną werandą, przeznaczoną na zebrania, spotkania czy świętowanie uroczystych wydarzeń, później upodobali ją sobie artyści na swoje pracownie. Budowę ROLIT-u kontynuowano: zaczęto budować nowy korpus według ulepszonego projektu architekta M. W. Sdobniewa z jedną klatką schodową i 14 czteropokojowymi i pięciopokojowymi mieszkaniami. Wskażmy na ważny moment: pisarzy łatwiej było kontrolować, nadzorować ich, kiedy mieszkali w jednym budynku, pewne „obowiązki” wykonywały także specjalne portierki. W 1934 r., kiedy stolicą znów stał się Kijów, pisarze, którzy przenieśli się z Charkowa, otrzymali mieszkanie. Na podwórzu elitarnego osiedla wzniesiono dwupiętrowy budynek dla personelu obsługującego: ślusarzy, cieśli, dozorcy i palaczy. W każdym mieszkaniu korpusu, który w 1939 r. przyjął mieszkańców, był jeszcze pokój dla pomocy domowej. Ale w czasie represji politycznych niektórym mieszkańcom słynnej budowli jako wrogom ludu przyszło przenosić się do innych, niekomfortowych mieszkań. Przez wiele lat budynek odzwierciedlał skomplikowaną drogę literatury ukraińskiej i jej twórców, o nim można napisać powieść, jak to zrobił Jurij Trifonow („Dom na nabrzeżu”). Dom pisarski pamięta także niepokojące przedwojenne lata, dzieci, które bawiły się na podwórku, nie znając
Tablice pamiątkowe, reklama czy też to, co je czeka, a ponadto konformizm, zdrada, podłość i nikczemność, bo w jego pokojach powstawały nie tylko słynne dzieła literackie, panegiryki wychwalające władzę radziecką i jej wodzów, ale także donosy na kolegów i przyjaciół. Oskarżenia, czystki, codzienne przerażające wieści o aresztowaniach – tym żyli lokatorzy ROLIT-u. Nocami nie spali, bo właśnie po północy lub o świcie z klatek schodowych wyprowadzano wrogów ludu, tych, którzy nie chcieli postępować wbrew własnemu sumieniu. A ci, którzy uniknęli aresztowania, ukorzyli się, zdecydowanie wkroczyli na drogę wysławiania socjalistycznej rzeczywistości, kontynuowali życie i pisanie tutaj swoich dzieł. W niektórych wspomniano także ten budynek: „Gdy w czerwcu zaczęła się wojna…” Ł. Perwomajskiego, „W Kijowie, gdzie w górę wygina się ulica…” S. Hołowaniwskiego, „Nasz dobry dom” W. Małyszki. Tutaj zostały napisane wybitne, różnorodne tematycznie dzieła literatury ukraińskiej: „Pokój chatom, wojna pałacom” Jurija Smołycza, „Sobór” Olesia Honczara, przekład na język ukraiński poematu Szoty Rustawelego „Witeź w tygrysiej skórze” Mykoły Bażana, „Gęsi-łabędzie lecą” Mychajła Stelmacha, poezje „Znowu kwitną kasztany… (Kijowski walc)”, „Pieśń o ręczniku” Andrija Małyszki. Dom pisarzy jest rekordzistą pod względem liczby tablic pamiątkowych (29), które upamiętniają jego słynnych mieszkańców: Borys Antonenko-Dawydowycz, Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Mychajło Stelmach, Wołodymyr Sosiura, Ołeksij Watula, Łeonid Wyszesełski, Ostap Wysznia, Matwij Harcman, Sawa Hołowaniwski, Andrij Hołowko, Oles Honczar, Dawyd Hofsztejn, Naum Tychyj, Marija Doneć-Tessejr, Lubow Zabashta, Oksana Iwanenko, Iwan Koczerha, Icyk Kipnis, Ołeksandr Kopyłenko, Ołeksandr Kornijczuk, Iwan Kułyk, Ołeksij Kundzicz, Arkadij Lubczenko, Borys Latoszynski, Andrij Małyszko, Iwan Mykytenko, Petro Pancz, Łeonid Perwomajski, Ołeksandr Pidsucha, Marija Pryhara, Natan Rybak, Maksym Rylski, Mykoła Rudenko, Iwan Senczenko, Semen Sklarenko, Łeonid Smilianski, Jurij Smołycz, Wadym Sobko, Zinowij Tołkaczow, Pawło Usenko, Mykoła Szpak, Mykyta Szumyło, Mychajło Czabaniwski, Jurij Janowski, Jewhen Kyryluk. Pierwszą tablicę zainstalowano w 1958 r., ostatnią – w 2011 r. Łącznie w budynku mieszkało około 130 osób. Wielu lokatorów zmieniło mieszkanie, budując własny dom, jak Maksym Rylski w Hołosijiwie, lub przeprowadzili się do bardziej komfortowych, jak Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Jurij Smołycz czy Ołeksandr Kornijczuk, który przeniósł się z Wandą Wasilewską na daczę Watutina (obecnie ul. Siczowych Strzelców). Tylko nieliczni przeżyli tu całe życie, aż do śmierci: Łeonid Wyszesełski, Mykoła Rudenko, Mychajło Stelmach, Iwan Mykytenko. A niektórzy pierwsi kooperanci pisarskiego lokum nie zdążyli w nim zamieszkać: Stepan Wasylczenko zmarł w 1932 r., nie dożywszy zakończenia budowy, Hryhorij Kosynka, Ołeksandr Włyźko, Jewhen Płużnyk zamierzali przenieść się do nowych mieszkań, ale zostali represjonowani. Mamy wzruszające wspomnienia o Jewhenie Płużnyku – utalentowanym poecie, który wierzył w idee leninowskie i Rewolucję Październikową. Nie miał własnego kąta i mieszkał kątem u swojej żony w pokoju zarekwirowanej „kamienicy czynszowej” przy ulicy Proriznej. Płużnyk jako jeden z pierwszych członków Związku Pisarzy Ukrainy wstąpił do spółdzielni i zapłacił pieniądze za mieszkanie. Tak bardzo martwił się myślą o tym, czy ulubione meble zmieszczą się w pokojach, że zmierzywszy ich wymiary, pobiegł do swojego jeszcze nieoficjalnego mieszkania. Wrócił wesoły i oznajmił żonie: „Zmieści się, zmieści!” Miał się tam wprowadzić 11 grudnia. Ale już coś przeczuwał i przygotował na wszelki wypadek tobołek ze wszystkim, co niezbędne. Jewhena „wzięli” w pokoju przy Proriznej 4 grudnia 1934 r. na oczach żony i jej siostry. Całując je na pożegnanie, poszedł w towarzystwie trzech chłopaków w mundurach, zabierając ten tobołek. Takie tobołki miał prawie każdy z mieszkańców ROLIT-u. Opowiadają, że Mykoła Bażan zawsze miał wyprasowane spodnie przy łóżku: chciał godnie przywitać pracowników organów, nie w bieliźnie. Borys Antonenko-Dawydowycz, uwięziony i zesłany w przeddzień wprowadzenia się, po powrocie do Kijowa, mimo wszystko zamieszkał w swoim domu. Mieszkania tutaj zostały przydzielone nie tylko pisarzom: ich sąsiadami zostali kompozytor Borys Latoszynski, malarz Zinowij Tołkaczow. Obecnie ten imponujący budynek nie jest tak atrakcyjny i komfortowy jak kiedyś. Ale w niektórych mieszkaniach żyją zarówno krewni, jak i potomkowie znanych mieszkańców: żona Olesia Honczara Walentyna, krewni Ołeksandra Kopyłenki, Ołeksandra Nowyckiego, Ołeha Mykytenki. W mieszkaniu nr 15 mieszka córka ukraińskiego poety z Żytomierszczyzny Mykoły Szpaka Tetiana Łebedynśka. Ona co roku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
spędza miesiące w Kijowie, organizuje konferencje, redaguje zbiory naukowe. Tetiana Mykołajiwna kocha swoje mieszkanie: „Urodziłam się i dorastałam w tym domu, w mieszkaniu na 3. piętrze, pamiętam jego mieszkańców z dzieciństwa. Mój ojciec, Mykoła Szpak, zginął w Kijowie w pierwszym roku okupacji miasta. Działał w partyzantce na Żytomierszczyźnie i przyjechał do Kijowa z zadaniem zdobycia czcionek i sprzętu do druku ulotek, zaszedł do domu zobaczyć swoją rodzinę, swoje dziewczyny. W tamtych latach okupacji w naszych mieszkaniach mieszkali już pracownicy gestapo, pisarze byli na froncie lub w ewakuacji, a nas, troje dzieci z matką, wysiedlono do innego domu przy tej samej ulicy, która wtedy nazywała się Teatralną (Theater-Strase). Na jego podwórku ojca zabrali gestapowcy, bez wątpienia na skutek donosu. Ktoś musiał wiedzieć o jego przyjeździe w sprawach podziemnej walki partyzanckiej. Nigdy nie dowiedzieliśmy się, gdzie go rozstrzelano, być może w Babim Jarze. Miałam wtedy 5 lat. W życiu każdego człowieka są chwile, które ze szczególną ostrością zapadły w pamięć od samego dzieciństwa. Po wyzwoleniu Kijowa wróciliśmy do naszego domu, z którego chodziłam do 58. szkoły żeńskiej, gdzie uczyły się córki pisarzy, moje przyjaciółki Wala Malyszko i Sława Sobko”. Budynek nr 68 przy obecnej ulicy Bohdana Chmielnickiego wkrótce skończy 90 lat. Zachowały się tylko niektóre pokoje pamięci: Iwana Mykytenki, Ołeksandra Kopyłenki, Olesia Honczara, Leonida Wyszestawskiego, Borysa Latoszynskiego. Większość mieszkańców mieszkań obecnie nie ma żadnego związku z literaturą czy sztuką. Nowym właścicielom mieszkań i biur na parterze kłują teraz w oczy dawny budynek dla służby i dwa kasztany przed nim, posadzone niegdyś przez serdecznych przyjaciół Andrija Malyszkę i Maksyma Rylskiego. Przy tym stoliku, na którym często stała butelka, pewnego majowego wieczoru pod świecami rozkwitłych kasztanów zostały napisane słowa „Kijowskiego walca”. Każdego ranka pod tymi drzewami Ostap Wysznia spacerował z pieskiem Hajem. Tradycyjnie dla naszych czasów parter i piwnicę budynku zajmują kancelaria notarialna, pralnia chemiczna, fryzjer i jeszcze różne anonimowe biura. Zaniedbane pomieszczenie gospodarcze kilka razy wystawiano na sprzedaż. I do kasztanów już przymierzano się z siekierami i piłami. A one co roku wiosną znów zakwitają i strzegą pamięci o tych ludziach, którzy przechodzili przez to podwórko, spiesząc się do pracy, odpoczywali wieczorami przy przyjacielskich rozmowach, żartowali, śpiewali i dzielili się myślami, radościami i bólami. Ile ludzkich historii, radości, łez, anegdot słyszały te ściany i drzewa-staruszkowie – nikt nie pomyślał, by je ścinać, żeby ogrzać mieszkania. Na podwórku w niewielkim budynku, który powoli się rozpada, można by stworzyć filię Muzeum Literatury lub oddać pomieszczenie Muzeum Historycznego Centrum Miasta Kijowa. Albo stworzyć kawiarnię literacką, gdzie odwiedzający mogliby wspomnieć kurs tak zwanej ukraińskiej literatury radzieckiej. Problem zachowania historyczno-architektonicznego środowiska Kijowa jest tak bolesny i aktualny, wizualnie pojawia się na przykładzie nie tylko tego budynku. Kiedy widzisz uszkodzone tablice pamiątkowe, nieprzytulne, zastawione autami podwórko, werandę z wybitymi oknami, kontenery ze śmieciami pod kasztanami, to pytasz siebie: jak my żyjemy?..
gdzie wynalazł i ulepszył wiele preparatów hormonalnych i witaminowych, wykładał w Niemczech, Kanadzie, pozostawił po sobie niemało prac naukowych, był prezesem głównej rady NTSz. Inżynier Mykoła Flak pracował jako główny architekt kanadyjskiego miasta Edmonton. Doktor Bohdan Hawryluk wykładał aerodynamikę na kilku uniwersytetach – Indiany, Zachodniej Wirginii, Filadelfii... Inżynier Myron Lepkaluk był właścicielem znanej firmy budującej mosty, która w 1978 roku zaprojektowała i rozpoczęła budowę najdłuższego na świecie mostu przez Missisipi, którego kosztorys wynosił 135 milionów dolarów... Nie ma podstaw, by wątpić w patriotyzm „danzigerów”. Do „wolnego miasta” na naukę, jak już wspomniano, jechali studenci świadomi, czyli ci, którzy wcześniej odwiedzali Politechnikę Ukraińską, podziemną... Wśród zdobywających wiedzę techniczną byli też wczorajsi żołnierze walk narodowowyzwoleńczych, którzy wyciągnęli z porażki tę główną lekcję, że do tworzenia państwa w przyszłości będą mu koniecznie potrzebne profesjonalne kadry we wszystkich sferach gospodarki. Oprócz wszystkiego, ukraińscy studenci kontynuowali w Gdańsku także patriotyczne szkolenie, gdzie kipiały aktywne pasje obywatelskie, gdzie opiekowali się nimi wybitne postacie ruchu narodowowyzwoleńczego. Wśród nich Wasyl Kuczabski, Wiaczesław Łypynski, Jewhen Konowalec, ojciec Ołeny Telihy Iwan Szowheniw... W „Księdze Pamiątkowej Danzigerów” czytamy: „W 1942 roku przyjechał na stały pobyt do Gdańska prof. Iwan Szowheniw. Ten wybitny specjalista gospodarki wodnej otrzymał zadanie opracowania projektu regulacji Wisły. Od razu nawiązał kontakt ze studentami, zaczął zapraszać studentów do siebie. W jego małym pokoju prowadzone były ciekawe rozmowy o czarnomorskiej Ukrainie, o naszej niedawnej przeszłości oraz o różnych problemach technicznych. Chciał widzieć młodych studentów wszechstronnie wykształconymi ludźmi, więc wyszukiwał dla nich lektury z ukraińskiej historii, geografii i kultury oraz sam układał plany pracy społeczno-kulturalnej dla towarzystwa”. Gdańsk był w polu widzenia ukraińskiej emigracji politycznej Warszawy, Pragi, Berlina... Lecz obecnie w Internecie o „danzigerach” znajdziesz, niestety, niewiele. Kilka akapitów poświęcono im na stronie Muzeum Historii „Politechniki Lwowskiej”. W szczególności mowa o tym, że tutaj „przedstawione są dokumenty, z których możemy dowiedzieć się zarówno o tamtejszej nauce studentów-Ukraińców, jak i o ich życiu w ogóle. Wielu z nich dorabiało korepetycjami. Nie stronili też od pracy fizycznej – świadczy o tym fotografia, na której ukraińscy studenci w wolnym od nauki czasie rozładowują wagony z węglem”. Sądzę, że temat ten jest wdzięczny i perspektywiczny dla badaczy. Obecnie powinny nas interesować osiągnięcia techniczne „danzigerów”, prace naukowe, kontakty z ich byłymi firmami, spółkami, które zachowały się na świecie. Wszystko to przyniosłoby istotną praktyczną korzyść. „Danzigerzy” – to prawdziwie nasze złote doświadczenie.
Tłumaczenie maszynowe
Ilko KOŁODIJ, m. Lwów. Zatem „danzigerzy”. Ponad 75 lat temu los, po klęsce faszystowskich Niemiec, ostatecznie rozproszył ich po świecie. Czy wielu osobom znane jest dziś to tajemnicze słowo? Wątpię. Jednak w latach 20.–40. ubiegłego wieku w środowisku galicyjskiej społeczności brzmiało ono dumnie, z niemałym pietyzmem. Bo nie chodziło po prostu o mężów uczonych. Tych wśród Ukraińców w tamtych czasach, choć było niewielu, świadomi galicjanie znali i szanowali swoich oddanych kapłanów, profesorów prawa, historii, filozofii, literatury, czyli warstwę przewodnią w dziedzinie duchowej, humanistycznej. A oto „danzigerzy” okazali się pierwszą kohortą inteligencji technicznej. Były to energiczne kadry narodowe do rozbudowy gospodarki kraju pod rządami Polski w okresie między dwiema wojnami. W zbiorze przytoczono długą listę nazwisk specjalistów, którzy zajęli wiodące miejsca w rozwoju gospodarczym zachodnioukraińskich terenów. Działo się to przy tym, że w surowych warunkach okupacji nie mieli „dostępu do stanowisk technicznych w urzędach i na kolei”. Posiadali i zarządzali prywatnymi fabrykami – kredy, wyrobów kartonowych, mydła, proszku i środków piorących, trykotaży, baterii elektrycznych, odbiorników radiowych, kołków szewskich, gwoździ i wyrobów żelaznych, przemysłu spożywczego... W ich podporządkowaniu były warsztaty obróbcze i odlewnie, sklepy z towarami elektrotechnicznymi, przedsiębiorstwa montażu instalacji cieplnych, mechanicznych, sanitarnych. Byli „danzigerzy” twórcami młynów przemysłowych, wapienników, piekarni, „biur” architektonicznych... Byli inspiratorami ruchu spółdzielczego, który w warunkach cudzoziemskiego ucisku dawał możliwość Ukraińcom („swój do swego po swoje”) nie tylko ekonomicznie przetrwać, ale i rozwijać gospodarkę. Powiedzmy, Atanas Milanycz, wykorzystując doświadczenie kasy wzajemnej pomocy w Gdańsku, założył bank przemysłowy we Lwowie, który wspierał kredytami ukraińskich biznesmenów. A P. Chominski, J. Pyndus byli głównymi inżynierami fabryki kawy spółdzielni „Suspilnyj promysł” we Lwowie, J. Wesołowskyj, O. Bohaczewskyj – legendarnej korporacji mleczarskiej, znanego w całej Europie „Masłosołuzu”. Znany polski dysydent, polityk i działacz społeczny Jacek Kuroń wspominał, że w jego rodzinnym Lwowie rodzina z odległych o kilka ulic domów chętnie chodziła do sklepu „Masłosołuzu” (we Lwowie było ich 27, działały one także w Stanisławowie (dzisiejszym Iwano-Frankiwsku), Łucku, Tarnopolu, Czortkowie i innych miastach). A kupowali Kuroniowie produkty mleczne właśnie w sklepach „Masłosołuzu”, bo przekonali się o ich wysokiej jakości i przystępnej cenie. Jeden z lat nauki spędził w Gdańsku także przyszły głównodowodzący UPA Roman Szuchewycz. Oprócz daru przywódcy politycznego i wojskowego, miał on także żyłkę przedsiębiorczą. W 1937 roku, po wyjściu z polskiego więzienia, stworzył firmę reklamową, która w ciągu dwóch lat wyrosła na prawdziwego giganta rynku i przynosiła dziesiątki tysięcy zysku. W książce jest sporo nazwisk i rozmaitych obiektów gospodarczych. Mimo upływu czasu, zarówno redaktor, jak i autorzy wspomnień starają się być skrupulatni i maksymalnie dokładni w kwestii faktów. Choć nie bez żalu twierdzą, że w zawierusze II wojny światowej dokumenty archiwalne Politechniki w Gdańsku zaginęły. Gruntownie wyjaśniono tutaj naturę powstania ośrodka studenckiego w Gdańsku. Po okupacji Galicji przez Polaków, a później także zachodniej części Wołynia, zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Oświaty, „na studia” zaczęto przyjmować tylko obywateli polskich. To automatycznie „wykluczało z list wszystkich tych, którzy byli w ukraińskich formacjach wojskowych, i nie dawało dostępu do szkół młodszym, którzy do decyzji Rady Ambasadorów w 1923 roku nie uważali się za obywateli polskich”. Próby Ukraińców stworzenia własnej sieci edukacji – uniwersytetu, politechniki – w warunkach brutalnych prześladowań doprowadziły do tego, że placówki te zostały zepchnięte do głębokiego podziemia, ograniczone w swojej działalności i nie mogły przetrwać długo. Problemy ukraińskiego studentstwa udało się wynieść na poziom międzynarodowy, a przyparta do muru polska administracja została zmuszona do zniesienia swoich ograniczeń. Jednak rozgoryczone i jednocześnie politycznie świadome studentstwo odpowiedziało na ówczesny obywatelski apel o bojkot „polskich szkół”. W takiej sytuacji Gdańsk okazał się idealnym miejscem do nauki. Zgodnie z decyzją Paryskiej Konferencji Pokojowej został on oddzielony od Niemiec i znajdował się pod ochroną Ligi Narodów. Wyjazd do „wolnego miasta” nie wymagał paszportu zagranicznego, szkoła była niemiecka, a nie polska, i prestiżowa... Miała kilka wydziałów: ogólny, chemiczny, budowlany (architektura i inżynieria budowlana), mechaniczny (budowa maszyn i elektrotechnika), okrętowy. Wysoką jakość nauczania zapewniały nowoczesne laboratoria, gabinety eksperymentalne, nowoczesna biblioteka i, oczywiście, doborowy zespół profesorsko-wykładowczy. Ukraiński napływ okazał się tak duży, że rektorat placówki nie był w stanie go „przetrawić” i radził studentom szukać szczęścia gdzie indziej. Z tego powodu do Gdańska przyjeżdżał rektor Lwowskiej Tajnej Szkoły Politechnicznej inżynier Wiktor Łuczkiw, któremu udało się częściowo przekonać miejscowe kierownictwo do bardziej lojalnego stosunku wobec Ukraińców... Jestem pewien, że warto szukać wszelkich informacji o „danzigerach”, bo jeszcze nie przemyśleliśmy, nie oceniliśmy należycie ich działalności w dziedzinie galicyjskiej gospodarki jako zjawiska, jako fenomenu. Najpierw z pragmatycznego punktu widzenia, wszak to doświadczenie, choćby ruchu spółdzielczego, byłoby nam przydatne i dzisiaj. Bo przecież wsie podupadają, a nadwyżki produkcji ludzie sprzedają na własną rękę – kto gdzie i jak może. „Danzigerów” warto głębiej badać także z punktu widzenia historycznej ciągłości naszych osiągnięć gospodarczych. Wszak dzisiejsza inteligencja techniczna nie pojawiła się na pustym miejscu. Znaczenie dla nas mają oni także w planach politycznych i międzynarodowych. Rozproszywszy się po II wojnie światowej po całym świecie, „danzigerzy” prezentowali tam Ukrainę, podnosili dzięki swojej wiedzy i działalności jej prestiż. W książce podano liczne przykłady odnoszących sukcesy absolwentów, wykładowców... Pierwszy student z Gdańska Petro Pidhajec pracował później jako kierownik biura inżynierskiego znanej w Niemczech i poza nimi firmy Kleinlögel, jest autorem szeregu podręczników technicznych, wykładał na politechnice w Darmstadt. Profesor Jewhen Wertyporoch kierował laboratorium farmaceutycznym firmy Klawe w Warszawie. O „danzigerach” słyszałem dawno, jeszcze od brata ojca, Ilka, który miał wśród nich towarzyszy broni z czasów walki narodowowyzwoleńczej. Ale były to, że tak powiem, ogólne zarysy... Jednak niedawno w ręce wpadł mi unikalny, jak się wydaje, zbiór – szkice historyczne i wspomnienia byłych studentów Politechniki Wolnego Miasta Gdańska (w Galicji nazwę miasta wymawiano przez „i” – „Danzig”, obecnie Gdańsk, Polska – I. K.) pod charakterystycznym diasporowym tytułem „Księga pamiątkowa Danzigerów”, która obejmuje lata 1921–1945. Materiały do niej przygotował jeden z absolwentów tej uczelni Wołodymyr Szyprykewycz, a sam zbiór ujrzał światło dzienne nakładem Komisji Archiwalnej „danzigerów” (Filadelfia – Toronto – Nowy Jork) w 1979 roku.
Tłumaczenie maszynowe
Adela HRYHORUK, Iwano-Frankiwsk. Poranek. Dopiero zaczyna świtać. Niebo jest czyste jak łza, bez najmniejszej chmurki. Nad wąską wstęgą strumyka, wijącego się pod lasem, wciąż drzemie mgła. O tej porze wokół jest bezludnie, porannej ciszy nie mącą żadne dźwięki. Ciężka od rosy trawa delikatnie przywarła do ziemi i lśni wielkimi srebrnymi kroplami. Powietrze wypełnione jest odurzającym aromatem nocnych kwiatów, które wraz ze wschodem słońca zamkną swoje maleńkie kielichy i zapadną w sen aż do następnej nocy. Nagle nad całym tym spokojem przebiegł lekki wietrzyk – i w tej samej chwili w gniazdach obudziły się ptaki. Jeszcze zaspane, zaczęły próbować swoich głosów. Za pierwszymi nutkami usłyszano drugie, trzecie – i oto już wszystko wokół zadzwoniło natchnionym śpiewem, radosną uwerturą przed narodzinami nowego dnia. Muzyka konwalii. Wierzchołki leśnych drzew szczodrze rozbryzgiwały krople słońca. Powoli budziło się ptactwo. Jakby z zaskoczenia krzyknęła sikorka, a wilga radośnie zaśmiała się do złocisto-różowego nieba. Gęste zmierzchy spływały po pniach w dół i szukały sobie schronienia pod ciemnymi krzewami. Nieszeroka ścieżka niespodziewanie wybiegła na zieloną polanę. Obfite perły rosy przejrzyście błyszczały na młodej trawie, bo słońce zdążyło już przeniknąć tutaj przez koronkową sieć koron drzew. Obok ścieżki, w odległości jakichś dwóch-trzech kroków, oczom ukazało się dziwowisko: delikatne konwalie białą płachtą gęsto pokryły ziemię! Wydawało się, że aż stają na palcach, by dosięgnąć złotawych nici, które słońce ciepłą ręką naciągnęło między niebieskim błękitem a tym przytulnym leśnym zakątkiem. Ledwo słyszalne dzwonienie maleńkich kielichów tworzyło piękną melodię poranka. Zauroczyła ona nawet dzięcioła, który do tej pory pracowicie postukiwał długim dziobem w pień dębu. Umilkł, ciekawym okiem zerknął w dół i zaczął wsłuchiwać się w drżące dźwięki niewymownie delikatnej muzyki konwalii. Czeremcha. Gęsta zamieć zakręciła w powietrzu, a potem nieważkimi płatkami zaczęła opadać na młodą trawę, zielone łopianowe liście, żółte mniszki. To przekwita czeremcha. Pod wiosennym słońcem rozkwitła chyba jako pierwsza – śpieszyła się powitać maj w mglistym welonie. Jej gęsty aromat wypełniał błękitne zmierzchy zapachem młodości i szczęścia, i nie sposób było go z czymkolwiek porównać. I oto przekwita… Ze zdziwieniem czuję, że czeremcha pachnie miodem. Majowa burza. Siedzieliśmy na ławce w ogrodzie i wsłuchiwaliśmy się w niebiańską rozmowę. Grzmot odzywał się gdzieś bardzo daleko, jednak dźwięki jego gęstego barytonu z każdą chwilą stawały się coraz bliższe. Niespodziewanie ostry podmuch sypnął na ziemię garścią deszczowych kropel. Po ścieżce w tę i z powrotem biegały zwinne jaszczurki z pięknymi wzorami na zielonych grzbietach. Nie zwracały na nas żadnej uwagi, szukając pewnego schronienia pod ciepłymi kamieniami. Głośniej zaszumiały krzewy jaśminu. Coś dziwnego stało się z wiatrem – jakby nagle zabłądził, zgubił kierunek i miotał się to w lewo, to w prawo. W powietrzu zapachniało burzą, ale wcale nie chciało się iść do domu. Nagle pociemniało, a krzewy zaszumiały głośno i przestraszone. Grzmotnął piorun – i objęta niebieskim ogniem chmura rozdarła się na pół. Czym prędzej rzuciliśmy się do altany, bo do budynku biec było za późno. Gęsty deszcz polał się strumieniami, grzmot dudnił raz za razem, odbijając się stukrotnie echem od Kamienistego. Wydawało się, że to nie grzmot – artyleryjska kanonada huczy zewsząd, a grzbiet, rezonując, jeszcze mocniej wzmacnia jej brzmienie. Drzewa i krzewy, szarpane wiatrem, chyliły się niemal do ziemi. Od każdego uderzenia pioruna dzwoniły szyby w oknach, a dom aż przykucał ze strachu. Skamieniali, skuliśmy się w altanie i obserwowaliśmy, jak błyskawice, oślepiając oczy, szarpały chmury. W ich niebieskim świetle góry stawały się ciemnymi olbrzymami. Wydawało się, że z każdym błyskiem błyskawic robią krok do przodu i zbliżają się do nas. Wszystko grzmiało, drżało, wiatr rozdzierał drzewa, a deszcz lał jak z cebra. Księżyc na wieczornym niebie. Pełnia księżyca pojawia się nad horyzontem, zahacza o krawędź Kamienistego* i z jakiegoś powodu ciemnieje w oczach. Na jakiś czas zatrzymuje się w zadumie, a potem zaczyna podnosić się w górę. Gęsta czarna chmura zagradza mu drogę, ale księżyc odważnie nurkuje w nią. I wtedy na jakiś czas robi się ciemno i cicho. Tylko pisk nietoperzy** oraz miękki szelest ich skrzydeł mącą wieczorne milczenie. Nagle księżyc wyzwala się z niewoli, strząsa z siebie strzępy gęstych chmur i wypełnia niebieską toń szczodrym srebrnym blaskiem!.. ___________ * Kamienisty – grzbiet górski w Karpatach. ** Nietoperz. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIKA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe